Mae Mynydd Parys, ger Amlwch yng ngogledd Môn, yn lle rhyfedd a hardd: pant mawr o graig goch, oren, felen a phorffor a adawyd gan fwynwyr copr y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ond nid y mwynwyr hynny oedd y cyntaf. Pan dorasant eu ffordd i mewn i’r mynydd, torasant i mewn i weithfeydd mwynwyr a fu yno o’u blaen dair mil a hanner o flynyddoedd ynghynt.FfynonellauCopper Mining in the Bronze Age at Mynydd Parys, Anglesey, Wales ↗D. A. Jenkins, S. Timberlake ac eraill, Proceedings of the Prehistoric Society 87 (2021), tt. 261–291 (Saesneg)Torrodd mwynwyr dechrau’r 1800au i mewn i hen weithfeydd Oes yr Efydd, ar yr wyneb ac o dan y ddaear, ar lefelau 16 ac 20 gwryd; mae eu rwbel yn dal morthwylion carreg, pren a golosg; mae dyddiadau radiocarbon yn rhoi’r gwaith yn hanner cyntaf yr ail fileniwm CC, ymhlith y cloddio cynhanesyddol cynharaf ym Mhrydain.Bronze Age mining ↗Cymdeithas Hanes Amlwch (Saesneg)Mae deunydd ar waelod pydewau cloch tanddaearol yn dyddio i tua 3,500 o flynyddoedd yn ôl; defnyddiwyd cerrig traeth, o Borth Wen efallai, yn forthwylion, rhai â rhych i’w rhwymo wrth goes; cyneuai’r mwynwyr dân yn erbyn y graig a thaflu dŵr arni i’w hollti; malwyd y mwyn, ei olchi a’i doddi, a chymysgwyd y copr ag alcam i wneud efydd.
| Ble | Mynydd Parys, ger Amlwch, Ynys Môn |
|---|---|
| Pryd | Hanner cyntaf yr ail fileniwm CC |
| Y mwyn | Calcopyrit, mwyn copr |
| Yr offer | Morthwylion o gerrig y traeth, tân a dŵr |
| Yr astudiaeth | Jenkins, Timberlake ac eraill, 2021 |
Eu canfod gan y mwynwyr diweddarach#
Ddechrau’r 1800au gyrrodd mwynwyr Parys eu lefelau yn ddwfn i’r mynydd. Ar y lefelau 16 ac 20 gwryd, tua deg ar hugain a thri deg chwech o fetrau i lawr, torasant drwy hen weithfeydd nad oeddent yn eiddo iddynt: pantiau’n llawn o rwbel, a morthwylion carreg, darnau o bren a golosg ynddo. Gweithfeydd Oes yr Efydd oedd y rhain.FfynhonnellCopper Mining in the Bronze Age at Mynydd Parys, Anglesey, Wales ↗D. A. Jenkins, S. Timberlake ac eraill, Proceedings of the Prehistoric Society 87 (2021), tt. 261–291 (Saesneg)Torrodd mwynwyr dechrau’r 1800au i mewn i hen weithfeydd Oes yr Efydd, ar yr wyneb ac o dan y ddaear, ar lefelau 16 ac 20 gwryd; mae eu rwbel yn dal morthwylion carreg, pren a golosg; mae dyddiadau radiocarbon yn rhoi’r gwaith yn hanner cyntaf yr ail fileniwm CC, ymhlith y cloddio cynhanesyddol cynharaf ym Mhrydain.
Mae archaeolegwyr dan arweiniad D. A. Jenkins a Simon Timberlake wedi’u hastudio. Mae dyddiadau radiocarbon o’r golosg yn rhoi’r gwaith yn hanner cyntaf yr ail fileniwm CC, sy’n gwneud Parys yn un o’r mwyngloddiau cynhanesyddol cynharaf a gafwyd hyd yma ym Mhrydain. Mae’r rhan fwyaf o’r hen weithfeydd ar yr wyneb wedi’u claddu bellach dan rwbel y mwynglawdd diweddarach, ond o dan y ddaear cadwyd yr hen weithfeydd yn ddiogel.FfynhonnellCopper Mining in the Bronze Age at Mynydd Parys, Anglesey, Wales ↗D. A. Jenkins, S. Timberlake ac eraill, Proceedings of the Prehistoric Society 87 (2021), tt. 261–291 (Saesneg)Torrodd mwynwyr dechrau’r 1800au i mewn i hen weithfeydd Oes yr Efydd, ar yr wyneb ac o dan y ddaear, ar lefelau 16 ac 20 gwryd; mae eu rwbel yn dal morthwylion carreg, pren a golosg; mae dyddiadau radiocarbon yn rhoi’r gwaith yn hanner cyntaf yr ail fileniwm CC, ymhlith y cloddio cynhanesyddol cynharaf ym Mhrydain.

Tân, dŵr a charreg#
Mae craig Parys yn galed, yn rhy galed i’r offer asgwrn a weithiai cystal yng nghraig feddalach y Gogarth. Felly defnyddiodd y mwynwyr dân. Pentyrrent goed yn erbyn wyneb y graig a’i gynnau, yna taflu dŵr ar y garreg boeth, fel ei bod yn hollti ac y gellid ei thorri i ffwrdd. Yna aent ati â morthwylion carreg, cerrig crynion mawr o’r traeth, o Borth Wen ar yr arfordir gerllaw efallai. Mae gan rai o’r morthwylion rych wedi’i dorri o’u cwmpas, fel y gellid eu rhwymo wrth goes.FfynhonnellBronze Age mining ↗Cymdeithas Hanes Amlwch (Saesneg)Mae deunydd ar waelod pydewau cloch tanddaearol yn dyddio i tua 3,500 o flynyddoedd yn ôl; defnyddiwyd cerrig traeth, o Borth Wen efallai, yn forthwylion, rhai â rhych i’w rhwymo wrth goes; cyneuai’r mwynwyr dân yn erbyn y graig a thaflu dŵr arni i’w hollti; malwyd y mwyn, ei olchi a’i doddi, a chymysgwyd y copr ag alcam i wneud efydd.
Calcopyrit oedd y mwyn yr oeddent ei eisiau. Roeddent yn ei ddidoli, yn malu’r gorau ohono, yn ei olchi, ac yn ei doddi mewn tân â golosg i gael y copr. O’i gymysgu ag alcam, deuai’n efydd.FfynhonnellBronze Age mining ↗Cymdeithas Hanes Amlwch (Saesneg)Mae deunydd ar waelod pydewau cloch tanddaearol yn dyddio i tua 3,500 o flynyddoedd yn ôl; defnyddiwyd cerrig traeth, o Borth Wen efallai, yn forthwylion, rhai â rhych i’w rhwymo wrth goes; cyneuai’r mwynwyr dân yn erbyn y graig a thaflu dŵr arni i’w hollti; malwyd y mwyn, ei olchi a’i doddi, a chymysgwyd y copr ag alcam i wneud efydd.
Dwy oes fawr y copr#
Bu dwy oes fawr y copr ym Mynydd Parys, dair mil a hanner o flynyddoedd ar wahân. Yn yr ail, ar ddiwedd y 1700au, roedd yn un o fwyngloddiau copr enwocaf y byd. Yn y gyntaf, roedd pobl Môn eisoes yn cael y metel yn yr un graig, â thân, dŵr a charreg.
Enwau’r mynydd#
Bryn 147 metr o uchder yw Mynydd Parys, ychydig i’r de o Amlwch. Ei hen enw oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, ac mae ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de yn ei gadw o hyd. Newidiodd yr enw yn gynnar yn y bymthegfed ganrif, pan roddwyd y tir i Robert Parys yr ieuengaf.FfynhonnellMynydd Parys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mynydd Parys, bryn 147 metr o uchder ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn; dechreuwyd cloddio am gopr yma tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Efydd; ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o’r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr; roedd Mynydd Parys yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn chwarter olaf y 18fed ganrif, a defnyddid ei gopr ar gyfer llongau rhyfel Prydain; rhedid y cwmni gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod; malwyd y graig â morthwylion gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei hanfon o Amlwch i Abertawe i’w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; bathai’r cwmni ei arian ei hun, y ‘Geiniog Parys’, a ddefnyddid yn lleol; ar anterth y mwyngloddio cyflogwyd dros 1,000 o bobl; mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining plc; ei enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de; newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf; heddiw astudir yr hen weithfeydd gan haneswyr ac archaeolegwyr, ac mae golygfeydd trawiadol y mynydd yn boblogaidd gyda cherddwyr ac ymwelwyr. Yn 2002 cafwyd rhagor o weddillion mwynglawdd Oes yr Efydd, bron i bedair mil o flynyddoedd oed.FfynhonnellParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop.
Ail oes y copr#
Ar 2 Mawrth 1768 cafodd mwynwr lleol, Rowland Pugh, y Wythïen Fawr dim ond saith troedfedd i lawr. Cafodd botel o wisgi a thŷ yn ddi-rent am oes, a chadwyd y diwrnod yn ŵyl yn Amlwch tan o leiaf 1858.FfynhonnellParys Mountain ↗Wikipedia (Saesneg)Mynydd Parys, i’r de o Amlwch ar Ynys Môn, a elwid gynt yn Drysglwyn; cloddiwyd copr yma yn Oes yr Efydd gynnar, fel y dengys gweddillion bron i 4,000 oed a ganfuwyd yn 2002; darganfu’r asiant Rowland Pugh, mwynwr lleol, y ‘Wythïen Fawr’ ar 2 Mawrth 1768, dim ond 7 troedfedd i lawr, a chafodd botel o wisgi a thŷ di-rent am oes, a chadwyd 2 Mawrth yn ŵyl leol hyd o leiaf 1858; rhyngddynt roedd Cwmni Mwyngloddio Parys a Chwmni Mwyngloddio Mona’n tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn y 1780au; allforiwyd y mwyn drwy Amlwch, a dyfodd yn dref sylweddol, â glanfa a godwyd yn 1782 a’r porthladd wedi’i ehangu yn 1793; gorchuddiodd y copr longau rhyfel pren y Morlys, gan gadw chwyn, cregyn llong a phryfed llongau i ffwrdd, fel eu bod yn hwylio’n gyflymach ac yn aros yn hwy ar y môr; anfonwyd y mwyn gorau i Swydd Gaerhirfryn neu i gwm isaf Tawe i’w smeltio; gwnâi gweithfeydd cemegol ar y mynydd bigmentau ocr, sylffwr, fitriol ac alwm; bathodd Cwmni Mwyngloddio Parys ei arian ei hun, Ceiniog Parys neu Geiniog Môn, a ddefnyddid i dalu’r gweithwyr a chan bobl yn gyffredinol; mae llwybr wedi’i arwyddo o gwmpas y mynydd â golygfeydd o Borth Amlwch; defnyddiwyd y tirlun moel, a gloddiwyd yn drwm, ar gyfer ffilmio; adnabuwyd y mwyn anglesite gyntaf yma gan William Withering yn 1783; mae Mynydd Parys yn bwynt angori ar Lwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop. Dan Thomas Williams o Lanidan, Mynydd Parys oedd ar flaen masnach gopr y byd, a’i gopr a orchuddiai longau rhyfel y llynges. Torrid y graig â llaw gan fenywod y gwaith, y Copr Ladis, ac ar ei anterth rhoddai’r gwaith waith i fwy na mil o bobl.FfynhonnellMynydd Parys ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mynydd Parys, bryn 147 metr o uchder ychydig i’r de o Amlwch yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn; dechreuwyd cloddio am gopr yma tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Efydd; ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o’r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr; roedd Mynydd Parys yn tra-arglwyddiaethu ar farchnad gopr y byd yn chwarter olaf y 18fed ganrif, a defnyddid ei gopr ar gyfer llongau rhyfel Prydain; rhedid y cwmni gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod; malwyd y graig â morthwylion gan ferched, y Copr Ladis, cyn ei hanfon o Amlwch i Abertawe i’w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn; erbyn diwedd y 18fed ganrif roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref ddiwydiannol yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful; bathai’r cwmni ei arian ei hun, y ‘Geiniog Parys’, a ddefnyddid yn lleol; ar anterth y mwyngloddio cyflogwyd dros 1,000 o bobl; mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining plc; ei enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn, o trwsgl a llwyn, enw a gedwir gan ffermydd Trysglwyn Fawr a Thrysglwyn Isaf i’r de; newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan roddwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf; heddiw astudir yr hen weithfeydd gan haneswyr ac archaeolegwyr, ac mae golygfeydd trawiadol y mynydd yn boblogaidd gyda cherddwyr ac ymwelwyr.
Ffynonellau a darllen pellach





