Yn 1823 daeth gweithiwr a oedd yn cloddio draen mewn cae islaw bryn y castell yng Nghaergwrle, Sir y Fflint, o hyd i rywbeth na welsai neb erioed o’r blaen ac na welwyd ei debyg ers hynny: bowlen fach hirgron o siâl du, wedi’i gosod ag alcam ac aur, ar siâp cwch. Mewn aur ar hyd ei hochrau mae rhwyfau a thonnau, tarianau crwn neu heuliau, ac ym mhob pen bâr o lygaid yn edrych allan dros y dŵr.FfynhonnellCaergwrle Bowl ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Denford a Farrell (1980) a Mary Davis o Amgueddfa Cymru (Saesneg)Canol Oes yr Efydd, tua 1300 CC; fe’i cafwyd yn 1823 gan weithiwr yn cloddio draen mewn cae islaw Castell Caergwrle; siâl, alcam ac aur, gydag aur yn dangos rhwyfau a thonnau, disgiau haul neu darianau crwn, a phâr o lygaid ym mhob pen; credir mai cwch bach yw hi, cwch yr haul efallai; fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1912 a’i hailadeiladu wedi i’r atgyweiriad cyntaf fethu.
| Ei chanfod | 1823, mewn cae islaw Castell Caergwrle |
|---|---|
| Ei gwneud | Tua 1300 CC, canol Oes yr Efydd |
| O beth | Siâl, alcam ac aur |
| Ble mae heddiw | Amgueddfa Cymru |
Cwch o aur#
Trowch y fowlen drosodd ac mae’n troi’n llong. Mae bandiau o aur yn rhedeg ar ei hyd fel tonnau’r môr; mae strociau byr yn codi o’r ochrau fel rhwyfau; mae disgiau crwn yn hongian ar hyd yr ymyl fel tarianau rhyfelwyr ar long hir, neu fel yr haul. Ac yn y blaen a’r starn mae’r oculi, y llygaid y mae morwyr mewn llawer gwlad wedi’u peintio ar eu llongau er mwyn iddynt weld eu ffordd.FfynhonnellCaergwrle Bowl ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Denford a Farrell (1980) a Mary Davis o Amgueddfa Cymru (Saesneg)Canol Oes yr Efydd, tua 1300 CC; fe’i cafwyd yn 1823 gan weithiwr yn cloddio draen mewn cae islaw Castell Caergwrle; siâl, alcam ac aur, gydag aur yn dangos rhwyfau a thonnau, disgiau haul neu darianau crwn, a phâr o lygaid ym mhob pen; credir mai cwch bach yw hi, cwch yr haul efallai; fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1912 a’i hailadeiladu wedi i’r atgyweiriad cyntaf fethu.
Nid oes dim arall tebyg iddi ym Mhrydain Oes yr Efydd. Mae ysgolheigion wedi’i chymharu â chychod aur bach Nors yn Nenmarc ac â disg awyr Nebra yn yr Almaen, a chred rhai ei bod yn dangos cwch yr haul, o gredoau Oes yr Efydd.FfynhonnellCaergwrle Bowl ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Denford a Farrell (1980) a Mary Davis o Amgueddfa Cymru (Saesneg)Canol Oes yr Efydd, tua 1300 CC; fe’i cafwyd yn 1823 gan weithiwr yn cloddio draen mewn cae islaw Castell Caergwrle; siâl, alcam ac aur, gydag aur yn dangos rhwyfau a thonnau, disgiau haul neu darianau crwn, a phâr o lygaid ym mhob pen; credir mai cwch bach yw hi, cwch yr haul efallai; fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1912 a’i hailadeiladu wedi i’r atgyweiriad cyntaf fethu.
Ei hachub ddwywaith#
Roedd y fowlen wedi torri pan gafwyd hi. Fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1912 a’i hanfon i’r Amgueddfa Brydeinig i’w thrwsio, ond ni ddaliai’r atgyweiriad cyntaf, mewn cwyr a’r aur wedi’i lynu arno. Felly ailadeiladodd cadwraethwyr yr amgueddfa, Mary Davis yn eu plith, hi eto.FfynhonnellCaergwrle Bowl ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Denford a Farrell (1980) a Mary Davis o Amgueddfa Cymru (Saesneg)Canol Oes yr Efydd, tua 1300 CC; fe’i cafwyd yn 1823 gan weithiwr yn cloddio draen mewn cae islaw Castell Caergwrle; siâl, alcam ac aur, gydag aur yn dangos rhwyfau a thonnau, disgiau haul neu darianau crwn, a phâr o lygaid ym mhob pen; credir mai cwch bach yw hi, cwch yr haul efallai; fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1912 a’i hailadeiladu wedi i’r atgyweiriad cyntaf fethu.

Caergwrle#
Mae’r cae lle cafwyd hi islaw bryn y castell, lle yn y drydedd ganrif ar ddeg y cododd Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, ei gastell. Ychydig filltiroedd i ffwrdd mae Bryn yr Ellyllon yn yr Wyddgrug, lle cafwyd y fantell aur: roedd tir Alun a Dyfrdwy yn gyfoethog o aur yn Oes yr Efydd.FfynhonnellCaergwrle Bowl ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Denford a Farrell (1980) a Mary Davis o Amgueddfa Cymru (Saesneg)Canol Oes yr Efydd, tua 1300 CC; fe’i cafwyd yn 1823 gan weithiwr yn cloddio draen mewn cae islaw Castell Caergwrle; siâl, alcam ac aur, gydag aur yn dangos rhwyfau a thonnau, disgiau haul neu darianau crwn, a phâr o lygaid ym mhob pen; credir mai cwch bach yw hi, cwch yr haul efallai; fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1912 a’i hailadeiladu wedi i’r atgyweiriad cyntaf fethu.
Llong yr haul#
Pam gwneud cwch o siâl ac aur? Mae llawer o ysgolheigion yn credu bod y bowlen yn dangos y llong a gariai’r haul ar draws yr awyr a’r môr, cred o Oes yr Efydd ar draws llawer o Ewrop.FfynhonnellCaergwrle Bowl ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Denford a Farrell (1980) a Mary Davis o Amgueddfa Cymru (Saesneg)Canol Oes yr Efydd, tua 1300 CC; fe’i cafwyd yn 1823 gan weithiwr yn cloddio draen mewn cae islaw Castell Caergwrle; siâl, alcam ac aur, gydag aur yn dangos rhwyfau a thonnau, disgiau haul neu darianau crwn, a phâr o lygaid ym mhob pen; credir mai cwch bach yw hi, cwch yr haul efallai; fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1912 a’i hailadeiladu wedi i’r atgyweiriad cyntaf fethu. Mae cychod aur bychain Nors yn Nenmarc yn dwyn arwyddion crwn o’r haul fel y rhai ar y bowlen, ac mae cwch aur diweddarach Broighter yn Iwerddon o’r un teulu. Mae lunulae aur Oes yr Efydd gynnar, rhai ohonynt wedi’u cael yng Nghymru, hefyd wedi’u darllen fel cychod yr haul.FfynhonnellCaergwrle Bowl ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Denford a Farrell (1980) a Mary Davis o Amgueddfa Cymru (Saesneg)Canol Oes yr Efydd, tua 1300 CC; fe’i cafwyd yn 1823 gan weithiwr yn cloddio draen mewn cae islaw Castell Caergwrle; siâl, alcam ac aur, gydag aur yn dangos rhwyfau a thonnau, disgiau haul neu darianau crwn, a phâr o lygaid ym mhob pen; credir mai cwch bach yw hi, cwch yr haul efallai; fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1912 a’i hailadeiladu wedi i’r atgyweiriad cyntaf fethu.
Mae’r tonnau igam-ogam ar y bowlen yn debyg i’r patrymau ar rai o botiau Biceri Oes yr Efydd gynnar. Ymhell i’r de, darluniai beirdd ac arlunwyr Groeg yr hen fyd lestr yr haul fel bowlen neu gwpan aur yn hwylio dros y môr. Mae bowlenni aur o gelc Eberswalde yn yr Almaen, ac o diroedd y gogledd, yn dwyn yr un arwyddion crwn o’r haul.FfynhonnellCaergwrle Bowl ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Denford a Farrell (1980) a Mary Davis o Amgueddfa Cymru (Saesneg)Canol Oes yr Efydd, tua 1300 CC; fe’i cafwyd yn 1823 gan weithiwr yn cloddio draen mewn cae islaw Castell Caergwrle; siâl, alcam ac aur, gydag aur yn dangos rhwyfau a thonnau, disgiau haul neu darianau crwn, a phâr o lygaid ym mhob pen; credir mai cwch bach yw hi, cwch yr haul efallai; fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1912 a’i hailadeiladu wedi i’r atgyweiriad cyntaf fethu.
Efallai fod y bowlen yn fach, ond mae’n dangos bod pobl gogledd-ddwyrain Cymru yn rhannu syniadau mwyaf byd Oes yr Efydd, ac wedi gwneud un o’i bethau harddaf.
Bryn y castell#
Dechreuwyd y castell ar y bryn uwchben y cae yn 1277 gan Ddafydd ap Gruffudd, a ddaliai arglwyddiaeth yr Hôb, ac o’i furiau ceir golygfeydd ymhell i mewn i Swydd Gaer.FfynhonnellCaergwrle Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caergwrle, ym mhentref Caergwrle yn Sir y Fflint, ar gornel dde-orllewinol bryn serth ger y ffin, â golygfeydd ymhell i Swydd Gaer; dechreuwyd ei godi yn 1277 gan Dafydd ap Gruffudd, a ddaliai arglwyddiaeth yr Hôb; pan gyrhaeddodd lluoedd Lloegr ar 16 Mehefin 1282, roedd Dafydd eisoes wedi tynnu’n ôl a’i adael; ym mis Chwefror 1283 rhoddodd Edward I ef i’w frenhines, Eleanor o Gastîl, a chynlluniwyd tref farchnad islaw iddo; torrodd tân damweiniol allan ar 27 Awst 1283 ac ni chafodd y castell ei ailgodi; gelwir ef ‘Queen’s Hope’ mewn testunau ysgolheigaidd; rhestredig Gradd I, yng ngofal Cadw, sydd er 2024 wedi defnyddio’r enw Cymraeg Castell Caergwrle yn Saesneg hefyd. Ers 2024 mae Cadw wedi defnyddio ei enw Cymraeg, Castell Caergwrle, yn Saesneg hefyd.FfynhonnellCaergwrle Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caergwrle, ym mhentref Caergwrle yn Sir y Fflint, ar gornel dde-orllewinol bryn serth ger y ffin, â golygfeydd ymhell i Swydd Gaer; dechreuwyd ei godi yn 1277 gan Dafydd ap Gruffudd, a ddaliai arglwyddiaeth yr Hôb; pan gyrhaeddodd lluoedd Lloegr ar 16 Mehefin 1282, roedd Dafydd eisoes wedi tynnu’n ôl a’i adael; ym mis Chwefror 1283 rhoddodd Edward I ef i’w frenhines, Eleanor o Gastîl, a chynlluniwyd tref farchnad islaw iddo; torrodd tân damweiniol allan ar 27 Awst 1283 ac ni chafodd y castell ei ailgodi; gelwir ef ‘Queen’s Hope’ mewn testunau ysgolheigaidd; rhestredig Gradd I, yng ngofal Cadw, sydd er 2024 wedi defnyddio’r enw Cymraeg Castell Caergwrle yn Saesneg hefyd.
Ffynonellau a darllen pellach





