Yn ôl traddodiad Cymru, o Gaerdroea y daeth y Brythoniaid, pobl gyntaf Ynys Prydain. Yn nyddiau Eli’r offeiriad, a farnai Israel, tua 1100 CC yn ôl yr hen gyfrif, glaniodd Brutus, gorŵyr Aeneas o Gaerdroea, ar arfordir Dyfnaint gyda’i Droeaid. Enwodd yr ynys yn Brydain ar ei ôl ei hun a daeth yn frenin cyntaf arni. Am fil o flynyddoedd a mwy adroddai’r Cymry hyn fel hanes eu tarddiad.FfynonellauHistory of the Britons (Historia Brittonum) ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, sy’n adrodd am Brutus a sut y cafodd Prydain ei henw ganddo.Histories of the Kings of Britain, by Geoffrey of Monmouth ↗cyfieithiad Saesneg Sebastian Evans, J. M. Dent, 1904 (Saesneg)Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre, tua 1136, yn y cyfieithiad a ddyfynnir yma. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
| Pwy | Brutus, Brut yn Gymraeg, gorŵyr Aeneas o Gaerdroea |
|---|---|
| Pryd | Yn nyddiau Eli’r offeiriad: tua 1100 CC yn ôl yr hen gronicl |
| Glanio | Yn Totnes, yn Nyfnaint |
| Ei ddinas | Troia Newydd ar Dafwys, Caer Lud wedyn, Llundain |
| Ei feibion | Locrinus, Camber ac Albanactus |
| Ei ysgrifennu gyntaf | Hanes y Brytaniaid, Gwynedd, tua 829 |
Y tywysog a yrrwyd ymaith#
Mae’r stori, fel yr adroddodd Sieffre o Fynwy hi, yn dechrau yn yr Eidal. Proffwydwyd y byddai plentyn Silvius, ŵyr Aeneas, yn achos marwolaeth ei dad a’i fam. Bu farw ei fam wrth ei eni, a phan oedd yn bymtheg oed, allan yn hela, saethodd Brutus saeth at garw a lladd ei dad yn ddamweiniol. Wedi’i yrru o’r Eidal, aeth i Roeg, lle cafodd blant Caerdroea mewn caethiwed, eu harwain i ryddid, a hwylio gyda hwy i chwilio am gartref newydd.FfynhonnellHistories of the Kings of Britain, by Geoffrey of Monmouth ↗cyfieithiad Saesneg Sebastian Evans, J. M. Dent, 1904 (Saesneg)Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre, tua 1136, yn y cyfieithiad a ddyfynnir yma. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Ar ynys ddiffaith daeth y dduwies Diana ato mewn breuddwyd a sôn wrtho am ynys y tu hwnt i Âl, dan yr haul yn machlud, cartref cewri gynt, lle byddai ei bobl yn byw am byth ac y byddai’r holl fyd yn cael ei lywodraethwyr o’i brenhinoedd.FfynhonnellHistories of the Kings of Britain, by Geoffrey of Monmouth ↗cyfieithiad Saesneg Sebastian Evans, J. M. Dent, 1904 (Saesneg)Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre, tua 1136, yn y cyfieithiad a ddyfynnir yma. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.

Glanio yn Totnes#
O’r diwedd daeth Brutus a’i bobl i’r lan yn Totnes. Albion oedd enw’r ynys bryd hynny, a dim ond cewri a drigai yno. Enwodd hi’n Brydain ar ei ôl ei hun, a’i bobl yn Frythoniaid; cymerodd ei gyfaill Corineus y gorllewin pell a’i alw’n Gernyw. Ar Dafwys cododd Brutus ei brif ddinas, Troia Newydd, a ddaeth ymhen amser yn Gaer Lud, Llundain.FfynhonnellHistories of the Kings of Britain, by Geoffrey of Monmouth ↗cyfieithiad Saesneg Sebastian Evans, J. M. Dent, 1904 (Saesneg)Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre, tua 1136, yn y cyfieithiad a ddyfynnir yma. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.
Pan fu farw, rhannodd ei dri mab yr ynys. Cymerodd Locrinus y canol, Loegria, y wlad y mae’r Cymry’n dal i’w galw’n Lloegr. Cymerodd Albanactus y gogledd, Albania. A chymerodd Camber yr holl dir y tu hwnt i Hafren, a elwid yn Cambria ar ei ôl: Cymru.FfynhonnellHistories of the Kings of Britain, by Geoffrey of Monmouth ↗cyfieithiad Saesneg Sebastian Evans, J. M. Dent, 1904 (Saesneg)Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre, tua 1136, yn y cyfieithiad a ddyfynnir yma. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.

Lle ysgrifennwyd y stori#
Fe’i hysgrifennwyd gyntaf yn Hanes y Brytaniaid, yr Historia Brittonum, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, sy’n dweud yn blaen fod Prydain yn cael ei henw gan Brutus.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum) ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, sy’n adrodd am Brutus a sut y cafodd Prydain ei henw ganddo. Adroddodd Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, hi’n llawn yn ei Hanes Brenhinoedd Prydain tua 1136, a throdd y Cymry ei lyfr i’w hiaith eu hunain fel Brut y Brenhinedd. Ysgrifennwyd y copïau Cymraeg hynaf yn y drydedd ganrif ar ddeg.FfynonellauHistories of the Kings of Britain, by Geoffrey of Monmouth ↗cyfieithiad Saesneg Sebastian Evans, J. M. Dent, 1904 (Saesneg)Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre, tua 1136, yn y cyfieithiad a ddyfynnir yma. Am ddim i’w ddarllen ar-lein.Llanstephan MS 1: Brut y Brenhined ↗catalog archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ail chwarter y drydedd ganrif ar ddeg; tair llaw o’r un ysgol; wedi’i wneud o rannau o ddwy lawysgrif; llaw C yw pedwerydd a phumed casgliad Peniarth 44; gynt Shirburn C.18; trwsiwyd tt. 1–2 ym Mehefin 2025.
Mor annwyl oedd y stori nes i enw Brutus ddod yn air Cymraeg: cronicl yw brut, a dyna pam y gelwir cronicl mawr y tywysogion yn Brut y Tywysogion. Adroddir hanes llawn Brutus a’r Brythoniaid yn ein herthygl hir.
Stori a lefarai dros genedl#
Nid er mwyn difyrrwch yn unig yr adroddid stori Brutus. Ym mis Tachwedd 1282, pan bwysodd archesgob Caergaint ar Lywelyn ap Gruffudd i ildio ei dir, atebodd cyngor y tywysog fod y cantrefi wedi bod yn eiddo i’w bobl “er amser Camber fab Brutus”.FfynhonnellThe Welsh replies to Archbishop Pecham, November 1282 ↗o’r Registrum Epistolarum Johannis Peckham, a ddyfynnir mewn gohebiaeth at Bwyllgor Deisebau’r Senedd, 16 Chwefror 2015 (Saesneg)Cyngor y tywysog: roedd y cantrefi yn ei feddiant “er amser Camber fab Brutus”. Pobl Eryri: hyd yn oed pe mynnai’r tywysog roi eu meddiant i’r brenin, ni wnaent hwy wrogaeth i unrhyw ddieithryn nad oeddent yn gwybod dim am ei iaith, ei arferion na’i gyfreithiau. Yn 1401 ysgrifennodd Owain Glyndŵr at Robert III, brenin yr Alban, gan alw ar eu tras gyffredin o Brutus a’i feibion Albanact, Locrinus a Chamber.FfynhonnellChronicon Adae de Usk, A.D. 1377–1421Cronicl Adda o Frynbuga, golygwyd a chyfieithwyd gan E. M. Thompson, 1904Copïodd Adda lythyr Owain at Robert III o’r Alban i’w gronicl, wedi’i ddyddio 29 Tachwedd 1401, gyda’i eiriau am Brutus a’i feibion Albanact, Locrinus a Chamber. A thua 1553 ysgrifennodd Syr Siôn ap Rhys o Aberhonddu lyfr cyfan, yr Historiae Britannicae Defensio, i amddiffyn hen hanes y Brythoniaid.FfynhonnellJohn Prise ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Siôn Prys, Syr Siôn ap Rhys (tua 1501–1555), a anwyd yn Aberhonddu; urddwyd yn farchog ar 22 Chwefror 1547; aelod seneddol Sir Frycheiniog yn 1547; ysgrifennydd Cyngor y Gororau o 1551; casglwr llawysgrifau; amddiffynnodd ei Historiae Britannicae Defensio, a ysgrifennwyd tua 1553 ac a gyhoeddwyd gan ei fab Richard yn 1573, hanes Brutus a’r Brenin Arthur yn erbyn Polydore Vergil; argraffwyd ei Ddisgrifiad o Gymru, wedi’i ehangu gan Humphrey Llwyd, yn Historie of Cambria David Powel yn 1584.
Ffynonellau a darllen pellach






