Hanes Cymru / Llinell amser / Oes yr Adfywiad

1759

Haearn ym Merthyr

Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.

Llun: Gwaith haearn Dowlais, wedi’i baentio gan George Childs yn 1840 · George Childs, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar 19 Medi 1759 llofnododd naw partner gytundeb i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn yn Nowlais, uwchben Merthyr Tudful.

Sefydlwyd19 Medi 1759
PartneriaidNaw, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson
Ar ei anterth1845: 18 ffwrnais, 7,300 o weithwyr

Gwaith Dowlais#

Rhoddodd y partneriaid £4,000. Daeth Thomas Lewis â phrydlesi’r tir, ac Isaac Wilkinson â’i beiriant patent i chwythu’r ffwrneisi. Yn 1767 daeth John Guest yn rheolwr, a byddai ei deulu’n rhedeg Dowlais am genedlaethau.

Tŷ injan chwyth gwaith Dowlais
Tŷ injan chwyth gwaith Dowlais · Llun: Varitek, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Prifddinas haearn y byd#

Roedd tri gwaith mawr arall ym Merthyr: Cyfarthfa, Plymouth, a Phenydarren, a godwyd gan y Homfrays yn 1784. Ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg daeth Merthyr yn Brifddinas Haearn y Byd ac yn dref fwyaf Cymru.

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg tyfodd Dowlais yn waith haearn mwyaf y byd. Gwnaed cledrau Rheilffordd Stockton a Darlington yno yn 1821.

Dowlais ar ei anterth#

Yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn. Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd, a Dowlais oedd y gwaith cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865.

Stablau Dowlais
Stablau Dowlais · Llun: RAY JONES, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Lle digwyddodd

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Y Cymmrodorion

    Mae Cymry Llundain yn sefydlu Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion i astudio a dathlu iaith, llên a hanes Cymru.

    Y Cymmrodorion
  2. Teulu Trefeca

    Mae Howel Harris yn casglu cymuned o dros gant o bobl yn Nhrefeca, yn byw ac yn gweithio gyda’i gilydd mewn ffydd.

    Teulu Trefeca
  3. Cyfarthfa

    Mae Anthony Bacon yn sefydlu gwaith haearn Cyfarthfa ym Merthyr, sy’n tyfu’n un o’r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd.

    Cyfarthfa
  4. Y wythïen gopr fawr ym Mharys

    Darganfyddir gwythïen gopr enfawr ar Ynys Môn. Dan Thomas Williams, Brenin y Copr, daw Parys am gyfnod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.

    Y wythïen gopr fawr ym Mharys

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf