Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 75 OC

Caer Caerllion

Mae’r Ail Leng Awgwstaidd yn codi Isca, caer i 5,000 o filwyr gyda baddondai ac amffitheatr, i gadw’r Silwriaid dan reolaeth.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Tua OC 75, wrth i’r rhyfel hir yn erbyn y Silwriaid ddod i ben, cododd yr Ail Leng Awgwstaidd gartref newydd ar afon Wysg. Isca oedd enw’r Rhufeiniaid arno, ar ôl yr afon. Daeth y Cymry i’w alw’n Gaerllion, caer y lleng, ac am dros ddau gan mlynedd roedd yn un o ganolfannau milwrol mawr Prydain Rufeinig.

PrydFe’i codwyd tua OC 75; cartref y lleng hyd tua 300
BleCaerllion, ar afon Wysg ger Casnewydd
PwyYr Ail Leng Awgwstaidd, Legio II Augusta
Ei henw RhufeinigIsca, a enwyd ar ôl afon Wysg

Cartref lleng#

Y tu mewn i’w muriau safai’r rhesi hir o farics lle’r oedd y milwyr yn byw a’r baddondy mawr lle’r ymolchent. Ychydig y tu allan roedd amffitheatr â seddi i tua chwe mil, tua nerth y lleng, ac yn 2011 cafodd archaeolegwyr olion harbwr Rhufeinig ar Wysg.

Caerllion heddiw, ar afon Wysg: tyfodd y dref y tu mewn ac o amgylch caer Rufeinig Isca.
Caerllion heddiw, ar afon Wysg: tyfodd y dref y tu mewn ac o amgylch caer Rufeinig Isca. · Llun: Marky-Son, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Blynyddoedd hir yng Nghaerllion#

Gwnaeth yr Ail Leng Awgwstaidd Gaerllion yn bencadlys o tua 75 hyd tua 300, a pharhaodd rhyw fywyd Rhufeinig yma efallai mor ddiweddar â 380. Drwy’r holl genedlaethau hynny, Isca oedd angor rheolaeth Rhufain yn ne Cymru.

Llys Arthur#

Wedi i’r Rhufeiniaid fynd, safodd eu muriau mawr ymlaen, a chofiodd y Cymry hwy. Gwnaeth yr hen farddoniaeth Gymraeg a Sieffre o Fynwy Gaerllion yn brifddinas y Brenin Arthur. Pan aeth Gerallt Gymro drwyddi yn 1188, ysgrifennodd mai yma ‘y derbyniodd llysgenhadon Rhufain wrandawiad yn llys y brenin mawr Arthur’.

Caerllion heddiw#

Gellir gweld baddondy’r gaer, rhes o farics a’r amffitheatr o hyd, ac mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yn sefyll wrth eu hymyl.

Caer y lleng ar Wysg#

Mae’r enw Cymraeg yn cadw’r cof am y milwyr. Efallai fod Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’, a thua 800 cofnodwyd y lle fel Cair Legeion guar Uisc, caer y lleng ar Wysg. Mae Trioedd Ynys Prydain yn ei galw’n ddinas ‘ragorach na holl drefi a chaerau Cymru’.

Dinas y saint#

Cofiai Caerllion Gristnogol ei seintiau. Dywedai awduron yr Oesoedd Canol i Ddyfrig roi esgobaeth Caerllion i Ddewi Sant yn Synod Brefi, ac i Ddewi ei symud yn ddiweddarach i Fynyw. Codwyd eglwys Sant Cadog dros y principia, adeilad pencadlys y lleng, fel y daeth calon y gaer Rufeinig yn galon y plwyf Cymreig.

Arglwyddi Cymreig Caerllion#

Ymhell wedi i’r lleng fynd, roedd Caerllion dan arglwyddi Cymreig. Yn 1155 cydnabuwyd Morgan ab Owain, ŵyr y Brenin Caradog ap Gruffudd, gan Harri II yn arglwydd Caerllion. Yn 1171 ymosododd Iorwerth ab Owain a’i ddau fab ar y dref a llosgi’r castell, ac arhosodd Caerllion yn nwylo’r Cymry nes i William Marshal ei chipio oddi ar Forgan ap Hywel yn 1217.

Tennyson yn yr Hanbury Arms#

Denodd enw Caerllion fel llys Arthur Alfred Tennyson yno. Arhosodd yn yr Hanbury Arms tra ysgrifennai ei Morte d’Arthur, a ddaeth yn rhan o’i Idylls of the King. Ymhell cyn hynny, roedd Sieffre o Fynwy wedi adrodd sut y sefydlodd yr hen frenin Beli y ddinas a’i henwi’n Gaerosg, y gaer ar Wysg, y bwysicaf o’r holl ddinasoedd a gododd.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin (cronicl cynnar:hanes Glastonbury, y 13eg ganrif)

    Mae traddodiad Glastonbury yn dal i Joseff o Arimathea, a osododd Grist yn ei fedd ei hun, ddod at y Brythoniaid gyda deuddeg cydymaith, cael ynys Ynys Wydrin gan frenin o Frython, a chodi yno eglwys gyntaf Prydain.

    Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin
  2. Frontinus a’r Silwriaid (wedi’i gofnodi)

    Ar ôl bron i ddeng mlynedd ar hugain o wrthsefyll, mae’r llywodraethwr Frontinus o’r diwedd yn dod â’r Silwriaid dan reolaeth Rhufain.

    Frontinus a’r Silwriaid
  3. Agricola’n cwblhau’r goncwest (wedi’i gofnodi)

    Mae’r llywodraethwr Agricola yn trechu’r Ordofigiaid ac yn cipio Ynys Môn. Cedwir Cymru gan rwydwaith o gaerau fel Segontium yng Nghaernarfon.

    Agricola’n cwblhau’r goncwest
  4. Caer Segontium (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi caer uwchben Afon Menai lle mae Caernarfon heddiw. Yn ôl traddodiad Cymru, yma y priododd Macsen Wledig ag Elen.

    Caer Segontium

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf