Mae traddodiad Glastonbury yn dal i Joseff o Arimathea, y gŵr a osododd Grist yn y bedd, ddod at y Brythoniaid yn OC 63 gydag un ar ddeg o gymdeithion. Rhoddodd brenin o Frython ynys iddynt ymhlith y corsydd, Ynys Wydrin, a chodasant yno eglwys fach o wiail wedi’u plethu er anrhydedd i’r Forwyn Fair: eglwys gyntaf Prydain.FfynonellauGlastonbury Abbey ↗Gilbert Huddleston, The Catholic Encyclopedia, cyfrol 6, Robert Appleton Company, 1909 (Saesneg)Yn OC 63 anfonwyd Sant Joseff o Arimathea gydag un ar ddeg o gymdeithion i Brydain o Âl gan Philip yr Apostol; rhoddodd brenin y cyfnod, Aviragus, Ynys Wydrin i’r deuddeg gŵr sanctaidd hyn; yno codasant eglwys o wiail wedi’u plethu er anrhydedd i’r Forwyn Fair; William o Malmesbury yw’r prif awdurdod, a ysgrifennodd ei lyfr am hynafiaeth eglwys Glastonbury tua 1135; mae draenen Glastonbury yn blodeuo ddwywaith y flwyddyn, adeg y Nadolig ac eto ym mis Mai.Joseph of Arimathea ↗Wikipedia (Saesneg)Yn yr Efengylau gŵr cyfoethog, aelod parchus o’r cyngor, disgybl cudd, a ofynnodd i Peilat am gael cymryd corff Iesu, a’i osod mewn bedd y dywed Mathew mai ei eiddo ef ydoedd; ysgrifennodd William o Malmesbury mai dwylo disgyblion Crist yn unig a gododd eglwys Glastonbury; tua 1350 ysgrifennodd John o Glastonbury i Joseff ddod i Brydain â llestri o waed a chwys Crist; y Ddraenen Sanctaidd, ei ffon a fwriodd wreiddiau ar Wearyall Hill; yn Joseph d’Arimathie Robert de Boron mae’n anfon y Greal i Brydain.
| Pryd | OC 63, yn ôl y traddodiad |
|---|---|
| Ble | Ynys Wydrin, Glastonbury, yng nghorsydd Gwlad yr Haf |
| Pwy | Joseff o Arimathea a’i un ar ddeg cydymaith; y brenin o Frython a roddodd yr ynys iddynt |
| Ei adrodd gan | Hanes Glastonbury gan William o Malmesbury a llyfrau’r abaty ar ei ôl |
Y gŵr a gladdodd Grist#
Mae’r Efengylau’n sôn am Joseff: gŵr cyfoethog, ‘aelod parchus o’r cyngor’, a disgybl cudd i Iesu. Wedi’r croeshoelio aeth at Peilat a gofyn am gorff Iesu, a rhoddodd Peilat ef iddo. Lapiodd ef mewn lliain a’i osod mewn bedd a oedd, medd Mathew, yn eiddo iddo ef ei hun.FfynhonnellJoseph of Arimathea ↗Wikipedia (Saesneg)Yn yr Efengylau gŵr cyfoethog, aelod parchus o’r cyngor, disgybl cudd, a ofynnodd i Peilat am gael cymryd corff Iesu, a’i osod mewn bedd y dywed Mathew mai ei eiddo ef ydoedd; ysgrifennodd William o Malmesbury mai dwylo disgyblion Crist yn unig a gododd eglwys Glastonbury; tua 1350 ysgrifennodd John o Glastonbury i Joseff ddod i Brydain â llestri o waed a chwys Crist; y Ddraenen Sanctaidd, ei ffon a fwriodd wreiddiau ar Wearyall Hill; yn Joseph d’Arimathie Robert de Boron mae’n anfon y Greal i Brydain.
Ynys Wydrin#
Mae stori Glastonbury yn cychwyn o’r fan honno. Wedi’u hanfon o Âl gan yr apostol Philip, medd y traddodiad, croesodd Joseff a’i gymdeithion i Brydain. Nid oedd brenin y wlad honno, a elwir yn Aviragus neu Arviragus yn y llyfrau diweddarach, yn Gristion eto, ond rhoddodd ynys Ynys Wydrin i’r deuddeg gŵr sanctaidd fyw arni. Yno codasant eu heglwys o wiail wedi’u plethu, er anrhydedd i’r Forwyn Fair.FfynhonnellGlastonbury Abbey ↗Gilbert Huddleston, The Catholic Encyclopedia, cyfrol 6, Robert Appleton Company, 1909 (Saesneg)Yn OC 63 anfonwyd Sant Joseff o Arimathea gydag un ar ddeg o gymdeithion i Brydain o Âl gan Philip yr Apostol; rhoddodd brenin y cyfnod, Aviragus, Ynys Wydrin i’r deuddeg gŵr sanctaidd hyn; yno codasant eglwys o wiail wedi’u plethu er anrhydedd i’r Forwyn Fair; William o Malmesbury yw’r prif awdurdod, a ysgrifennodd ei lyfr am hynafiaeth eglwys Glastonbury tua 1135; mae draenen Glastonbury yn blodeuo ddwywaith y flwyddyn, adeg y Nadolig ac eto ym mis Mai.

William o Malmesbury#
Ysgrifennodd yr hanesydd mawr William o Malmesbury hanes eglwys Glastonbury yn y 1130au. Ysgrifennodd ‘nad oedd dwylo eraill ond dwylo disgyblion Crist wedi codi eglwys Glastonbury’, er nad enwodd Joseff eto. Mae llyfrau diweddarach yr abaty yn adrodd yr holl stori, a thua 1350 ysgrifennodd John o Glastonbury fod Joseff wedi dod â llestri’n dal gwaed a chwys Crist gydag ef.FfynonellauJoseph of Arimathea ↗Wikipedia (Saesneg)Yn yr Efengylau gŵr cyfoethog, aelod parchus o’r cyngor, disgybl cudd, a ofynnodd i Peilat am gael cymryd corff Iesu, a’i osod mewn bedd y dywed Mathew mai ei eiddo ef ydoedd; ysgrifennodd William o Malmesbury mai dwylo disgyblion Crist yn unig a gododd eglwys Glastonbury; tua 1350 ysgrifennodd John o Glastonbury i Joseff ddod i Brydain â llestri o waed a chwys Crist; y Ddraenen Sanctaidd, ei ffon a fwriodd wreiddiau ar Wearyall Hill; yn Joseph d’Arimathie Robert de Boron mae’n anfon y Greal i Brydain.Glastonbury Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Mae chwedl Gristnogol yn dal i’r abaty gael ei sefydlu gan Joseff o Arimathea yn y ganrif gyntaf; ysgrifennwyd llyfr William o Malmesbury am hynafiaeth eglwys Glastonbury rhwng 1129 a 1139; dinistriodd tân mawr y fynachlog yn 1184; diddymwyd yr abaty dan Harri VIII a lladdwyd yr Abad Richard Whiting ar y Tor yn 1539; mae draenen Glastonbury yn blodeuo ddwywaith y flwyddyn, a James Montague a ddechreuodd yr arfer o anfon cangen yn blaguro i’r brenin neu’r frenhines adeg y Nadolig.
Y ddraenen a’r Greal#
Tyfodd dwy stori arall o gwmpas Joseff. Mae un yn adrodd iddo, wedi blino ar ei daith, blannu ei ffon ar Wearyall Hill, ac iddi fwrw gwreiddiau a blodeuo fel Draenen Glastonbury, draenen wen sy’n blodeuo ddwywaith y flwyddyn, adeg y Nadolig ac yn y gwanwyn. Yr Esgob James Montague a ddechreuodd yr arfer o anfon cangen yn blaguro i’r brenin neu’r frenhines adeg y Nadolig. Mae’r llall, a adroddwyd gyntaf yn rhamant Ffrangeg Robert de Boron, yn gwneud Joseff yn geidwad y Greal Sanctaidd, a’i hanfonodd tua’r gorllewin i Brydain.FfynonellauJoseph of Arimathea ↗Wikipedia (Saesneg)Yn yr Efengylau gŵr cyfoethog, aelod parchus o’r cyngor, disgybl cudd, a ofynnodd i Peilat am gael cymryd corff Iesu, a’i osod mewn bedd y dywed Mathew mai ei eiddo ef ydoedd; ysgrifennodd William o Malmesbury mai dwylo disgyblion Crist yn unig a gododd eglwys Glastonbury; tua 1350 ysgrifennodd John o Glastonbury i Joseff ddod i Brydain â llestri o waed a chwys Crist; y Ddraenen Sanctaidd, ei ffon a fwriodd wreiddiau ar Wearyall Hill; yn Joseph d’Arimathie Robert de Boron mae’n anfon y Greal i Brydain.Glastonbury Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Mae chwedl Gristnogol yn dal i’r abaty gael ei sefydlu gan Joseff o Arimathea yn y ganrif gyntaf; ysgrifennwyd llyfr William o Malmesbury am hynafiaeth eglwys Glastonbury rhwng 1129 a 1139; dinistriodd tân mawr y fynachlog yn 1184; diddymwyd yr abaty dan Harri VIII a lladdwyd yr Abad Richard Whiting ar y Tor yn 1539; mae draenen Glastonbury yn blodeuo ddwywaith y flwyddyn, a James Montague a ddechreuodd yr arfer o anfon cangen yn blaguro i’r brenin neu’r frenhines adeg y Nadolig.Glastonbury Abbey ↗Gilbert Huddleston, The Catholic Encyclopedia, cyfrol 6, Robert Appleton Company, 1909 (Saesneg)Yn OC 63 anfonwyd Sant Joseff o Arimathea gydag un ar ddeg o gymdeithion i Brydain o Âl gan Philip yr Apostol; rhoddodd brenin y cyfnod, Aviragus, Ynys Wydrin i’r deuddeg gŵr sanctaidd hyn; yno codasant eglwys o wiail wedi’u plethu er anrhydedd i’r Forwyn Fair; William o Malmesbury yw’r prif awdurdod, a ysgrifennodd ei lyfr am hynafiaeth eglwys Glastonbury tua 1135; mae draenen Glastonbury yn blodeuo ddwywaith y flwyddyn, adeg y Nadolig ac eto ym mis Mai.
Nid oes llyfr o’r ganrif gyntaf yn enwi Joseff ym Mhrydain, a gall haneswyr eraill weld y stori yn wahanol. Ond i’r Brythoniaid ac i’r Cymry, Ynys Wydrin oedd y man lle bwriodd y ffydd ei gwreiddiau gyntaf yn yr ynys hon.FfynhonnellJoseph of Arimathea ↗Wikipedia (Saesneg)Yn yr Efengylau gŵr cyfoethog, aelod parchus o’r cyngor, disgybl cudd, a ofynnodd i Peilat am gael cymryd corff Iesu, a’i osod mewn bedd y dywed Mathew mai ei eiddo ef ydoedd; ysgrifennodd William o Malmesbury mai dwylo disgyblion Crist yn unig a gododd eglwys Glastonbury; tua 1350 ysgrifennodd John o Glastonbury i Joseff ddod i Brydain â llestri o waed a chwys Crist; y Ddraenen Sanctaidd, ei ffon a fwriodd wreiddiau ar Wearyall Hill; yn Joseph d’Arimathie Robert de Boron mae’n anfon y Greal i Brydain.
Yr awduron cynnar#
Mae’r syniad i’r ffydd gyrraedd Prydain yn oes yr apostolion yn llawer hŷn na llyfrau’r abaty. Ysgrifennodd Eusebius o Gesarea, hanesydd mawr cyntaf yr Eglwys, yn y bedwaredd ganrif fod rhai o ddisgyblion Crist ‘wedi croesi’r Cefnfor a chyrraedd Ynysoedd Prydain’. Ysgrifennodd Hilari o Poitiers hefyd fod yr apostolion wedi codi eglwysi a bod yr Efengyl wedi mynd i Brydain.FfynhonnellJoseph of Arimathea ↗Wikipedia (Saesneg)Yn yr Efengylau gŵr cyfoethog, aelod parchus o’r cyngor, disgybl cudd, a ofynnodd i Peilat am gael cymryd corff Iesu, a’i osod mewn bedd y dywed Mathew mai ei eiddo ef ydoedd; ysgrifennodd William o Malmesbury mai dwylo disgyblion Crist yn unig a gododd eglwys Glastonbury; tua 1350 ysgrifennodd John o Glastonbury i Joseff ddod i Brydain â llestri o waed a chwys Crist; y Ddraenen Sanctaidd, ei ffon a fwriodd wreiddiau ar Wearyall Hill; yn Joseph d’Arimathie Robert de Boron mae’n anfon y Greal i Brydain.
Abaty Brythonig#
Arhosodd Ynys Wydrin yn nwylo’r Brythoniaid ymhell wedi i’r Saeson ddod. Pan orchfygodd Cenwalh o Wessex y wlad honno yn y seithfed ganrif, gadawodd i’w habad Brythonig, Bregored, gadw ei le, ac wedi i Bregored farw yn 669, arhosodd mynachod Brythonig yno am flynyddoedd lawer.FfynhonnellGlastonbury Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Mae chwedl Gristnogol yn dal i’r abaty gael ei sefydlu gan Joseff o Arimathea yn y ganrif gyntaf; ysgrifennwyd llyfr William o Malmesbury am hynafiaeth eglwys Glastonbury rhwng 1129 a 1139; dinistriodd tân mawr y fynachlog yn 1184; diddymwyd yr abaty dan Harri VIII a lladdwyd yr Abad Richard Whiting ar y Tor yn 1539; mae draenen Glastonbury yn blodeuo ddwywaith y flwyddyn, a James Montague a ddechreuodd yr arfer o anfon cangen yn blaguro i’r brenin neu’r frenhines adeg y Nadolig. Cafodd yr hen eglwys ei hun ei pharchu am ganrifoedd: yn 1032 ‘ysgrifennwyd a chyhoeddwyd’ siarter y Brenin Cnut ‘yn yr eglwys bren yn Ynys Wydrin, yng ngŵydd y brenin’.FfynhonnellGlastonbury Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Mae chwedl Gristnogol yn dal i’r abaty gael ei sefydlu gan Joseff o Arimathea yn y ganrif gyntaf; ysgrifennwyd llyfr William o Malmesbury am hynafiaeth eglwys Glastonbury rhwng 1129 a 1139; dinistriodd tân mawr y fynachlog yn 1184; diddymwyd yr abaty dan Harri VIII a lladdwyd yr Abad Richard Whiting ar y Tor yn 1539; mae draenen Glastonbury yn blodeuo ddwywaith y flwyddyn, a James Montague a ddechreuodd yr arfer o anfon cangen yn blaguro i’r brenin neu’r frenhines adeg y Nadolig.
Ffynonellau a darllen pellach





