Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 200 CC

Offrymau Llyn Cerrig Bach

Mae pobl Oes yr Haearn yn taflu arfau, darnau cerbydau a chadwyni caethweision i lyn ar Ynys Môn. Cafwyd hyd iddynt yn 1942 wrth adeiladu maes awyr.

Llun: Plac efydd ar ffurf cilgant gydag addurn triskele o gelc Llyn Cerrig Bach, yn Amgueddfa Caerdydd · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Yn 1942, yng nghanol yr Ail Ryfel Byd, roedd yr Awyrlu’n estyn y rhedfeydd yn y Fali ar Ynys Môn. I wneud tir cadarn, codwyd mawn o gors wrth ymyl llyn bach o’r enw Llyn Cerrig Bach a’i daenu dros y tywod. O’r mawn daeth cleddyfau, gwaywffyn, tarian, utgorn, offer cerbydau a harnais, crochanau a chadwyni: un o drysorau mwyaf Oes yr Haearn a gafwyd erioed yng Nghymru, wedi’i osod yn y llyn gan Frythoniaid Môn dros ryw bedwar can mlynedd.

BleLlyn Cerrig Bach, ger y Fali, Ynys Môn
Ei ganfod1942, wrth adeiladu rhedfeydd RAF y Fali
Ei osodTua 300 CC hyd 100 OC
FaintMae 181 o ddarnau’n hysbys
Ble mae heddiwAmgueddfa Cymru, Caerdydd

Y gadwyn yn yr og#

Prif dirmon RAF y Fali, William Owen Roberts, a wnaeth y darganfyddiad cyntaf. Daliwyd cadwyn haearn yn nannedd og, a chan ei bod yn gryf, defnyddiodd y dynion hi gyda thractor i dynnu lorïau o’r llaid. Dim ond yn ddiweddarach y deallasant beth ydoedd: cadwyn gaethion dros dri metr o hyd, â phum cylch gwddf, a wnaed dros ddwy fil o flynyddoedd yn ôl.

Astudiodd yr archaeolegydd Syr Cyril Fox o Amgueddfa Genedlaethol Cymru y darganfyddiadau a’u cyhoeddi i’r amgueddfa.

Llyn Cerrig Bach ar Ynys Môn, y llyn lle gosododd y Brythoniaid eu gwaith metel gorau
Llyn Cerrig Bach ar Ynys Môn, y llyn lle gosododd y Brythoniaid eu gwaith metel gorau · Llun: Porius1, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Beth oedd yn y llyn#

Mae’r amgueddfa’n rhestru saith cleddyf, chwe phen gwaywffon, darnau o darian a rhan o utgorn efydd; cadwyn gaethion arall; teiars haearn o olwynion wagenni neu gerbydau rhyfel, a harnais ceffylau; offer gof; darnau o ddau grochan; barrau haearn o’r math a ddefnyddid i fasnachu; ac esgyrn anifeiliaid. Ymhlith y darnau efydd mae plac siâp cilgant wedi’i addurno â chwyrlïad tair braich, un o weithiau gorau celfyddyd y Brythoniaid.

Roedd llawer o’r darnau wedi’u torri neu eu plygu’n fwriadol cyn mynd i’r dŵr. Dyna nod offrwm: cymerid y rhodd allan o fyd y byw a’i rhoi i bwerau’r llyn.

Rhoddion o bob rhan o Brydain#

Nid ym Môn y gwnaed popeth. Daeth rhai darnau o Iwerddon a llawer o dde Lloegr; gwnaed eraill yn lleol. Efallai i rai ddod drwy fasnach, rhai yn rhoddion, a rhai yn ysbail rhyfel. Tynnai Môn bethau gorau’r Brythoniaid o bell ac agos i’w llyn sanctaidd.

Ynys y Derwyddon#

Môn oedd canolfan fawr Derwyddon Prydain. Mae Tacitus yn adrodd sut y croesodd byddin Rhufain y Fenai i Fôn yn 60 OC, a chael y Derwyddon a’r bobl yn eu disgwyl ar y lan, a sut y torrodd y milwyr lwyni sanctaidd yr ynys. Gwelai Syr Cyril Fox yn nhrysor Llyn Cerrig Bach offrymau’r ynys honno, ac mae’n addas fod y darnau diweddaraf yn dyddio o’r union adeg y daeth Rhufain.

Mae’r rhan fwyaf o’r darganfyddiadau yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd heddiw. Mae’r llyn ei hun yno o hyd, wrth ymyl y maes awyr yn y Fali, yn dawel ymhlith yr hesg.

Y llyn a’r gors#

Llyn bach o tua 1.8 erw rhwng Rhosneigr a’r Fali yw Llyn Cerrig Bach. Daeth y mawn o Gors yr Ynys, y gors ar ei ymyl ddeheuol. Mae’r gadwyn gaethion ei hun yn pwyso 6.66 cilogram. Efallai fod rhai o’r barrau haearn yn y celc wedi’u defnyddio fel math o arian.

Nid oes ôl dylanwad Rhufeinig uniongyrchol ar yr un o’r gwrthrychau: trysorau’r Brythoniaid eu hunain oedd y rhain. Mae’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd yn dal pob un ond pedwar ohonynt.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Llwythau’r bryngaerau (archaeoleg)

    Mae pobloedd Oes yr Haearn, yn eu plith y Silwriaid, yr Ordofigiaid, y Demetae a’r Deceangli, yn codi cannoedd o fryngaerau ledled Cymru.

    Llwythau’r bryngaerau
  2. Castell Henllys (archaeoleg)

    Codir caer o dai crwn ar drwyn uwchben nant yn Sir Benfro. Mae ei thai a ailadeiladwyd yn sefyll ar yr un man heddiw.

    Castell Henllys
  3. Tre’r Ceiri (archaeoleg)

    Ar gopa’r Eifl, mae tref â muriau cerrig o tua 150 o gytiau yn edrych dros Lŷn, un o’r bryngaerau sydd wedi’u cadw orau yn Ewrop.

    Tre’r Ceiri
  4. Pobloedd Cymru (wedi’i gofnodi)

    Mae Cymru’n gartref i’r Silwriaid yn y de-ddwyrain, yr Ordoficiaid yn y gogledd-orllewin, y Demetiaid yn y de-orllewin a’r Decangli yn y gogledd-ddwyrain.

    Pobloedd Cymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf