Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 1,800 CC

Copr Mynydd Parys

Mae mwynwyr yr Oes Efydd yn cloddio am gopr ar Fynydd Parys ym Môn, dair mil a hanner o flynyddoedd cyn iddo ddod yn fwynglawdd copr mwyaf y byd.

Llun: Craig liwgar pwll copr agored mawr Mynydd Parys, Ynys Môn · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Mae Mynydd Parys, ger Amlwch yng ngogledd Môn, yn lle rhyfedd a hardd: pant mawr o graig goch, oren, felen a phorffor a adawyd gan fwynwyr copr y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ond nid y mwynwyr hynny oedd y cyntaf. Pan dorasant eu ffordd i mewn i’r mynydd, torasant i mewn i weithfeydd mwynwyr a fu yno o’u blaen dair mil a hanner o flynyddoedd ynghynt.

BleMynydd Parys, ger Amlwch, Ynys Môn
PrydHanner cyntaf yr ail fileniwm CC
Y mwynCalcopyrit, mwyn copr
Yr offerMorthwylion o gerrig y traeth, tân a dŵr
Yr astudiaethJenkins, Timberlake ac eraill, 2021

Eu canfod gan y mwynwyr diweddarach#

Ddechrau’r 1800au gyrrodd mwynwyr Parys eu lefelau yn ddwfn i’r mynydd. Ar y lefelau 16 ac 20 gwryd, tua deg ar hugain a thri deg chwech o fetrau i lawr, torasant drwy hen weithfeydd nad oeddent yn eiddo iddynt: pantiau’n llawn o rwbel, a morthwylion carreg, darnau o bren a golosg ynddo. Gweithfeydd Oes yr Efydd oedd y rhain.

Mae archaeolegwyr dan arweiniad D. A. Jenkins a Simon Timberlake wedi’u hastudio. Mae dyddiadau radiocarbon o’r golosg yn rhoi’r gwaith yn hanner cyntaf yr ail fileniwm CC, sy’n gwneud Parys yn un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol cynharaf a gafwyd hyd yma ym Mhrydain. Mae’r rhan fwyaf o’r hen weithfeydd ar yr wyneb wedi’u claddu bellach dan rwbel y mwynglawdd diweddarach, ond o dan y ddaear cadwyd yr hen weithfeydd yn ddiogel.

Gwaith copr Mynydd Parys, wedi’i dynnu gan Geoff Charles. Bu mwynwyr Oes yr Efydd yn gweithio yma dair mil a hanner o flynyddoedd ynghynt.
Gwaith copr Mynydd Parys, wedi’i dynnu gan Geoff Charles. Bu mwynwyr Oes yr Efydd yn gweithio yma dair mil a hanner o flynyddoedd ynghynt. · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Tân, dŵr a charreg#

Mae craig Parys yn galed, yn rhy galed i’r offer asgwrn a weithiai cystal yng nghraig feddalach y Gogarth. Felly defnyddiodd y mwynwyr dân. Pentyrrent goed yn erbyn wyneb y graig a’i gynnau, yna taflu dŵr ar y garreg boeth, fel ei bod yn hollti ac y gellid ei thorri i ffwrdd. Yna aent ati â morthwylion carreg, cerrig crynion mawr o’r traeth, o Borth Wen ar yr arfordir gerllaw efallai. Mae gan rai o’r morthwylion rych wedi’i dorri o’u cwmpas, fel y gellid eu rhwymo wrth goes.

Calcopyrit oedd y mwyn yr oeddent ei eisiau. Roeddent yn ei ddidoli, yn malu’r gorau ohono, yn ei olchi, ac yn ei doddi mewn tân â golosg i gael y copr. O’i gymysgu ag alcam, deuai’n efydd.

Dwy oes fawr y copr#

Bu dwy oes fawr y copr ym Mynydd Parys, dair mil a hanner o flynyddoedd ar wahân. Yn yr ail, ar ddiwedd y 1700au, roedd yn un o fwyngloddiau copr enwocaf y byd. Yn y gyntaf, roedd pobl Môn eisoes yn cael y metel yn yr un graig, â thân, dŵr a charreg.

Enwau’r mynydd#

Bryn 147 metr o uchder yw Mynydd Parys, ychydig i’r de o Amlwch. Ei hen enw oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, ac mae ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de yn ei gadw o hyd. Newidiodd yr enw yn gynnar yn y bymthegfed ganrif, pan roddwyd y tir i Robert Parys yr ieuengaf. Yn 2002 cafwyd rhagor o weddillion mwynglawdd Oes yr Efydd, bron i bedair mil o flynyddoedd oed.

Ail oes y copr#

Ar 2 Mawrth 1768 cafodd mwynwr lleol, Rowland Pugh, y Wythïen Fawr dim ond saith troedfedd i lawr. Cafodd botel o wisgi a thŷ yn ddi-rent am oes, a chadwyd y diwrnod yn ŵyl yn Amlwch tan o leiaf 1858. Dan Thomas Williams o Lanidan, Mynydd Parys oedd ar flaen masnach gopr y byd, a’i gopr a orchuddiai longau rhyfel y llynges. Torrid y graig â llaw gan fenywod y gwaith, y Copr Ladis, ac ar ei anterth rhoddai’r gwaith waith i fwy na mil o bobl.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Bryn Cader Faner (archaeoleg)

    Ar grib unig uwchben Harlech, gosodir cylch o feini ar ogwydd o amgylch carnedd gladdu, fel coron ddrain.

    Bryn Cader Faner
  2. Clogyn aur yr Wyddgrug (archaeoleg)

    Claddwyd arweinydd o Oes yr Efydd mewn clogyn a gurwyd o un talp o aur. Cafodd gweithwyr hyd iddo yn 1833 ym Mryn yr Ellyllon.

    Clogyn aur yr Wyddgrug
  3. Powlen Caergwrle (archaeoleg)

    Gwneir powlen o sial, tun ac aur, ar ffurf cwch â rhwyfau a tharianau, yn yr Oes Efydd, a chafwyd hyd iddi’n ddiweddarach ger Caergwrle yn Sir y Fflint.

    Powlen Caergwrle
  4. Brutus yn dod i Ynys Prydain (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Yn ôl traddodiad Cymru, yn nyddiau Eli’r offeiriad, glaniodd Brutus, gorŵyr Aeneas o Gaerdroea, yn Totnes gyda’i Droeaid, enwi’r ynys yn Brydain ar ei ôl ei hun, a dod yn frenin cyntaf arni.

    Brutus yn dod i Ynys Prydain

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf