Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 100 CC

Pobloedd Cymru

Mae Cymru’n gartref i’r Silwriaid yn y de-ddwyrain, yr Ordoficiaid yn y gogledd-orllewin, y Demetiaid yn y de-orllewin a’r Decangli yn y gogledd-ddwyrain.

Llun: Muriau tref Rufeinig Caer-went (Venta Silurum) a’u bastiynau · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ddwy fil o flynyddoedd yn ôl Cymru oedd gwlad pedair o bobloedd mawr y Brythoniaid. Yn y de-ddwyrain trigai’r Silwriaid, yn y gogledd-orllewin yr Ordofigiaid, yn y de-orllewin y Demetiaid, ac yn y gogledd-ddwyrain y Decangli. Gwyddom eu henwau oherwydd i awduron Rhufain eu cofnodi, ac am fod rhai ohonynt yn dal wedi’u hysgrifennu yn y tir.

Y SilwriaidY de-ddwyrain: Gwent a Morgannwg
Yr OrdofigiaidY gogledd-orllewin a chanol Cymru
Y DemetiaidY de-orllewin: y wlad a ddaeth yn Ddyfed
Y DecangliY gogledd-ddwyrain, ger aber Dyfrdwy
Eu cofnodi ganTacitus, tua 98 OC, a Ptolemi, tua 150 OC
Pobloedd Cymru yn y cyfnod Rhufeinig: yr Ordofigiaid yn y gogledd-orllewin, y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, y Demetiaid yn y de-orllewin a’r Silwriaid yn y de-ddwyrain.
Pobloedd Cymru yn y cyfnod Rhufeinig: yr Ordofigiaid yn y gogledd-orllewin, y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, y Demetiaid yn y de-orllewin a’r Silwriaid yn y de-ddwyrain. · Llun: Rhion, Public domain, Wikimedia Commons

Y Silwriaid#

Daliai’r Silwriaid diroedd Gwent a Morgannwg. Mae’r hanesydd Rhufeinig Tacitus yn eu disgrifio’n dywyll eu gwedd a chyrliog eu gwallt, a thybiai efallai fod eu cyndadau wedi dod o Sbaen. Hwy oedd y caletaf o holl elynion Rhufain ym Mhrydain. Dan Garadog buont yn ymladd y llengoedd; amgylchynasant lu Rhufeinig a oedd yn codi caerau yn eu gwlad, ac yn ddiweddarach trechasant leng gyfan. Bu’n rhaid aros tan tua 78 OC cyn i Rufain ddod â hwy dan ei rheolaeth.

Hyd yn oed wedyn cadwasant eu henw eu hunain a’u cyngor eu hunain. Eu tref dan Rufain oedd Venta Silurum, Caer-went, ac mae carreg yn ei heglwys yn dal i ddwyn geiriau cyngor pobl y Silwriaid.

Carreg y Silwriaid yn eglwys Caer-went. Torrwyd ei Lladin ar orchymyn cyngor pobl y Silwriaid.
Carreg y Silwriaid yn eglwys Caer-went. Torrwyd ei Lladin ar orchymyn cyngor pobl y Silwriaid. · Llun: Nick Smith, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Yr Ordofigiaid#

Daliai’r Ordofigiaid fynyddoedd y gogledd-orllewin a llawer o ganol Cymru. Cysylltwyd eu henw â’r gair am forthwyl, gordd yn Gymraeg heddiw. Gwnaeth Caradog ei safiad olaf yn eu gwlad, ac yn y 70au OC dinistriasant sgwadron o wŷr meirch Rhufain, fel y bu’n rhaid i’r llywodraethwr Agricola orymdeithio yn eu herbyn â’i holl fyddin ac yna croesi i Fôn.

Y Demetiaid a’r Decangli#

Trigai’r Demetiaid yn y de-orllewin pell, ac mae eu henw’n fyw o hyd: daeth gwlad y Demetiaid yn deyrnas Dyfed. Daliai’r Decangli y gogledd-ddwyrain, gwlad o fwyngloddiau plwm, a stampiwyd eu henw ar y moch plwm a ddaeth oddi yno dan Rufain. Ymddengys iddynt wneud heddwch â Rhufain yn gynnar, tra ymladdai’r Ordofigiaid a’r Silwriaid ymlaen.

Cyndadau’r Cymry#

Brythoniaid oedd y bobloedd hyn. Eu hiaith oedd y Frythoneg y tyfodd y Gymraeg ohoni, ac mae eu bryngaerau, eu ffermydd a’u lleoedd sanctaidd ledled Cymru hyd heddiw. Pan ymadawodd Rhufain, cododd teyrnasoedd yn eu tiroedd, a daeth gwlad y Demetiaid yn Ddyfed. Eu plant hwy yw’r Cymry.

Cyngor y Silwriaid#

Dan Rufain rheolai’r Silwriaid eu hardal eu hunain o Gaer-went, drwy eu cyngor, yr ordo. Mae ei muriau’n sefyll o hyd, ac mae cloddiadau wedi cael fforwm, teml, baddonau, siopau a thai cysurus â lloriau mosaig. Cysylltwyd eu duw eu hunain, Ocelus, â Mawrth. Pan adawodd Rhufain, tyfodd tiroedd y Silwriaid yn deyrnasoedd Gwent, Brycheiniog a Gwynllŵg, a chofiai brenhinoedd Gwent yr arwr Caradog drwy roi ei enw i’w meibion. Bymtheg can mlynedd yn ddiweddarach galwodd y bardd Henry Vaughan, a aned ar lan Wysg, ei hun yn “the Silurist” o gariad at ei fro.

Enwau a barhaodd#

Cofiwyd y bobloedd eraill hefyd. Yn oes y Rhufeiniaid roedd gan y Demetae eu tref eu hunain, Moridunum, “caer y môr”, a ddaeth yn Gaerfyrddin. Rhoddodd y Deceangli eu henw i Degeingl yn y gogledd-ddwyrain. Ac ym Mhenbryn yng Ngheredigion mae carreg o’r canrifoedd Cristnogol cynnar yn nodi bedd Corbalengus, a enwir yn falch yn un o’r Ordoficiaid, ymhell wedi i Rufain fynd.

Cyn ac wedyn

  1. Offrymau Llyn Cerrig Bach (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Haearn yn taflu arfau, darnau cerbydau a chadwyni caethweision i lyn ar Ynys Môn. Cafwyd hyd iddynt yn 1942 wrth adeiladu maes awyr.

    Offrymau Llyn Cerrig Bach
  2. Tre’r Ceiri (archaeoleg)

    Ar gopa’r Eifl, mae tref â muriau cerrig o tua 150 o gytiau yn edrych dros Lŷn, un o’r bryngaerau sydd wedi’u cadw orau yn Ewrop.

    Tre’r Ceiri
  3. Caswallon yn erbyn Cesar (wedi’i gofnodi)

    Mae Iŵl Cesar yn croesi i Brydain am yr eildro ac yn cael ei wynebu gan Cassivellaunus, Caswallon traddodiad Cymru, sy’n arwain y Brythoniaid yn ei erbyn. O fewn misoedd mae Cesar wedi mynd yn ôl i Âl.

    Caswallon yn erbyn Cesar
  4. Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon Prydain (wedi’i gofnodi)

    Yn ei Ryfel Gâl, mae Iŵl Cesar yn ysgrifennu y credir mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai sydd am ei hadnabod yn well fel arfer yn croesi’r môr i’w hastudio yma.

    Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon Prydain

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf