Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

60 OC

Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn

Mae milwyr Rhufain yn croesi’r Fenai i ddinistrio cadarnle’r derwyddon. Erbyn tua 78 OC mae Cymru dan reolaeth Rhufain.

Llun: Afon Menai, a groesodd byddin Rhufain i gyrraedd Ynys Môn. · Ian Capper, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

60 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn OC 60 arweiniodd y llywodraethwr Suetonius Paulinus ei fyddin i lan Afon Menai. Dros y dŵr gorweddai Ynys Môn, ynys sanctaidd y Derwyddon, lloches i’r Brythoniaid a oedd yn dal i ymladd Rhufain. Rhewodd yr hyn a welodd y milwyr yn aros amdanynt ar y lan bellaf hwy yn eu hunfan, ysgrifennodd Tacitus.

PrydOC 60
BleAfon Menai ac Ynys Môn
PwyBrythoniaid a Derwyddon Môn yn erbyn Suetonius Paulinus
Ei adrodd ganTacitus, Annales XIV, penodau 29 a 30; Agricola, pennod 14

Ynys y Derwyddon#

Môn oedd calon dysg y Derwyddon ym Mhrydain. Roedd ganddi boblogaeth fawr ei hun, medd Tacitus, ac roedd yn ‘hafan i ffoaduriaid’, lle y câi’r Brythoniaid a wrthsafai Rufain nerth newydd. I dorri’r gwrthsafiad yn y gorllewin, roedd rhaid i Rufain gipio Môn.

‘The Chief Druid’, o Mona Antiqua Restaurata Henry Rowlands (1723), y llyfr a wnaeth Fôn yn brif sedd y derwyddon
‘The Chief Druid’, o Mona Antiqua Restaurata Henry Rowlands (1723), y llyfr a wnaeth Fôn yn brif sedd y derwyddon · Llun: Henry Rowlands, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Y croesi#

Adeiladodd Paulinus gychod gwaelod gwastad i’w filwyr traed groesi dyfroedd bas a symudol y Fenai. Aeth ei wŷr meirch drosodd ar hyd y rhydau, neu nofio wrth ochr eu ceffylau lle’r oedd y dŵr yn ddwfn.

Ar y lan bellaf#

Ar lan Môn safai’r Brythoniaid yn disgwyl mewn rhes drwchus o arfau a rhyfelwyr. Yn eu plith rhedai gwragedd mewn du fel y Ffwrïau, eu gwallt yn rhydd, yn chwifio ffaglau, ac o’u cwmpas safai’r Derwyddon, ‘yn codi eu dwylo i’r nef’ ac yn galw melltithion ar y goresgynwyr. Cymaint oedd y sioc i filwyr Rhufain, medd Tacitus, nes iddynt sefyll yn llonydd, ‘fel pe bai eu haelodau wedi’u parlysu’.

O’u cwmpas, y Derwyddon, yn codi eu dwylo i’r nef … a ddychrynodd ein milwyr â’r olygfa ddieithr, nes iddynt, fel pe bai eu haelodau wedi’u parlysu, sefyll yn ddisymud.

Tacitus, Annales XIV.30

Yna, wedi’u hannog gan eu cadfridog a chan ei gilydd, aeth y llengoedd yn eu blaen. Torrodd y Rhufeiniaid lwyni sanctaidd Môn. Roedd yr ynys fel pe bai ar goll. Ond yr union funud honno daeth newyddion o’r dwyrain a fyddai’n newid popeth.

Y cadfridog#

Roedd Suetonius Paulinus yn un o filwyr enwocaf ei oes. Bedair blynedd ar bymtheg ynghynt, yn llywodraethwr Mauretania yng ngogledd Affrica, ef oedd y cadlywydd Rhufeinig cyntaf i arwain byddin dros fynyddoedd yr Atlas. Daeth i Brydain yn llywodraethwr yn 58, ac ymhlith y swyddogion ifanc ar ei staff roedd Agricola, a fyddai un diwrnod yn gorffen concwest Cymru.

Ar gyfer y croesi defnyddiodd ei filwyr Batafaidd, gwŷr o geg y Rhein, gan eu hanfon drosodd yn gyntaf yn flaenfyddin annisgwyl. Wedi glanio, dinistriodd y Rhufeiniaid gysegrfa’r ynys a’i llwyni sanctaidd.

Ynys yr enwau lawer#

Mae’r Cymry wedi rhoi llawer o enwau i Fôn. Galwai’r Hen Gymraeg hi’n Ynys Dywyll, am y llwyni a fu unwaith drosti, ac Ynys y Cedairn oedd hi am ei llysoedd brenhinol. Galwodd Gerallt Gymro hi’n Fôn Mam Cymru, am yr ŷd a dyfai. Ger Llanidan saif Castell Bryn Gwyn, lle a ddefnyddiwyd gyntaf yn Oes Newydd y Cerrig ac a ddaeth yn fryngaer, ac a oedd yn dal i gael ei ddefnyddio pan ddaeth y Rhufeiniaid.

Ddwy ganrif ar bymtheg yn ddiweddarach ysgrifennodd ficer Llanidan, yr hynafiaethydd Henry Rowlands, Mona Antiqua Restaurata, a argraffwyd yn 1723, i ddangos mai Môn oedd prif gartref y Derwyddon.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Caer ym Mrynbuga (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi ei chaer lengol gyntaf yng Nghymru ym Mrynbuga, yng ngwlad y Silwriaid, sy’n dal i ymladd yn ôl.

    Caer ym Mrynbuga
  2. Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)

    Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.

    Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain
  3. Buddug yn achub Môn (wedi’i gofnodi)

    Yn union wrth i’r Rhufeiniaid gipio Ynys Môn, daw newyddion fod Buddug wedi codi yn y dwyrain. Mae’r fyddin yn ymdeithio ymaith a gadewir Môn yn rhydd am gyfnod.

    Buddug yn achub Môn
  4. Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin (cronicl cynnar:hanes Glastonbury, y 13eg ganrif)

    Mae traddodiad Glastonbury yn dal i Joseff o Arimathea, a osododd Grist yn ei fedd ei hun, ddod at y Brythoniaid gyda deuddeg cydymaith, cael ynys Ynys Wydrin gan frenin o Frython, a chodi yno eglwys gyntaf Prydain.

    Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf