Gwynfor Evans
AS cyntaf Plaid Cymru (wedi’i gofnodi)Enillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.
Gwynfor Evans
Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
21 Tachwedd 1956
Mae bron holl bentref Capel Celyn, dan arweiniad Gwynfor Evans, yn gorymdeithio drwy strydoedd Lerpwl i ofyn i’r ddinas beidio â boddi eu cwm. Yr un diwrnod mae cyngor y ddinas yn pleidleisio i fwrw ymlaen.
Llun: Pobl Capel Celyn yn gorymdeithio drwy Lerpwl, 21 Tachwedd 1956, wedi’u tynnu gan Geoff Charles · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ar 21 Tachwedd 1956 cerddodd pobl Capel Celyn, dan arweiniad Gwynfor Evans, drwy strydoedd Lerpwl i ofyn i’r ddinas arbed eu cwm.FfynhonnellTryweryn: learning resource ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Llinell amser y Llyfrgell o’r boddi: Liverpool Daily Post 22 Rhagfyr 1955, yr orymdaith drwy Lerpwl ar 21 Tachwedd 1956 a phleidlais y cyngor o 95 i 1, y trydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96, dechrau’r gwaith ar 2 Awst 1960, tynnu’r capel i lawr ym Mehefin 1964, yr agoriad ar 21 Hydref 1965, a phleidlais 1997.FfynhonnellJones (Mrowiec), Elizabeth May Watkin (1907–1965), teacher and campaigner ↗Ffion Mair Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2022Athrawes yn ysgol Capel Celyn ac ysgrifennydd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a ffurfiwyd ar 23 Mawrth 1956 gyda Dafydd Roberts yn gadeirydd; ei llythyrau, ei chyfarfodydd a’i hymddangosiadau ar y teledu; yr orymdaith drwy Lerpwl dan arweiniad Gwynfor Evans ar 21 Tachwedd 1956; ei marw ar 21 Mehefin 1965.
| Dyddiad | 21 Tachwedd 1956 |
|---|---|
| Arweinydd | Gwynfor Evans |
| Pwyllgor Amddiffyn | Ffurfiwyd 23 Mawrth 1956 |
| Pleidlais y cyngor | 95 i 1 |
Darllenodd y cwm am gynllun Lerpwl gyntaf ychydig ddyddiau cyn Nadolig 1955, yn rhifyn Cymraeg y Liverpool Daily Post.FfynhonnellCapel Celyn ↗Wikipedia (Saesneg)Darllenodd pobl y cwm am y cynllun gyntaf ychydig ddyddiau cyn Nadolig 1955, yn rhifyn Cymraeg y Liverpool Daily Post; gan fod y cynllun yn dod drwy Ddeddf Seneddol ni chafwyd ymchwiliad cyhoeddus; ffurfiwyd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a gorymdeithiodd y pentrefwyr i Lerpwl; roedd gan y pentref gapel a mynwent, ysgol a swyddfa bost, ac roedd yn un o’r ychydig gymunedau a oedd ar ôl lle mai’r Gymraeg oedd yr unig iaith; aeth deuddeg o dai a ffermydd o dan y dŵr, a chollodd 48 o 67 o bobl y cwm eu cartrefi.FfynhonnellTryweryn: learning resource ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Llinell amser y Llyfrgell o’r boddi: Liverpool Daily Post 22 Rhagfyr 1955, yr orymdaith drwy Lerpwl ar 21 Tachwedd 1956 a phleidlais y cyngor o 95 i 1, y trydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96, dechrau’r gwaith ar 2 Awst 1960, tynnu’r capel i lawr ym Mehefin 1964, yr agoriad ar 21 Hydref 1965, a phleidlais 1997.
Ar 23 Mawrth 1956 ffurfiodd y pentref Bwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, gyda’r postmon a blaenor y capel Dafydd Roberts yn gadeirydd a’r athrawes Elizabeth Watkin Jones yn ysgrifennydd.FfynhonnellJones (Mrowiec), Elizabeth May Watkin (1907–1965), teacher and campaigner ↗Ffion Mair Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2022Athrawes yn ysgol Capel Celyn ac ysgrifennydd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a ffurfiwyd ar 23 Mawrth 1956 gyda Dafydd Roberts yn gadeirydd; ei llythyrau, ei chyfarfodydd a’i hymddangosiadau ar y teledu; yr orymdaith drwy Lerpwl dan arweiniad Gwynfor Evans ar 21 Tachwedd 1956; ei marw ar 21 Mehefin 1965.FfynhonnellRoberts, Dafydd (1892–1965), chairman of Capel Celyn Defence Committee ↗John Lewis Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2001Ganed yn Weirglodd-ddu, ffermiodd Gae Fadog yn ddiweddarach; postmon am fwy na deugain mlynedd a blaenor; cadeirydd y Pwyllgor Amddiffyn hyd y diwedd; bu farw 11 Hydref 1965, ychydig cyn agor y gronfa, a’i gladdu yn Llanycil.

Yr un diwrnod, a phobl y cwm yn y ddinas, pleidleisiodd Cyngor Dinas Lerpwl o 95 i 1 i fwrw ymlaen.FfynhonnellTryweryn: learning resource ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Llinell amser y Llyfrgell o’r boddi: Liverpool Daily Post 22 Rhagfyr 1955, yr orymdaith drwy Lerpwl ar 21 Tachwedd 1956 a phleidlais y cyngor o 95 i 1, y trydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96, dechrau’r gwaith ar 2 Awst 1960, tynnu’r capel i lawr ym Mehefin 1964, yr agoriad ar 21 Hydref 1965, a phleidlais 1997.

Ffynonellau a darllen pellach
Enillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.
Gwynfor EvansMae Ysgol Glan Clwyd yn agor yn y Rhyl, yr ysgol uwchradd gyntaf i ddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg.
Yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntafMae Deddf Corfforaeth Lerpwl yn derbyn y Cydsyniad Brenhinol, gan roi’r grym i Lerpwl foddi Cwm Tryweryn. Gwrthwynebodd tri deg pump o’r tri deg chwech AS Cymreig, ac ni phleidleisiodd yr un o’i phlaid.
Deddf TrywerynMae Cymru’n cyrraedd rownd yr wyth olaf yn Sweden ac yn colli 1–0 i Frasil, gyda gôl gan Pelé, 17 oed.
Cymru yng Nghwpan y BydYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf