Dechreuwyd gwaith Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon, ym Merthyr Tudful. Dan y Crawshays tyfodd yn un o weithfeydd haearn mawr Cymru.FfynhonnellCyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd gwaith Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon, a brydlesodd hawliau’r glo a’r haearn gyda William Brownrigg am £100 y flwyddyn; gwnaed gynnau mawr yno; dan Richard Crawshay daeth yn gynhyrchydd pwysig yn gyflym; erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn; ymwelodd y Llyngesydd Nelson yn 1802; codwyd Castell Cyfarthfa yn 1824 i William Crawshay II; ei ffwrneisi yw’r enghreifftiau mwyaf a mwyaf cyflawn o’u math sydd wedi goroesi yn unman; caeodd y gwaith yn 1875, ailagorodd yn 1915 ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf a chau am y tro olaf yn 1919.
| Dechreuwyd | 1765 |
|---|---|
| Sylfaenydd | Anthony Bacon, gyda William Brownrigg |
| Meistri haearn | Richard Crawshay a’i deulu |
Haearn a gynnau mawr#
Prydlesodd Bacon a William Brownrigg hawliau’r glo a’r haearn am £100 y flwyddyn. Bwriwyd gynnau mawr ar gyfer rhyfeloedd yr oes yng Nghyfarthfa, ac yn 1802 daeth y Llyngesydd Nelson ei hun i weld y gwaith.FfynhonnellCyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd gwaith Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon, a brydlesodd hawliau’r glo a’r haearn gyda William Brownrigg am £100 y flwyddyn; gwnaed gynnau mawr yno; dan Richard Crawshay daeth yn gynhyrchydd pwysig yn gyflym; erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn; ymwelodd y Llyngesydd Nelson yn 1802; codwyd Castell Cyfarthfa yn 1824 i William Crawshay II; ei ffwrneisi yw’r enghreifftiau mwyaf a mwyaf cyflawn o’u math sydd wedi goroesi yn unman; caeodd y gwaith yn 1875, ailagorodd yn 1915 ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf a chau am y tro olaf yn 1919.

Y Crawshays#
Dan Richard Crawshay, a redai’r gwaith ar ei ben ei hun o 1790, daeth Cyfarthfa yn gynhyrchydd haearn pwysig yn gyflym. Erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn y flwyddyn.FfynhonnellCyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd gwaith Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon, a brydlesodd hawliau’r glo a’r haearn gyda William Brownrigg am £100 y flwyddyn; gwnaed gynnau mawr yno; dan Richard Crawshay daeth yn gynhyrchydd pwysig yn gyflym; erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn; ymwelodd y Llyngesydd Nelson yn 1802; codwyd Castell Cyfarthfa yn 1824 i William Crawshay II; ei ffwrneisi yw’r enghreifftiau mwyaf a mwyaf cyflawn o’u math sydd wedi goroesi yn unman; caeodd y gwaith yn 1875, ailagorodd yn 1915 ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf a chau am y tro olaf yn 1919.
Yn 1824 cododd William Crawshay II Gastell Cyfarthfa uwchben y gwaith, castell ffug gyda bylchfuriau, ar gost o £30,000.FfynhonnellCyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd gwaith Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon, a brydlesodd hawliau’r glo a’r haearn gyda William Brownrigg am £100 y flwyddyn; gwnaed gynnau mawr yno; dan Richard Crawshay daeth yn gynhyrchydd pwysig yn gyflym; erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn; ymwelodd y Llyngesydd Nelson yn 1802; codwyd Castell Cyfarthfa yn 1824 i William Crawshay II; ei ffwrneisi yw’r enghreifftiau mwyaf a mwyaf cyflawn o’u math sydd wedi goroesi yn unman; caeodd y gwaith yn 1875, ailagorodd yn 1915 ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf a chau am y tro olaf yn 1919.

Yr hyn sy’n aros#
Caeodd y gwaith yn 1875, ailagorodd ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf, a chau am byth yn 1919. Y ffwrneisi sy’n sefyll o hyd yng Nghyfarthfa yw’r enghreifftiau mwyaf a mwyaf cyflawn o’u math sydd wedi goroesi yn unman.FfynhonnellCyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd gwaith Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon, a brydlesodd hawliau’r glo a’r haearn gyda William Brownrigg am £100 y flwyddyn; gwnaed gynnau mawr yno; dan Richard Crawshay daeth yn gynhyrchydd pwysig yn gyflym; erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn; ymwelodd y Llyngesydd Nelson yn 1802; codwyd Castell Cyfarthfa yn 1824 i William Crawshay II; ei ffwrneisi yw’r enghreifftiau mwyaf a mwyaf cyflawn o’u math sydd wedi goroesi yn unman; caeodd y gwaith yn 1875, ailagorodd yn 1915 ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf a chau am y tro olaf yn 1919.
Ffynonellau a darllen pellach







