Ar 19 Medi 1759 llofnododd naw partner gytundeb i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn yn Nowlais, uwchben Merthyr Tudful.FfynhonnellDowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson, gyda £4,000, i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn ym Merthyr Tudful; daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd nes i Syr Ivor Guest ei werthu yn 1899; ar ei anterth yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn; Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd; dyma’r cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865; peidiodd y prif waith yn 1936.
| Sefydlwyd | 19 Medi 1759 |
|---|---|
| Partneriaid | Naw, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson |
| Ar ei anterth | 1845: 18 ffwrnais, 7,300 o weithwyr |
Gwaith Dowlais#
Rhoddodd y partneriaid £4,000. Daeth Thomas Lewis â phrydlesi’r tir, ac Isaac Wilkinson â’i beiriant patent i chwythu’r ffwrneisi. Yn 1767 daeth John Guest yn rheolwr, a byddai ei deulu’n rhedeg Dowlais am genedlaethau.FfynhonnellDowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson, gyda £4,000, i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn ym Merthyr Tudful; daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd nes i Syr Ivor Guest ei werthu yn 1899; ar ei anterth yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn; Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd; dyma’r cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865; peidiodd y prif waith yn 1936.

Prifddinas haearn y byd#
Roedd tri gwaith mawr arall ym Merthyr: Cyfarthfa, Plymouth, a Phenydarren, a godwyd gan y Homfrays yn 1784. Ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg daeth Merthyr yn Brifddinas Haearn y Byd ac yn dref fwyaf Cymru.FfynhonnellMerthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd gwaith haearn Dowlais yn 1759; dechreuodd Anthony Bacon waith Cyfarthfa ar dir a brydleswyd am £100 y flwyddyn, a chododd Francis a Samuel Homfray Benydarren yn 1784, gyda gwaith Plymouth yn bedwerydd; daeth Merthyr yn Brifddinas Haearn y Byd ac yn dref fwyaf Cymru ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg tyfodd Dowlais yn waith haearn mwyaf y byd. Gwnaed cledrau Rheilffordd Stockton a Darlington yno yn 1821.FfynhonnellMerthyr Tydfil historic landscape: Dowlais ↗Nodweddu tirwedd hanesyddol i Cadw (Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, Heneb bellach) (Saesneg)Daeth Dowlais yn waith haearn mwyaf y byd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yno y gwnaed cledrau Rheilffordd Stockton a Darlington yn 1821.
Dowlais ar ei anterth#
Yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn. Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd, a Dowlais oedd y gwaith cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865.FfynhonnellDowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson, gyda £4,000, i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn ym Merthyr Tudful; daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd nes i Syr Ivor Guest ei werthu yn 1899; ar ei anterth yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn; Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd; dyma’r cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865; peidiodd y prif waith yn 1936.

Ffynonellau a darllen pellach







