Ddwy fil o flynyddoedd yn ôl Cymru oedd gwlad pedair o bobloedd mawr y Brythoniaid. Yn y de-ddwyrain trigai’r Silwriaid, yn y gogledd-orllewin yr Ordofigiaid, yn y de-orllewin y Demetiaid, ac yn y gogledd-ddwyrain y Decangli. Gwyddom eu henwau oherwydd i awduron Rhufain eu cofnodi, ac am fod rhai ohonynt yn dal wedi’u hysgrifennu yn y tir.FfynonellauSilures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun.Ordovices ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus, Agricola 18, Ptolemi ac E. W. Williams i Lyfrgell Genedlaethol Cymru (2015) (Saesneg)Daliai’r Ordofigiaid y gogledd-orllewin, rhwng y Silwriaid a’r Decangli; cysylltwyd eu henw â’r gair am forthwyl, gordd yn Gymraeg; gwnaeth Caradog ei safiad olaf yn eu plith; yn y 70au OC dinistriasant sgwadron o wŷr meirch Rhufain, a gorymdeithiodd Agricola yn eu herbyn ac ymlaen i Fôn; enwodd y daearegwr Charles Lapworth y cyfnod Ordofigaidd ar eu hôl yn 1879.
| Y Silwriaid | Y de-ddwyrain: Gwent a Morgannwg |
|---|---|
| Yr Ordofigiaid | Y gogledd-orllewin a chanol Cymru |
| Y Demetiaid | Y de-orllewin: y wlad a ddaeth yn Ddyfed |
| Y Decangli | Y gogledd-ddwyrain, ger aber Dyfrdwy |
| Eu cofnodi gan | Tacitus, tua 98 OC, a Ptolemi, tua 150 OC |

Y Silwriaid#
Daliai’r Silwriaid diroedd Gwent a Morgannwg. Mae’r hanesydd Rhufeinig Tacitus yn eu disgrifio’n dywyll eu gwedd a chyrliog eu gwallt, a thybiai efallai fod eu cyndadau wedi dod o Sbaen. Hwy oedd y caletaf o holl elynion Rhufain ym Mhrydain. Dan Garadog buont yn ymladd y llengoedd; amgylchynasant lu Rhufeinig a oedd yn codi caerau yn eu gwlad, ac yn ddiweddarach trechasant leng gyfan. Bu’n rhaid aros tan tua 78 OC cyn i Rufain ddod â hwy dan ei rheolaeth.FfynhonnellSilures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun.
Hyd yn oed wedyn cadwasant eu henw eu hunain a’u cyngor eu hunain. Eu tref dan Rufain oedd Venta Silurum, Caer-went, ac mae carreg yn ei heglwys yn dal i ddwyn geiriau cyngor pobl y Silwriaid.FfynhonnellSilures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun.

Yr Ordofigiaid#
Daliai’r Ordofigiaid fynyddoedd y gogledd-orllewin a llawer o ganol Cymru. Cysylltwyd eu henw â’r gair am forthwyl, gordd yn Gymraeg heddiw. Gwnaeth Caradog ei safiad olaf yn eu gwlad, ac yn y 70au OC dinistriasant sgwadron o wŷr meirch Rhufain, fel y bu’n rhaid i’r llywodraethwr Agricola orymdeithio yn eu herbyn â’i holl fyddin ac yna croesi i Fôn.FfynhonnellOrdovices ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus, Agricola 18, Ptolemi ac E. W. Williams i Lyfrgell Genedlaethol Cymru (2015) (Saesneg)Daliai’r Ordofigiaid y gogledd-orllewin, rhwng y Silwriaid a’r Decangli; cysylltwyd eu henw â’r gair am forthwyl, gordd yn Gymraeg; gwnaeth Caradog ei safiad olaf yn eu plith; yn y 70au OC dinistriasant sgwadron o wŷr meirch Rhufain, a gorymdeithiodd Agricola yn eu herbyn ac ymlaen i Fôn; enwodd y daearegwr Charles Lapworth y cyfnod Ordofigaidd ar eu hôl yn 1879.
Y Demetiaid a’r Decangli#
Trigai’r Demetiaid yn y de-orllewin pell, ac mae eu henw’n fyw o hyd: daeth gwlad y Demetiaid yn deyrnas Dyfed. Daliai’r Decangli y gogledd-ddwyrain, gwlad o fwyngloddiau plwm, a stampiwyd eu henw ar y moch plwm a ddaeth oddi yno dan Rufain. Ymddengys iddynt wneud heddwch â Rhufain yn gynnar, tra ymladdai’r Ordofigiaid a’r Silwriaid ymlaen.FfynhonnellOrdovices ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus, Agricola 18, Ptolemi ac E. W. Williams i Lyfrgell Genedlaethol Cymru (2015) (Saesneg)Daliai’r Ordofigiaid y gogledd-orllewin, rhwng y Silwriaid a’r Decangli; cysylltwyd eu henw â’r gair am forthwyl, gordd yn Gymraeg; gwnaeth Caradog ei safiad olaf yn eu plith; yn y 70au OC dinistriasant sgwadron o wŷr meirch Rhufain, a gorymdeithiodd Agricola yn eu herbyn ac ymlaen i Fôn; enwodd y daearegwr Charles Lapworth y cyfnod Ordofigaidd ar eu hôl yn 1879.
Cyndadau’r Cymry#
Brythoniaid oedd y bobloedd hyn. Eu hiaith oedd y Frythoneg y tyfodd y Gymraeg ohoni, ac mae eu bryngaerau, eu ffermydd a’u lleoedd sanctaidd ledled Cymru hyd heddiw. Pan ymadawodd Rhufain, cododd teyrnasoedd yn eu tiroedd, a daeth gwlad y Demetiaid yn Ddyfed. Eu plant hwy yw’r Cymry.
Cyngor y Silwriaid#
Dan Rufain rheolai’r Silwriaid eu hardal eu hunain o Gaer-went, drwy eu cyngor, yr ordo. Mae ei muriau’n sefyll o hyd, ac mae cloddiadau wedi cael fforwm, teml, baddonau, siopau a thai cysurus â lloriau mosaig. Cysylltwyd eu duw eu hunain, Ocelus, â Mawrth.FfynhonnellSilures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun. Pan adawodd Rhufain, tyfodd tiroedd y Silwriaid yn deyrnasoedd Gwent, Brycheiniog a Gwynllŵg, a chofiai brenhinoedd Gwent yr arwr Caradog drwy roi ei enw i’w meibion.FfynhonnellSilures ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Tacitus ac ar Aldhouse-Green a Howell (gol.), Gwent in Prehistory and Early History (2004) (Saesneg)Daliai’r Silwriaid dde-ddwyrain Cymru, â’r Ordofigiaid i’r gogledd a’r Demetiaid i’r gorllewin; dywed Tacitus eu bod yn dywyll a chyrliog eu gwallt, a thybiai iddynt ddod o Sbaen; buont yn ymladd Rhufain dan Garadog, amgylchynu llu a oedd yn codi caerau a threchu lleng yn ddiweddarach; daeth Frontinus â hwy dan Rufain erbyn tua 78 OC; daeth Venta Silurum, Caer-went, a sefydlwyd tua 75 OC, yn dref iddynt, â’i chyngor ei hun. Bymtheg can mlynedd yn ddiweddarach galwodd y bardd Henry Vaughan, a aned ar lan Wysg, ei hun yn “the Silurist” o gariad at ei fro.FfynhonnellHenry Vaughan ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Henry Vaughan (1621–1695) yn Newton ar Wysg ym mhlwyf Llansantffraed, Brycheiniog, gefell i’r athronydd Thomas Vaughan; galwodd ei hun yn “Silurist” ar ôl y Silwriaid, hen bobl de-ddwyrain Cymru, o gariad at y mynyddoedd a dyffryn Wysg; meddyg; daeth rhan gyntaf Silex Scintillans allan yn 1650 a’r ail yn 1655; mae ei gerdd The World yn dechrau “I saw Eternity the other night”; arweiniodd cerddi George Herbert ef i roi’r gorau i “idle verse”; ysgrifennodd Thomas nad oedd Saesneg yn iaith y ganed yr awdur iddi; bu farw ar 23 Ebrill 1695 ac mae’n gorwedd ym mynwent Llansantffraed.
Enwau a barhaodd#
Cofiwyd y bobloedd eraill hefyd. Yn oes y Rhufeiniaid roedd gan y Demetae eu tref eu hunain, Moridunum, “caer y môr”, a ddaeth yn Gaerfyrddin.FfynhonnellMoridunum (Carmarthen) ↗Wikipedia (Saesneg)Moridunum (‘caer y môr’), caer a thref Rufeinig, Caerfyrddin heddiw; prifddinas civitas y Demetae, a gofnodwyd gan Ptolemi ac yn yr Itinerarium Antonini; credir bod y gaer gyntaf yn dyddio o tua OC 75, efallai yn lle’r fryngaer ar Fryn Myrddin, a pharhaodd hyd tua 120, pan gymerodd yr anheddiad sifil drosodd a daeth yn dref; dengys map William Stukeley o 1723 ‘Mori dunum (Caermarthen)’ ym mhen gorllewinol ffyrdd Rhufeinig de Cymru; grid o strydoedd, baddondy cyhoeddus ac efallai mansio; mae’r fforwm a’r basilica dan ran brysuraf y dref heddiw mae’n debyg; siopau cul ar hyd y strydoedd ac ôl gwaith metel; tai pren mawr a ailgodwyd mewn carreg ar ddiwedd y 3edd ganrif neu ddechrau’r 4edd; cloddiwyd teml o’r ganrif gyntaf neu’r ail; clawdd tyweirch a ffos o gwmpas y dref ganol yr 2il ganrif, a mur cerrig wedyn; i’r dwyrain o’r hen dref mae un o ddim ond saith amffitheatr Rufeinig sydd ar ôl yn y DU, yr unig olion Rhufeinig uwchlaw’r ddaear yn y dref, a gloddiwyd yn 1968: arena 46 wrth 27 m, y seddau 92 wrth 67 m, â muriau cerrig a seddau pren, llawer mwy na’r disgwyl i dref o’r maint; rhoddodd ychwanegu ‘Caer’ yr enw Cymraeg Caerfyrddin, a seisnigwyd yn Carmarthen; darllenir yr enw yn gyffredin fel caer Myrddin. Rhoddodd y Deceangli eu henw i Degeingl yn y gogledd-ddwyrain.FfynhonnellDeceangli ↗Wikipedia (Saesneg)Y Deceangli neu Deceangi, Tegeingl yn Gymraeg; eu tir efallai yn Sir y Fflint a Sir Ddinbych; roeddent yn byw mewn bryngaerau mewn cadwyn ar hyd Bryniau Clwyd; ymosododd Publius Ostorius Scapula arnynt yn OC 48; mae moch plwm wedi’u stampio â’u henw, un o 192 pwys â’r arysgrif “IMP VESP AVGV T IMP III DECEANGI”, un arall wedi’i ddyddio i OC 74. Ac ym Mhenbryn yng Ngheredigion mae carreg o’r canrifoedd Cristnogol cynnar yn nodi bedd Corbalengus, a enwir yn falch yn un o’r Ordoficiaid, ymhell wedi i Rufain fynd.FfynhonnellCISP database of early inscribed stones: Penbryn (pbryn_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)CORBALENGI IACIT ORDOVS: un o’r Ordoficiaid.
Ffynonellau a darllen pellach





