Tua OC 75, wrth i’r rhyfel hir yn erbyn y Silwriaid ddod i ben, cododd yr Ail Leng Awgwstaidd gartref newydd ar afon Wysg. Isca oedd enw’r Rhufeiniaid arno, ar ôl yr afon. Daeth y Cymry i’w alw’n Gaerllion, caer y lleng, ac am dros ddau gan mlynedd roedd yn un o ganolfannau milwrol mawr Prydain Rufeinig.FfynhonnellCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd.
| Pryd | Fe’i codwyd tua OC 75; cartref y lleng hyd tua 300 |
|---|---|
| Ble | Caerllion, ar afon Wysg ger Casnewydd |
| Pwy | Yr Ail Leng Awgwstaidd, Legio II Augusta |
| Ei henw Rhufeinig | Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg |
Cartref lleng#
Y tu mewn i’w muriau safai’r rhesi hir o farics lle’r oedd y milwyr yn byw a’r baddondy mawr lle’r ymolchent. Ychydig y tu allan roedd amffitheatr â seddi i tua chwe mil, tua nerth y lleng, ac yn 2011 cafodd archaeolegwyr olion harbwr Rhufeinig ar Wysg.FfynonellauCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd.Where Gladiators Fought: Discoveries at Caerleon’s Roman Amphitheatre ↗Blog Amgueddfa Cymru (Saesneg)Fe’i codwyd tua OC 80 ychydig y tu allan i’r gaer; tua 6,000 o seddi, tua nerth y lleng; fe’i hadwaenid mewn llên gwerin fel Bord Gron y Brenin Arthur; Tessa Verney Wheeler a gyfarwyddodd gloddiad 1926–27, a dalwyd gan y Daily Mail, a symudodd bron i 30,000 tunnell o bridd, a chyhoeddwyd yr adroddiad yn 1928; yn 1962 cafodd George Boon dyllau eisteddle bren.

Blynyddoedd hir yng Nghaerllion#
Gwnaeth yr Ail Leng Awgwstaidd Gaerllion yn bencadlys o tua 75 hyd tua 300, a pharhaodd rhyw fywyd Rhufeinig yma efallai mor ddiweddar â 380. Drwy’r holl genedlaethau hynny, Isca oedd angor rheolaeth Rhufain yn ne Cymru.FfynhonnellCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd.
Llys Arthur#
Wedi i’r Rhufeiniaid fynd, safodd eu muriau mawr ymlaen, a chofiodd y Cymry hwy. Gwnaeth yr hen farddoniaeth Gymraeg a Sieffre o Fynwy Gaerllion yn brifddinas y Brenin Arthur. Pan aeth Gerallt Gymro drwyddi yn 1188, ysgrifennodd mai yma ‘y derbyniodd llysgenhadon Rhufain wrandawiad yn llys y brenin mawr Arthur’.FfynhonnellCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd.
Caerllion heddiw#
Gellir gweld baddondy’r gaer, rhes o farics a’r amffitheatr o hyd, ac mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yn sefyll wrth eu hymyl.FfynhonnellCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd.
Caer y lleng ar Wysg#
Mae’r enw Cymraeg yn cadw’r cof am y milwyr. Efallai fod Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’, a thua 800 cofnodwyd y lle fel Cair Legeion guar Uisc, caer y lleng ar Wysg.FfynhonnellCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd. Mae Trioedd Ynys Prydain yn ei galw’n ddinas ‘ragorach na holl drefi a chaerau Cymru’.FfynhonnellCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd.
Dinas y saint#
Cofiai Caerllion Gristnogol ei seintiau. Dywedai awduron yr Oesoedd Canol i Ddyfrig roi esgobaeth Caerllion i Ddewi Sant yn Synod Brefi, ac i Ddewi ei symud yn ddiweddarach i Fynyw.FfynhonnellCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd. Codwyd eglwys Sant Cadog dros y principia, adeilad pencadlys y lleng, fel y daeth calon y gaer Rufeinig yn galon y plwyf Cymreig.FfynhonnellCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd.
Arglwyddi Cymreig Caerllion#
Ymhell wedi i’r lleng fynd, roedd Caerllion dan arglwyddi Cymreig. Yn 1155 cydnabuwyd Morgan ab Owain, ŵyr y Brenin Caradog ap Gruffudd, gan Harri II yn arglwydd Caerllion.FfynhonnellCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd. Yn 1171 ymosododd Iorwerth ab Owain a’i ddau fab ar y dref a llosgi’r castell, ac arhosodd Caerllion yn nwylo’r Cymry nes i William Marshal ei chipio oddi ar Forgan ap Hywel yn 1217.FfynhonnellCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd.
Tennyson yn yr Hanbury Arms#
Denodd enw Caerllion fel llys Arthur Alfred Tennyson yno. Arhosodd yn yr Hanbury Arms tra ysgrifennai ei Morte d’Arthur, a ddaeth yn rhan o’i Idylls of the King.FfynhonnellCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd. Ymhell cyn hynny, roedd Sieffre o Fynwy wedi adrodd sut y sefydlodd yr hen frenin Beli y ddinas a’i henwi’n Gaerosg, y gaer ar Wysg, y bwysicaf o’r holl ddinasoedd a gododd.FfynhonnellCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd.
Ffynonellau a darllen pellach





