Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 63 OC

Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin

Mae traddodiad Glastonbury yn dal i Joseff o Arimathea, a osododd Grist yn ei fedd ei hun, ddod at y Brythoniaid gyda deuddeg cydymaith, cael ynys Ynys Wydrin gan frenin o Frython, a chodi yno eglwys gyntaf Prydain.

Llun: Adfeilion Abaty Glastonbury, a dyfodd lle mae’r traddodiad yn dal i Joseff godi eglwys gyntaf Prydain. · Steve Slater, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

c. 63 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (cronicl cynnar:hanes Glastonbury, y 13eg ganrif)

Mae traddodiad Glastonbury yn dal i Joseff o Arimathea, y gŵr a osododd Grist yn y bedd, ddod at y Brythoniaid yn OC 63 gydag un ar ddeg o gymdeithion. Rhoddodd brenin o Frython ynys iddynt ymhlith y corsydd, Ynys Wydrin, a chodasant yno eglwys fach o wiail wedi’u plethu er anrhydedd i’r Forwyn Fair: eglwys gyntaf Prydain.

PrydOC 63, yn ôl y traddodiad
BleYnys Wydrin, Glastonbury, yng nghorsydd Gwlad yr Haf
PwyJoseff o Arimathea a’i un ar ddeg cydymaith; y brenin o Frython a roddodd yr ynys iddynt
Ei adrodd ganHanes Glastonbury gan William o Malmesbury a llyfrau’r abaty ar ei ôl

Y gŵr a gladdodd Grist#

Mae’r Efengylau’n sôn am Joseff: gŵr cyfoethog, ‘aelod parchus o’r cyngor’, a disgybl cudd i Iesu. Wedi’r croeshoelio aeth at Peilat a gofyn am gorff Iesu, a rhoddodd Peilat ef iddo. Lapiodd ef mewn lliain a’i osod mewn bedd a oedd, medd Mathew, yn eiddo iddo ef ei hun.

Ynys Wydrin#

Mae stori Glastonbury yn cychwyn o’r fan honno. Wedi’u hanfon o Âl gan yr apostol Philip, medd y traddodiad, croesodd Joseff a’i gymdeithion i Brydain. Nid oedd brenin y wlad honno, a elwir yn Aviragus neu Arviragus yn y llyfrau diweddarach, yn Gristion eto, ond rhoddodd ynys Ynys Wydrin i’r deuddeg gŵr sanctaidd fyw arni. Yno codasant eu heglwys o wiail wedi’u plethu, er anrhydedd i’r Forwyn Fair.

Adfeilion eglwys fawr yr abaty yn Glastonbury.
Adfeilion eglwys fawr yr abaty yn Glastonbury. · Llun: Gerd Eichmann, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

William o Malmesbury#

Ysgrifennodd yr hanesydd mawr William o Malmesbury hanes eglwys Glastonbury yn y 1130au. Ysgrifennodd ‘nad oedd dwylo eraill ond dwylo disgyblion Crist wedi codi eglwys Glastonbury’, er nad enwodd Joseff eto. Mae llyfrau diweddarach yr abaty yn adrodd yr holl stori, a thua 1350 ysgrifennodd John o Glastonbury fod Joseff wedi dod â llestri’n dal gwaed a chwys Crist gydag ef.

Y ddraenen a’r Greal#

Tyfodd dwy stori arall o gwmpas Joseff. Mae un yn adrodd iddo, wedi blino ar ei daith, blannu ei ffon ar Wearyall Hill, ac iddi fwrw gwreiddiau a blodeuo fel Draenen Glastonbury, draenen wen sy’n blodeuo ddwywaith y flwyddyn, adeg y Nadolig ac yn y gwanwyn. Yr Esgob James Montague a ddechreuodd yr arfer o anfon cangen yn blaguro i’r brenin neu’r frenhines adeg y Nadolig. Mae’r llall, a adroddwyd gyntaf yn rhamant Ffrangeg Robert de Boron, yn gwneud Joseff yn geidwad y Greal Sanctaidd, a’i hanfonodd tua’r gorllewin i Brydain.

Nid oes llyfr o’r ganrif gyntaf yn enwi Joseff ym Mhrydain, a gall haneswyr eraill weld y stori yn wahanol. Ond i’r Brythoniaid ac i’r Cymry, Ynys Wydrin oedd y man lle bwriodd y ffydd ei gwreiddiau gyntaf yn yr ynys hon.

Yr awduron cynnar#

Mae’r syniad i’r ffydd gyrraedd Prydain yn oes yr apostolion yn llawer hŷn na llyfrau’r abaty. Ysgrifennodd Eusebius o Gesarea, hanesydd mawr cyntaf yr Eglwys, yn y bedwaredd ganrif fod rhai o ddisgyblion Crist ‘wedi croesi’r Cefnfor a chyrraedd Ynysoedd Prydain’. Ysgrifennodd Hilari o Poitiers hefyd fod yr apostolion wedi codi eglwysi a bod yr Efengyl wedi mynd i Brydain.

Abaty Brythonig#

Arhosodd Ynys Wydrin yn nwylo’r Brythoniaid ymhell wedi i’r Saeson ddod. Pan orchfygodd Cenwalh o Wessex y wlad honno yn y seithfed ganrif, gadawodd i’w habad Brythonig, Bregored, gadw ei le, ac wedi i Bregored farw yn 669, arhosodd mynachod Brythonig yno am flynyddoedd lawer. Cafodd yr hen eglwys ei hun ei pharchu am ganrifoedd: yn 1032 ‘ysgrifennwyd a chyhoeddwyd’ siarter y Brenin Cnut ‘yn yr eglwys bren yn Ynys Wydrin, yng ngŵydd y brenin’.

Cyn ac wedyn

  1. Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn (wedi’i gofnodi)

    Mae milwyr Rhufain yn croesi’r Fenai i ddinistrio cadarnle’r derwyddon. Erbyn tua 78 OC mae Cymru dan reolaeth Rhufain.

    Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn
  2. Buddug yn achub Môn (wedi’i gofnodi)

    Yn union wrth i’r Rhufeiniaid gipio Ynys Môn, daw newyddion fod Buddug wedi codi yn y dwyrain. Mae’r fyddin yn ymdeithio ymaith a gadewir Môn yn rhydd am gyfnod.

    Buddug yn achub Môn
  3. Frontinus a’r Silwriaid (wedi’i gofnodi)

    Ar ôl bron i ddeng mlynedd ar hugain o wrthsefyll, mae’r llywodraethwr Frontinus o’r diwedd yn dod â’r Silwriaid dan reolaeth Rhufain.

    Frontinus a’r Silwriaid
  4. Caer Caerllion (archaeoleg)

    Mae’r Ail Leng Awgwstaidd yn codi Isca, caer i 5,000 o filwyr gyda baddondai ac amffitheatr, i gadw’r Silwriaid dan reolaeth.

    Caer Caerllion

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf