
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
Y Gymru Ddiwydiannol
Castell Penrhyn
Castell neo-Normanaidd anferth ger Bangor a godwyd rhwng 1820 ac 1837 ar arian llechi a siwgr. Mae ei hanes hefyd yn hanes chwarelwyr Bethesda a’u Streic Fawr 1900 i 1903.
Llun: Gorthwr a thyrau neo-Normanaidd Castell Penrhyn ger Bangor · Ввласенко, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Penrhyn: y pentir (pen + rhyn)
Penrhyn
- Pen pen
- rhyn trwyn, pentir
Saif Castell Penrhyn yn Llandygái ger Bangor, ar dir a fu unwaith yn ystad Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr. Codwyd y castell neo-Normanaidd sydd yno heddiw ar gyfoeth llechi a siwgr, ac ysgrifennodd chwarelwyr Bethesda eu pennod falch eu hunain yn ei hanes.FfynonellauPenrhyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Penrhyn, plasty yn Llandygái, Bangor, wedi’i godi ar ffurf castell Normanaidd; sefydlwyd ystad y Penrhyn gan Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, ac yn y 15fed ganrif cododd ei ddisgynnydd Gwilym ap Gruffudd faenordy caerog a chapel yma; dechreuodd cyfoeth teulu Pennant gyda phlanhigfeydd siwgr yn Jamaica, a datblygodd Richard Pennant, Barwn Penrhyn 1af, Chwarel y Penrhyn; cyflogodd George Hay Dawkins-Pennant y pensaer Thomas Hopper, a ailgododd y tŷ yn gastell neo-Normanaidd; rhestredig Gradd I, a gydnabyddir yn waith gorau Hopper, gyda chasgliad celf o bwys rhyngwladol gan gynnwys gwaith Canaletto; yn 1951 derbyniwyd y castell a 40,000 erw gan y Trysorlys yn lle treth marwolaeth ac aethant i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.Penrhyn Castle and Garden ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol (Saesneg)Tudalen yr Ymddiriedolaeth: castell neo-Normanaidd anferth o 1820–37, cartref teulu Pennant; cyfoeth o lechi a phlanhigfeydd siwgr Jamaica; anghydfod chwarel y Penrhyn 1900–03, yr hwyaf yn hanes Prydain.
| Rhestredig | Gradd IFfynhonnellPenrhyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Penrhyn, plasty yn Llandygái, Bangor, wedi’i godi ar ffurf castell Normanaidd; sefydlwyd ystad y Penrhyn gan Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, ac yn y 15fed ganrif cododd ei ddisgynnydd Gwilym ap Gruffudd faenordy caerog a chapel yma; dechreuodd cyfoeth teulu Pennant gyda phlanhigfeydd siwgr yn Jamaica, a datblygodd Richard Pennant, Barwn Penrhyn 1af, Chwarel y Penrhyn; cyflogodd George Hay Dawkins-Pennant y pensaer Thomas Hopper, a ailgododd y tŷ yn gastell neo-Normanaidd; rhestredig Gradd I, a gydnabyddir yn waith gorau Hopper, gyda chasgliad celf o bwys rhyngwladol gan gynnwys gwaith Canaletto; yn 1951 derbyniwyd y castell a 40,000 erw gan y Trysorlys yn lle treth marwolaeth ac aethant i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. |
|---|---|
| Pensaer | Thomas HopperFfynonellauPenrhyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Penrhyn, plasty yn Llandygái, Bangor, wedi’i godi ar ffurf castell Normanaidd; sefydlwyd ystad y Penrhyn gan Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, ac yn y 15fed ganrif cododd ei ddisgynnydd Gwilym ap Gruffudd faenordy caerog a chapel yma; dechreuodd cyfoeth teulu Pennant gyda phlanhigfeydd siwgr yn Jamaica, a datblygodd Richard Pennant, Barwn Penrhyn 1af, Chwarel y Penrhyn; cyflogodd George Hay Dawkins-Pennant y pensaer Thomas Hopper, a ailgododd y tŷ yn gastell neo-Normanaidd; rhestredig Gradd I, a gydnabyddir yn waith gorau Hopper, gyda chasgliad celf o bwys rhyngwladol gan gynnwys gwaith Canaletto; yn 1951 derbyniwyd y castell a 40,000 erw gan y Trysorlys yn lle treth marwolaeth ac aethant i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.Penrhyn Castle, Bangor ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein (NPRN 16687): codwyd y maenordy cyntaf yma ddechrau’r bymthegfed ganrif; yn 1438 rhoddwyd trwydded frenhinol i roi crenelau arno ac ychwanegu tŵr caerog; roedd yn adeilad sylweddol, a ddisgrifiwyd mewn cerdd o’r bymthegfed ganrif gan Rhys Goch Eryri; addasodd Samuel Wyatt ef yn blasty Gothig yn 1782, gan gadw cromgell yr islawr, y tŵr â’i risiau troellog a’r neuadd fawr; dewisodd Hopper yr arddull neo-Normanaidd, hyd yn oed yn y gwaith plastr a’r dodrefn; arhosodd y Frenhines Fictoria a’r Tywysog Albert yn 1859, pan wnaed gwely llechen mawr yn arbennig ar gyfer yr ymweliad; aeth y castell a’r gerddi i’r Trysorlys yn 1951 ac maent heddiw dan ofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, gydag un o gasgliadau celf gorau Cymru. |
| Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol | ers 1951FfynonellauPenrhyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Penrhyn, plasty yn Llandygái, Bangor, wedi’i godi ar ffurf castell Normanaidd; sefydlwyd ystad y Penrhyn gan Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, ac yn y 15fed ganrif cododd ei ddisgynnydd Gwilym ap Gruffudd faenordy caerog a chapel yma; dechreuodd cyfoeth teulu Pennant gyda phlanhigfeydd siwgr yn Jamaica, a datblygodd Richard Pennant, Barwn Penrhyn 1af, Chwarel y Penrhyn; cyflogodd George Hay Dawkins-Pennant y pensaer Thomas Hopper, a ailgododd y tŷ yn gastell neo-Normanaidd; rhestredig Gradd I, a gydnabyddir yn waith gorau Hopper, gyda chasgliad celf o bwys rhyngwladol gan gynnwys gwaith Canaletto; yn 1951 derbyniwyd y castell a 40,000 erw gan y Trysorlys yn lle treth marwolaeth ac aethant i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.Penrhyn Castle, Bangor ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein (NPRN 16687): codwyd y maenordy cyntaf yma ddechrau’r bymthegfed ganrif; yn 1438 rhoddwyd trwydded frenhinol i roi crenelau arno ac ychwanegu tŵr caerog; roedd yn adeilad sylweddol, a ddisgrifiwyd mewn cerdd o’r bymthegfed ganrif gan Rhys Goch Eryri; addasodd Samuel Wyatt ef yn blasty Gothig yn 1782, gan gadw cromgell yr islawr, y tŵr â’i risiau troellog a’r neuadd fawr; dewisodd Hopper yr arddull neo-Normanaidd, hyd yn oed yn y gwaith plastr a’r dodrefn; arhosodd y Frenhines Fictoria a’r Tywysog Albert yn 1859, pan wnaed gwely llechen mawr yn arbennig ar gyfer yr ymweliad; aeth y castell a’r gerddi i’r Trysorlys yn 1951 ac maent heddiw dan ofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, gydag un o gasgliadau celf gorau Cymru. |
Tŷ Gwilym ap Gruffudd
Yn y 15fed ganrif cododd Gwilym ap Gruffudd, disgynnydd i Ednyfed Fychan, faenordy caerog a chapel yma. Yn 1438 rhoddodd trwydded frenhinol ganiatâd i roi crenelau arno ac ychwanegu tŵr caerog, a disgrifiodd y bardd Rhys Goch Eryri y tŷ mewn cerdd.FfynonellauPenrhyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Penrhyn, plasty yn Llandygái, Bangor, wedi’i godi ar ffurf castell Normanaidd; sefydlwyd ystad y Penrhyn gan Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, ac yn y 15fed ganrif cododd ei ddisgynnydd Gwilym ap Gruffudd faenordy caerog a chapel yma; dechreuodd cyfoeth teulu Pennant gyda phlanhigfeydd siwgr yn Jamaica, a datblygodd Richard Pennant, Barwn Penrhyn 1af, Chwarel y Penrhyn; cyflogodd George Hay Dawkins-Pennant y pensaer Thomas Hopper, a ailgododd y tŷ yn gastell neo-Normanaidd; rhestredig Gradd I, a gydnabyddir yn waith gorau Hopper, gyda chasgliad celf o bwys rhyngwladol gan gynnwys gwaith Canaletto; yn 1951 derbyniwyd y castell a 40,000 erw gan y Trysorlys yn lle treth marwolaeth ac aethant i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.Penrhyn Castle, Bangor ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein (NPRN 16687): codwyd y maenordy cyntaf yma ddechrau’r bymthegfed ganrif; yn 1438 rhoddwyd trwydded frenhinol i roi crenelau arno ac ychwanegu tŵr caerog; roedd yn adeilad sylweddol, a ddisgrifiwyd mewn cerdd o’r bymthegfed ganrif gan Rhys Goch Eryri; addasodd Samuel Wyatt ef yn blasty Gothig yn 1782, gan gadw cromgell yr islawr, y tŵr â’i risiau troellog a’r neuadd fawr; dewisodd Hopper yr arddull neo-Normanaidd, hyd yn oed yn y gwaith plastr a’r dodrefn; arhosodd y Frenhines Fictoria a’r Tywysog Albert yn 1859, pan wnaed gwely llechen mawr yn arbennig ar gyfer yr ymweliad; aeth y castell a’r gerddi i’r Trysorlys yn 1951 ac maent heddiw dan ofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, gydag un o gasgliadau celf gorau Cymru.
Castell Hopper
Addasodd Samuel Wyatt yr hen dŷ yn blasty Gothig yn 1782, gan gadw cromgell yr islawr, y tŵr a’i risiau troellog a’r neuadd fawr. Yna ailgododd Thomas Hopper ef yn gastell neo-Normanaidd i George Hay Dawkins-Pennant, gan gario’r arddull Normanaidd hyd yn oed i’r gwaith plastr a’r dodrefn.FfynonellauPenrhyn Castle, Bangor ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein (NPRN 16687): codwyd y maenordy cyntaf yma ddechrau’r bymthegfed ganrif; yn 1438 rhoddwyd trwydded frenhinol i roi crenelau arno ac ychwanegu tŵr caerog; roedd yn adeilad sylweddol, a ddisgrifiwyd mewn cerdd o’r bymthegfed ganrif gan Rhys Goch Eryri; addasodd Samuel Wyatt ef yn blasty Gothig yn 1782, gan gadw cromgell yr islawr, y tŵr â’i risiau troellog a’r neuadd fawr; dewisodd Hopper yr arddull neo-Normanaidd, hyd yn oed yn y gwaith plastr a’r dodrefn; arhosodd y Frenhines Fictoria a’r Tywysog Albert yn 1859, pan wnaed gwely llechen mawr yn arbennig ar gyfer yr ymweliad; aeth y castell a’r gerddi i’r Trysorlys yn 1951 ac maent heddiw dan ofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, gydag un o gasgliadau celf gorau Cymru.Penrhyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Penrhyn, plasty yn Llandygái, Bangor, wedi’i godi ar ffurf castell Normanaidd; sefydlwyd ystad y Penrhyn gan Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, ac yn y 15fed ganrif cododd ei ddisgynnydd Gwilym ap Gruffudd faenordy caerog a chapel yma; dechreuodd cyfoeth teulu Pennant gyda phlanhigfeydd siwgr yn Jamaica, a datblygodd Richard Pennant, Barwn Penrhyn 1af, Chwarel y Penrhyn; cyflogodd George Hay Dawkins-Pennant y pensaer Thomas Hopper, a ailgododd y tŷ yn gastell neo-Normanaidd; rhestredig Gradd I, a gydnabyddir yn waith gorau Hopper, gyda chasgliad celf o bwys rhyngwladol gan gynnwys gwaith Canaletto; yn 1951 derbyniwyd y castell a 40,000 erw gan y Trysorlys yn lle treth marwolaeth ac aethant i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.
Llechi a siwgr
Daeth cyfoeth teulu Pennant o blanhigfeydd siwgr yn Jamaica ac o chwarel lechi Bethesda, a oedd ar ddiwedd y 19eg ganrif yn chwarel lechi fwyaf y byd, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr.FfynonellauPenrhyn Castle and Garden ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol (Saesneg)Tudalen yr Ymddiriedolaeth: castell neo-Normanaidd anferth o 1820–37, cartref teulu Pennant; cyfoeth o lechi a phlanhigfeydd siwgr Jamaica; anghydfod chwarel y Penrhyn 1900–03, yr hwyaf yn hanes Prydain.Penrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y 19eg ganrif hi oedd chwarel lechi fwyaf y byd, bron filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron 3,000 o chwarelwyr ar ei hanterth; parhaodd y streic gyntaf un mis ar ddeg yn 1896; dechreuodd yr ail ar 22 Tachwedd 1900 a pharhau dair blynedd, Streic Fawr y Penrhyn, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain; rhoddodd llawer o gartrefi Bethesda y cerdyn “Nid oes bradwr yn y tŷ hwn” yn y ffenestr; sefydlodd W. J. Parry gwmni cydweithredol a weithiai chwareli eraill ac a roddodd waith i ddynion y Penrhyn a gloëd allan.
Nid oes bradwr yn y tŷ hwn
Ar 22 Tachwedd 1900 dechreuodd chwarelwyr y Penrhyn y Streic Fawr, a barodd dair blynedd, yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain. Rhoddodd llawer o gartrefi Bethesda gerdyn yn y ffenestr: Nid oes bradwr yn y tŷ hwn.FfynonellauPenrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y 19eg ganrif hi oedd chwarel lechi fwyaf y byd, bron filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron 3,000 o chwarelwyr ar ei hanterth; parhaodd y streic gyntaf un mis ar ddeg yn 1896; dechreuodd yr ail ar 22 Tachwedd 1900 a pharhau dair blynedd, Streic Fawr y Penrhyn, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain; rhoddodd llawer o gartrefi Bethesda y cerdyn “Nid oes bradwr yn y tŷ hwn” yn y ffenestr; sefydlodd W. J. Parry gwmni cydweithredol a weithiai chwareli eraill ac a roddodd waith i ddynion y Penrhyn a gloëd allan.Penrhyn Castle and Garden ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol (Saesneg)Tudalen yr Ymddiriedolaeth: castell neo-Normanaidd anferth o 1820–37, cartref teulu Pennant; cyfoeth o lechi a phlanhigfeydd siwgr Jamaica; anghydfod chwarel y Penrhyn 1900–03, yr hwyaf yn hanes Prydain.
Ymweliad brenhinol
Arhosodd y Frenhines Fictoria a’r Tywysog Albert yn y castell yn 1859, a gwnaed gwely mawr o lechen yn arbennig ar gyfer yr ymweliad.FfynhonnellPenrhyn Castle, Bangor ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein (NPRN 16687): codwyd y maenordy cyntaf yma ddechrau’r bymthegfed ganrif; yn 1438 rhoddwyd trwydded frenhinol i roi crenelau arno ac ychwanegu tŵr caerog; roedd yn adeilad sylweddol, a ddisgrifiwyd mewn cerdd o’r bymthegfed ganrif gan Rhys Goch Eryri; addasodd Samuel Wyatt ef yn blasty Gothig yn 1782, gan gadw cromgell yr islawr, y tŵr â’i risiau troellog a’r neuadd fawr; dewisodd Hopper yr arddull neo-Normanaidd, hyd yn oed yn y gwaith plastr a’r dodrefn; arhosodd y Frenhines Fictoria a’r Tywysog Albert yn 1859, pan wnaed gwely llechen mawr yn arbennig ar gyfer yr ymweliad; aeth y castell a’r gerddi i’r Trysorlys yn 1951 ac maent heddiw dan ofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, gydag un o gasgliadau celf gorau Cymru.
Ymweld
Mae’r castell a’r gerddi dan ofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1951. Y tu mewn mae un o gasgliadau celf gorau Cymru, gyda gwaith Canaletto, ac mae’r Ymddiriedolaeth yn adrodd hanes y chwarel a’r planhigfeydd yn ogystal â’r teulu.FfynonellauPenrhyn Castle, Bangor ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein (NPRN 16687): codwyd y maenordy cyntaf yma ddechrau’r bymthegfed ganrif; yn 1438 rhoddwyd trwydded frenhinol i roi crenelau arno ac ychwanegu tŵr caerog; roedd yn adeilad sylweddol, a ddisgrifiwyd mewn cerdd o’r bymthegfed ganrif gan Rhys Goch Eryri; addasodd Samuel Wyatt ef yn blasty Gothig yn 1782, gan gadw cromgell yr islawr, y tŵr â’i risiau troellog a’r neuadd fawr; dewisodd Hopper yr arddull neo-Normanaidd, hyd yn oed yn y gwaith plastr a’r dodrefn; arhosodd y Frenhines Fictoria a’r Tywysog Albert yn 1859, pan wnaed gwely llechen mawr yn arbennig ar gyfer yr ymweliad; aeth y castell a’r gerddi i’r Trysorlys yn 1951 ac maent heddiw dan ofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, gydag un o gasgliadau celf gorau Cymru.Penrhyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Penrhyn, plasty yn Llandygái, Bangor, wedi’i godi ar ffurf castell Normanaidd; sefydlwyd ystad y Penrhyn gan Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, ac yn y 15fed ganrif cododd ei ddisgynnydd Gwilym ap Gruffudd faenordy caerog a chapel yma; dechreuodd cyfoeth teulu Pennant gyda phlanhigfeydd siwgr yn Jamaica, a datblygodd Richard Pennant, Barwn Penrhyn 1af, Chwarel y Penrhyn; cyflogodd George Hay Dawkins-Pennant y pensaer Thomas Hopper, a ailgododd y tŷ yn gastell neo-Normanaidd; rhestredig Gradd I, a gydnabyddir yn waith gorau Hopper, gyda chasgliad celf o bwys rhyngwladol gan gynnwys gwaith Canaletto; yn 1951 derbyniwyd y castell a 40,000 erw gan y Trysorlys yn lle treth marwolaeth ac aethant i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.Penrhyn Castle and Garden ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol (Saesneg)Tudalen yr Ymddiriedolaeth: castell neo-Normanaidd anferth o 1820–37, cartref teulu Pennant; cyfoeth o lechi a phlanhigfeydd siwgr Jamaica; anghydfod chwarel y Penrhyn 1900–03, yr hwyaf yn hanes Prydain.
Pobl y lle hwn
Thomas PennantRichard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntafGeorge Sholto Douglas-Pennant, ail Arglwydd Penrhyn
Mwy ar y wefan hon
Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd →
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Ddoe a heddiw


Nid castell canoloesol yw Penrhyn o gwbl: Thomas Hopper a’i cododd rhwng 1820 a 1837 ar safle hen dŷ teulu’r Penrhyn. Mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1951.
Ddoe: y gorthwr uwchben coed y parc · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y gorthwr o’r parc · TCExplorer, CC BY-SA 2.0, Wikimedia CommonsY stori lawn
Erthygl · 20 mun NewyddSut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd
Prif stori llechi Cymru: hen graig Eryri, y ponciau a’r rheilffyrdd a’i cludodd i’r môr, y llongau a aeth â hi i doeau’r byd, y fargen a’r caban a wnaeth y chwarelwyr yn grefftwyr ac yn ysgolheigion, eu hundeb, a’r tair blynedd pan safodd Bethesda dros yr hawl i siarad drosti ei hun.
Erthygl · 22 mun NewyddLlechi, undod a goroesi: darllen anghydfod y Penrhyn
Rhwng 1900 a 1903 safodd chwarelwyr Bethesda yn erbyn perchennog chwarel lechi fwyaf y byd, yn yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain. Adroddir eu hanes yma drwy’r papurau sydd wedi goroesi: hysbysiad rheolwr, naw cais yr undeb, cerdyn mewn ffenestr, y dadleuon yn y Senedd, apêl dros W. J. Parry, a’r archifau lle cedwir y gweddill.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


