Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

1768

Y wythïen gopr fawr ym Mharys

Darganfyddir gwythïen gopr enfawr ar Ynys Môn. Dan Thomas Williams, Brenin y Copr, daw Parys am gyfnod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.

Llun: Mynydd Parys heddiw, ger Amlwch · Mark.murphy, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar 2 Mawrth 1768 trawodd Rowland Pugh, mwynwr o Fôn, ar y wythïen fawr o gopr ym Mynydd Parys ger Amlwch. Yn y 1780au Parys oedd y mwynglawdd mwyaf yn Ewrop a rheolai farchnad gopr y byd.

Cafwyd y wythïen2 Mawrth 1768
Fe’i cafwyd ganRowland Pugh
Brenin y CoprThomas Williams o Lanidan

Y wythïen fawr#

Gwobrwywyd Pugh â photel o wisgi a thŷ yn ddi-rent, a chadwyd y dydd yn ŵyl yn yr ardal hyd 1858 o leiaf.

Nid gwŷr Parys oedd y cyntaf i gloddio yno. Cloddiwyd copr ar y mynydd yn yr Oes Efydd gynnar, bron bedair mil o flynyddoedd ynghynt.

Brenin y Copr#

Daeth Thomas Williams o Lanidan, cyfreithiwr o Fôn, yn bartner rheoli Cwmni Mwynglawdd Parys. Galwodd ei wrthwynebydd Matthew Boulton ef yn “copper king”, “the despotick sovereign of the copper trade”.

Thomas Williams o Lanidan, Brenin y Copr, ar ôl Thomas Lawrence
Thomas Williams o Lanidan, Brenin y Copr, ar ôl Thomas Lawrence · Llun: Thomas Lawrence, Public domain, Wikimedia Commons

 chopr Parys y gorchuddiwyd llongau rhyfel pren y Morlys, gan gadw eu cyrff yn lân ac yn gyflym, a dywedir mai Williams a ddaeth â bolltau copr i ddal y gorchudd.

Ceiniogau a phorthladd#

Codwyd pier yn Amlwch yn 1782 i allforio’r mwyn. O 1787 hyd 1793, pan oedd arian mân yn brin, trawodd Cwmni Mwynglawdd Parys ei geiniogau a’i dimeiau ei hun i dalu ei weithwyr, a defnyddiai’r cyhoedd hwy hefyd.

Tocyn Cwmni Mwyngloddio Parys gyda phen derwydd
Tocyn Cwmni Mwyngloddio Parys gyda phen derwydd · Llun: The Portable Antiquities Scheme, Dot Boughton, 2011-11-24 12:31:34, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Pan fu farw Williams yn 1802, gweithiai 1,200 o bobl yn ei fwyngloddiau ym Mharys a Mona.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

1737–1802

Thomas Williams, Llanidan

Brenin Copr Mynydd Parys (wedi’i gofnodi)

Cyfreithiwr o Fôn a ddaeth yn Frenin Copr, meistr Mynydd Parys, y gwaith copr mwyaf yn y byd, a’i gopr yn gorchuddio llongau’r Llynges.

Thomas Williams, Llanidan

Cyn ac wedyn

  1. Haearn ym Merthyr

    Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.

    Haearn ym Merthyr
  2. Cyfarthfa

    Mae Anthony Bacon yn sefydlu gwaith haearn Cyfarthfa ym Merthyr, sy’n tyfu’n un o’r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd.

    Cyfarthfa
  3. Richard Price a rhyddid

    Mae Richard Price o Langeinwyr yn cyhoeddi Observations on the Nature of Civil Liberty o blaid yr Americanwyr. Gwerthir trigain mil o gopïau.

    Richard Price a rhyddid
  4. Agor chwarel y Penrhyn yng Nghaebraichycafn

    Mae Richard Pennant yn cymryd chwareli llechi ei ystad i’w ddwylo ei hun ac yn agor chwarel newydd uwchben y Fethesda a fyddai, a hi’n fuan y fwyaf yn y byd.

    Agor chwarel y Penrhyn yng Nghaebraichycafn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf