Yn 1942, yng nghanol yr Ail Ryfel Byd, roedd yr Awyrlu’n estyn y rhedfeydd yn y Fali ar Ynys Môn. I wneud tir cadarn, codwyd mawn o gors wrth ymyl llyn bach o’r enw Llyn Cerrig Bach a’i daenu dros y tywod. O’r mawn daeth cleddyfau, gwaywffyn, tarian, utgorn, offer cerbydau a harnais, crochanau a chadwyni: un o drysorau mwyaf Oes yr Haearn a gafwyd erioed yng Nghymru, wedi’i osod yn y llyn gan Frythoniaid Môn dros ryw bedwar can mlynedd.FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiad Cyril Fox i Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Frances Lynch, Prehistoric Anglesey (Saesneg)Fe’u cafwyd yn 1942 wrth godi mawn ar gyfer rhedfa yn RAF y Fali; daliwyd y darn cyntaf, cadwyn gaethion haearn, yn nannedd og a’i defnyddio i dynnu lorïau o’r llaid; mae 181 o ddarnau’n hysbys: cleddyfau, pennau gwaywffyn, tarian, rhan o utgorn efydd, harnais ceffylau, teiars wagenni, crochanau, offer gof a barrau haearn; fe’u gosodwyd yn y llyn dros gyfnod hir, tua 300 CC hyd 100 OC, llawer wedi’u torri’n fwriadol yn offrymau; rhai wedi’u gwneud yn lleol, rhai yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr; mae bron y cyfan yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.
| Ble | Llyn Cerrig Bach, ger y Fali, Ynys Môn |
|---|---|
| Ei ganfod | 1942, wrth adeiladu rhedfeydd RAF y Fali |
| Ei osod | Tua 300 CC hyd 100 OC |
| Faint | Mae 181 o ddarnau’n hysbys |
| Ble mae heddiw | Amgueddfa Cymru, Caerdydd |
Y gadwyn yn yr og#
Prif dirmon RAF y Fali, William Owen Roberts, a wnaeth y darganfyddiad cyntaf. Daliwyd cadwyn haearn yn nannedd og, a chan ei bod yn gryf, defnyddiodd y dynion hi gyda thractor i dynnu lorïau o’r llaid. Dim ond yn ddiweddarach y deallasant beth ydoedd: cadwyn gaethion dros dri metr o hyd, â phum cylch gwddf, a wnaed dros ddwy fil o flynyddoedd yn ôl.FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiad Cyril Fox i Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Frances Lynch, Prehistoric Anglesey (Saesneg)Fe’u cafwyd yn 1942 wrth godi mawn ar gyfer rhedfa yn RAF y Fali; daliwyd y darn cyntaf, cadwyn gaethion haearn, yn nannedd og a’i defnyddio i dynnu lorïau o’r llaid; mae 181 o ddarnau’n hysbys: cleddyfau, pennau gwaywffyn, tarian, rhan o utgorn efydd, harnais ceffylau, teiars wagenni, crochanau, offer gof a barrau haearn; fe’u gosodwyd yn y llyn dros gyfnod hir, tua 300 CC hyd 100 OC, llawer wedi’u torri’n fwriadol yn offrymau; rhai wedi’u gwneud yn lleol, rhai yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr; mae bron y cyfan yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.
Astudiodd yr archaeolegydd Syr Cyril Fox o Amgueddfa Genedlaethol Cymru y darganfyddiadau a’u cyhoeddi i’r amgueddfa.FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiad Cyril Fox i Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Frances Lynch, Prehistoric Anglesey (Saesneg)Fe’u cafwyd yn 1942 wrth godi mawn ar gyfer rhedfa yn RAF y Fali; daliwyd y darn cyntaf, cadwyn gaethion haearn, yn nannedd og a’i defnyddio i dynnu lorïau o’r llaid; mae 181 o ddarnau’n hysbys: cleddyfau, pennau gwaywffyn, tarian, rhan o utgorn efydd, harnais ceffylau, teiars wagenni, crochanau, offer gof a barrau haearn; fe’u gosodwyd yn y llyn dros gyfnod hir, tua 300 CC hyd 100 OC, llawer wedi’u torri’n fwriadol yn offrymau; rhai wedi’u gwneud yn lleol, rhai yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr; mae bron y cyfan yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Beth oedd yn y llyn#
Mae’r amgueddfa’n rhestru saith cleddyf, chwe phen gwaywffon, darnau o darian a rhan o utgorn efydd; cadwyn gaethion arall; teiars haearn o olwynion wagenni neu gerbydau rhyfel, a harnais ceffylau; offer gof; darnau o ddau grochan; barrau haearn o’r math a ddefnyddid i fasnachu; ac esgyrn anifeiliaid.FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiad Cyril Fox i Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Frances Lynch, Prehistoric Anglesey (Saesneg)Fe’u cafwyd yn 1942 wrth godi mawn ar gyfer rhedfa yn RAF y Fali; daliwyd y darn cyntaf, cadwyn gaethion haearn, yn nannedd og a’i defnyddio i dynnu lorïau o’r llaid; mae 181 o ddarnau’n hysbys: cleddyfau, pennau gwaywffyn, tarian, rhan o utgorn efydd, harnais ceffylau, teiars wagenni, crochanau, offer gof a barrau haearn; fe’u gosodwyd yn y llyn dros gyfnod hir, tua 300 CC hyd 100 OC, llawer wedi’u torri’n fwriadol yn offrymau; rhai wedi’u gwneud yn lleol, rhai yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr; mae bron y cyfan yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd. Ymhlith y darnau efydd mae plac siâp cilgant wedi’i addurno â chwyrlïad tair braich, un o weithiau gorau celfyddyd y Brythoniaid.
Roedd llawer o’r darnau wedi’u torri neu eu plygu’n fwriadol cyn mynd i’r dŵr. Dyna nod offrwm: cymerid y rhodd allan o fyd y byw a’i rhoi i bwerau’r llyn.FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiad Cyril Fox i Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Frances Lynch, Prehistoric Anglesey (Saesneg)Fe’u cafwyd yn 1942 wrth godi mawn ar gyfer rhedfa yn RAF y Fali; daliwyd y darn cyntaf, cadwyn gaethion haearn, yn nannedd og a’i defnyddio i dynnu lorïau o’r llaid; mae 181 o ddarnau’n hysbys: cleddyfau, pennau gwaywffyn, tarian, rhan o utgorn efydd, harnais ceffylau, teiars wagenni, crochanau, offer gof a barrau haearn; fe’u gosodwyd yn y llyn dros gyfnod hir, tua 300 CC hyd 100 OC, llawer wedi’u torri’n fwriadol yn offrymau; rhai wedi’u gwneud yn lleol, rhai yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr; mae bron y cyfan yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.
Rhoddion o bob rhan o Brydain#
Nid ym Môn y gwnaed popeth. Daeth rhai darnau o Iwerddon a llawer o dde Lloegr; gwnaed eraill yn lleol. Efallai i rai ddod drwy fasnach, rhai yn rhoddion, a rhai yn ysbail rhyfel. Tynnai Môn bethau gorau’r Brythoniaid o bell ac agos i’w llyn sanctaidd.FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiad Cyril Fox i Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Frances Lynch, Prehistoric Anglesey (Saesneg)Fe’u cafwyd yn 1942 wrth godi mawn ar gyfer rhedfa yn RAF y Fali; daliwyd y darn cyntaf, cadwyn gaethion haearn, yn nannedd og a’i defnyddio i dynnu lorïau o’r llaid; mae 181 o ddarnau’n hysbys: cleddyfau, pennau gwaywffyn, tarian, rhan o utgorn efydd, harnais ceffylau, teiars wagenni, crochanau, offer gof a barrau haearn; fe’u gosodwyd yn y llyn dros gyfnod hir, tua 300 CC hyd 100 OC, llawer wedi’u torri’n fwriadol yn offrymau; rhai wedi’u gwneud yn lleol, rhai yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr; mae bron y cyfan yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.
Ynys y Derwyddon#
Môn oedd canolfan fawr Derwyddon Prydain. Mae Tacitus yn adrodd sut y croesodd byddin Rhufain y Fenai i Fôn yn 60 OC, a chael y Derwyddon a’r bobl yn eu disgwyl ar y lan, a sut y torrodd y milwyr lwyni sanctaidd yr ynys.FfynhonnellThe Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith. Gwelai Syr Cyril Fox yn nhrysor Llyn Cerrig Bach offrymau’r ynys honno, ac mae’n addas fod y darnau diweddaraf yn dyddio o’r union adeg y daeth Rhufain.FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiad Cyril Fox i Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Frances Lynch, Prehistoric Anglesey (Saesneg)Fe’u cafwyd yn 1942 wrth godi mawn ar gyfer rhedfa yn RAF y Fali; daliwyd y darn cyntaf, cadwyn gaethion haearn, yn nannedd og a’i defnyddio i dynnu lorïau o’r llaid; mae 181 o ddarnau’n hysbys: cleddyfau, pennau gwaywffyn, tarian, rhan o utgorn efydd, harnais ceffylau, teiars wagenni, crochanau, offer gof a barrau haearn; fe’u gosodwyd yn y llyn dros gyfnod hir, tua 300 CC hyd 100 OC, llawer wedi’u torri’n fwriadol yn offrymau; rhai wedi’u gwneud yn lleol, rhai yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr; mae bron y cyfan yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.
Mae’r rhan fwyaf o’r darganfyddiadau yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd heddiw. Mae’r llyn ei hun yno o hyd, wrth ymyl y maes awyr yn y Fali, yn dawel ymhlith yr hesg.FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiad Cyril Fox i Amgueddfa Genedlaethol Cymru a Frances Lynch, Prehistoric Anglesey (Saesneg)Fe’u cafwyd yn 1942 wrth godi mawn ar gyfer rhedfa yn RAF y Fali; daliwyd y darn cyntaf, cadwyn gaethion haearn, yn nannedd og a’i defnyddio i dynnu lorïau o’r llaid; mae 181 o ddarnau’n hysbys: cleddyfau, pennau gwaywffyn, tarian, rhan o utgorn efydd, harnais ceffylau, teiars wagenni, crochanau, offer gof a barrau haearn; fe’u gosodwyd yn y llyn dros gyfnod hir, tua 300 CC hyd 100 OC, llawer wedi’u torri’n fwriadol yn offrymau; rhai wedi’u gwneud yn lleol, rhai yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr; mae bron y cyfan yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.
Y llyn a’r gors#
Llyn bach o tua 1.8 erw rhwng Rhosneigr a’r Fali yw Llyn Cerrig Bach. Daeth y mawn o Gors yr Ynys, y gors ar ei ymyl ddeheuol. Mae’r gadwyn gaethion ei hun yn pwyso 6.66 cilogram.FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia (Saesneg)Llyn Cerrig Bach, llyn bach tua 1.8 erw rhwng Rhosneigr a’r Fali yng ngorllewin Môn; cafwyd dros 150 o wrthrychau metel Oes yr Haearn yno yn 1942, wedi’u rhoi yn y llyn fel offrymau mae’n debyg, y casgliad pwysicaf o’i fath yng Nghymru; cafwyd gan William Owen Roberts, prif dirmon RAF y Fali, wrth godi mawn o Gors yr Ynys ar lan ddeheuol y llyn i’w daenu dros dir tywodlyd i ymestyn y rhedfa; y darganfyddiad cyntaf, cadwyn haearn dros 3 m o hyd â phum cylch gwddf, yn pwyso 6.66 kg, a ddaliwyd yn nannedd og ac a ddefnyddiwyd gyda thractor i dynnu lorïau o’r mwd cyn i neb wybod ei hoed; at ei gilydd mae 181 o wrthrychau’n hysbys, a ddisgrifir gan yr Amgueddfa Genedlaethol fel saith cleddyf, chwe phen gwaywffon, darnau tarian, rhan o utgorn efydd, ail gadwyn, teiars haearn wageni, offer ceffylau, offer gof, darnau dau grochan, barrau haearn masnach ac esgyrn anifeiliaid; torrwyd llawer yn fwriadol; rhai wedi’u gwneud yn lleol, ambell un yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr, sy’n awgrymu bod enw’r lle sanctaidd wedi lledu ymhell; dim dylanwad Rhufeinig uniongyrchol ar yr un gwrthrych; ystyrir yn awr yn offrymau lawer dros gyfnod hir, o tua 300 CC i OC 100; mae Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd yn dal pob un ond pedwar. Efallai fod rhai o’r barrau haearn yn y celc wedi’u defnyddio fel math o arian.FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: llyn bychan yng ngogledd-orllewin Môn ger maes awyr RAF y Fali, heb fod ymhell o Gaergeiliog, yng nghymuned Llanfair-yn-Neubwll; adnabyddus am y llu o eitemau Oes yr Haearn a gafwyd yno yn 1942, offrymau i bob golwg; cafwyd gan William Owen Roberts; tynnodd y gadwyn, tua 2,000 oed, lorïau o’r mwd heb broblem; 181 o eitemau i gyd, haearn gan mwyaf a rhai efydd, yn cynnwys cleddyfau, pennau gwaywffon, tariannau, darnau cerbydau a harnes ceffylau, a barrau haearn a ddefnyddid efallai fel arian; efallai fod Llyn Cerrig Bach mor sanctaidd ac enwog nes bod llwythau pellennig yn anfon offrymau; pan ymosododd byddin Rufeinig dan Gaius Suetonius Paulinus ar Fôn yn OC 60 neu 61, dywed Tacitus fod yr ynys yn ganolfan bwysig i’r derwyddon, ac efallai fod rhai offrymau’n ymateb i fygythiad y Rhufeiniaid; gellir gweld y rhan fwyaf yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd.
Nid oes ôl dylanwad Rhufeinig uniongyrchol ar yr un o’r gwrthrychau: trysorau’r Brythoniaid eu hunain oedd y rhain. Mae’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd yn dal pob un ond pedwar ohonynt.FfynhonnellLlyn Cerrig Bach ↗Wikipedia (Saesneg)Llyn Cerrig Bach, llyn bach tua 1.8 erw rhwng Rhosneigr a’r Fali yng ngorllewin Môn; cafwyd dros 150 o wrthrychau metel Oes yr Haearn yno yn 1942, wedi’u rhoi yn y llyn fel offrymau mae’n debyg, y casgliad pwysicaf o’i fath yng Nghymru; cafwyd gan William Owen Roberts, prif dirmon RAF y Fali, wrth godi mawn o Gors yr Ynys ar lan ddeheuol y llyn i’w daenu dros dir tywodlyd i ymestyn y rhedfa; y darganfyddiad cyntaf, cadwyn haearn dros 3 m o hyd â phum cylch gwddf, yn pwyso 6.66 kg, a ddaliwyd yn nannedd og ac a ddefnyddiwyd gyda thractor i dynnu lorïau o’r mwd cyn i neb wybod ei hoed; at ei gilydd mae 181 o wrthrychau’n hysbys, a ddisgrifir gan yr Amgueddfa Genedlaethol fel saith cleddyf, chwe phen gwaywffon, darnau tarian, rhan o utgorn efydd, ail gadwyn, teiars haearn wageni, offer ceffylau, offer gof, darnau dau grochan, barrau haearn masnach ac esgyrn anifeiliaid; torrwyd llawer yn fwriadol; rhai wedi’u gwneud yn lleol, ambell un yn Iwerddon, llawer yn ne Lloegr, sy’n awgrymu bod enw’r lle sanctaidd wedi lledu ymhell; dim dylanwad Rhufeinig uniongyrchol ar yr un gwrthrych; ystyrir yn awr yn offrymau lawer dros gyfnod hir, o tua 300 CC i OC 100; mae Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd yn dal pob un ond pedwar.
Ffynonellau a darllen pellach





