Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

1765

Cyfarthfa

Mae Anthony Bacon yn sefydlu gwaith haearn Cyfarthfa ym Merthyr, sy’n tyfu’n un o’r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd.

Llun: Tu mewn i waith haearn Cyfarthfa liw nos, wedi’i baentio gan Penry Williams yn 1825 · Penry Williams, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Dechreuwyd gwaith Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon, ym Merthyr Tudful. Dan y Crawshays tyfodd yn un o weithfeydd haearn mawr Cymru.

Dechreuwyd1765
SylfaenyddAnthony Bacon, gyda William Brownrigg
Meistri haearnRichard Crawshay a’i deulu

Haearn a gynnau mawr#

Prydlesodd Bacon a William Brownrigg hawliau’r glo a’r haearn am £100 y flwyddyn. Bwriwyd gynnau mawr ar gyfer rhyfeloedd yr oes yng Nghyfarthfa, ac yn 1802 daeth y Llyngesydd Nelson ei hun i weld y gwaith.

Ffwrneisi chwyth Cyfarthfa yn 1894
Ffwrneisi chwyth Cyfarthfa yn 1894 · Llun: Unknown photographer, Public domain, Wikimedia Commons

Y Crawshays#

Dan Richard Crawshay, a redai’r gwaith ar ei ben ei hun o 1790, daeth Cyfarthfa yn gynhyrchydd haearn pwysig yn gyflym. Erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn y flwyddyn.

Yn 1824 cododd William Crawshay II Gastell Cyfarthfa uwchben y gwaith, castell ffug gyda bylchfuriau, ar gost o £30,000.

Castell Cyfarthfa, a godwyd i William Crawshay II, tua 1840
Castell Cyfarthfa, a godwyd i William Crawshay II, tua 1840 · Llun: Unknown artist, Public domain, Wikimedia Commons

Yr hyn sy’n aros#

Caeodd y gwaith yn 1875, ailagorodd ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf, a chau am byth yn 1919. Y ffwrneisi sy’n sefyll o hyd yng Nghyfarthfa yw’r enghreifftiau mwyaf a mwyaf cyflawn o’u math sydd wedi goroesi yn unman.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Teulu Trefeca

    Mae Howel Harris yn casglu cymuned o dros gant o bobl yn Nhrefeca, yn byw ac yn gweithio gyda’i gilydd mewn ffydd.

    Teulu Trefeca
  2. Haearn ym Merthyr

    Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.

    Haearn ym Merthyr
  3. Y wythïen gopr fawr ym Mharys

    Darganfyddir gwythïen gopr enfawr ar Ynys Môn. Dan Thomas Williams, Brenin y Copr, daw Parys am gyfnod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.

    Y wythïen gopr fawr ym Mharys
  4. Richard Price a rhyddid

    Mae Richard Price o Langeinwyr yn cyhoeddi Observations on the Nature of Civil Liberty o blaid yr Americanwyr. Gwerthir trigain mil o gopïau.

    Richard Price a rhyddid

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf