Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 1,100 CC

Powlen Caergwrle

Gwneir powlen o sial, tun ac aur, ar ffurf cwch â rhwyfau a tharianau, yn yr Oes Efydd, a chafwyd hyd iddi’n ddiweddarach ger Caergwrle yn Sir y Fflint.

Llun: Powlen Caergwrle o Oes yr Efydd, o siâl, tun ac aur, ar ffurf cwch gyda tharianau a rhwyfau · National Museum Wales, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Yn 1823 daeth gweithiwr a oedd yn cloddio draen mewn cae islaw bryn y castell yng Nghaergwrle, Sir y Fflint, o hyd i rywbeth na welsai neb erioed o’r blaen ac na welwyd ei debyg ers hynny: bowlen fach hirgron o siâl du, wedi’i gosod ag alcam ac aur, ar siâp cwch. Mewn aur ar hyd ei hochrau mae rhwyfau a thonnau, tarianau crwn neu heuliau, ac ym mhob pen bâr o lygaid yn edrych allan dros y dŵr.

Ei chanfod1823, mewn cae islaw Castell Caergwrle
Ei gwneudTua 1300 CC, canol Oes yr Efydd
O bethSiâl, alcam ac aur
Ble mae heddiwAmgueddfa Cymru

Cwch o aur#

Trowch y fowlen drosodd ac mae’n troi’n llong. Mae bandiau o aur yn rhedeg ar ei hyd fel tonnau’r môr; mae strociau byr yn codi o’r ochrau fel rhwyfau; mae disgiau crwn yn hongian ar hyd yr ymyl fel tarianau rhyfelwyr ar long hir, neu fel yr haul. Ac yn y blaen a’r starn mae’r oculi, y llygaid y mae morwyr mewn llawer gwlad wedi’u peintio ar eu llongau er mwyn iddynt weld eu ffordd.

Nid oes dim arall tebyg iddi ym Mhrydain Oes yr Efydd. Mae ysgolheigion wedi’i chymharu â chychod aur bach Nors yn Nenmarc ac â disg awyr Nebra yn yr Almaen, a chred rhai ei bod yn dangos cwch yr haul, o gredoau Oes yr Efydd.

Ei hachub ddwywaith#

Roedd y fowlen wedi torri pan gafwyd hi. Fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1912 a’i hanfon i’r Amgueddfa Brydeinig i’w thrwsio, ond ni ddaliai’r atgyweiriad cyntaf, mewn cwyr a’r aur wedi’i lynu arno. Felly ailadeiladodd cadwraethwyr yr amgueddfa, Mary Davis yn eu plith, hi eto.

Bryn Castell Caergwrle. Cafwyd y bowlen yn 1823 mewn cae islaw iddo.
Bryn Castell Caergwrle. Cafwyd y bowlen yn 1823 mewn cae islaw iddo. · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Caergwrle#

Mae’r cae lle cafwyd hi islaw bryn y castell, lle yn y drydedd ganrif ar ddeg y cododd Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, ei gastell. Ychydig filltiroedd i ffwrdd mae Bryn yr Ellyllon yn yr Wyddgrug, lle cafwyd y fantell aur: roedd tir Alun a Dyfrdwy yn gyfoethog o aur yn Oes yr Efydd.

Llong yr haul#

Pam gwneud cwch o siâl ac aur? Mae llawer o ysgolheigion yn credu bod y bowlen yn dangos y llong a gariai’r haul ar draws yr awyr a’r môr, cred o Oes yr Efydd ar draws llawer o Ewrop. Mae cychod aur bychain Nors yn Nenmarc yn dwyn arwyddion crwn o’r haul fel y rhai ar y bowlen, ac mae cwch aur diweddarach Broighter yn Iwerddon o’r un teulu. Mae lunulae aur Oes yr Efydd gynnar, rhai ohonynt wedi’u cael yng Nghymru, hefyd wedi’u darllen fel cychod yr haul.

Mae’r tonnau igam-ogam ar y bowlen yn debyg i’r patrymau ar rai o botiau Biceri Oes yr Efydd gynnar. Ymhell i’r de, darluniai beirdd ac arlunwyr Groeg yr hen fyd lestr yr haul fel bowlen neu gwpan aur yn hwylio dros y môr. Mae bowlenni aur o gelc Eberswalde yn yr Almaen, ac o diroedd y gogledd, yn dwyn yr un arwyddion crwn o’r haul.

Efallai fod y bowlen yn fach, ond mae’n dangos bod pobl gogledd-ddwyrain Cymru yn rhannu syniadau mwyaf byd Oes yr Efydd, ac wedi gwneud un o’i bethau harddaf.

Bryn y castell#

Dechreuwyd y castell ar y bryn uwchben y cae yn 1277 gan Ddafydd ap Gruffudd, a ddaliai arglwyddiaeth yr Hôb, ac o’i furiau ceir golygfeydd ymhell i mewn i Swydd Gaer. Ers 2024 mae Cadw wedi defnyddio ei enw Cymraeg, Castell Caergwrle, yn Saesneg hefyd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Clogyn aur yr Wyddgrug (archaeoleg)

    Claddwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.

    Clogyn aur yr Wyddgrug
  2. Copr Mynydd Parys (archaeoleg)

    Mae mwynwyr yr Oes Efydd yn cloddio am gopr ar Fynydd Parys ym Môn, dair mil a hanner o flynyddoedd cyn iddo ddod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.

    Copr Mynydd Parys
  3. Brutus yn dod i Ynys Prydain (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Yn ôl traddodiad Cymru, yn nyddiau Eli’r offeiriad, glaniodd Brutus, gorŵyr Aeneas o Gaerdroea, yn Totnes gyda’i Droeaid, enwi’r ynys yn Brydain ar ei ôl ei hun, a dod yn frenin cyntaf arni.

    Brutus yn dod i Ynys Prydain
  4. Yr haearn cyntaf (archaeoleg)

    Ymhlith trysorau efydd a adawyd yn Llyn Fawr, yn uchel uwchben y Rhondda, mae cleddyf haearn, un o’r gwrthrychau haearn hynaf ym Mhrydain.

    Yr haearn cyntaf

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf