Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1912–2005

Gwynfor Evans

Enillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 7 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1912–2005 (wedi’i gofnodi) AS cyntaf Plaid Cymru Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
★ Y Cymro cyntaf AS cyntaf Plaid Cymru, 1966
Gwynfor Evans yn annerch rali ‘Cadwch Dryweryn’ Plaid Cymru yn y Bala yn 1956
Gwynfor Evans yn annerch rali ‘Cadwch Dryweryn’ Plaid Cymru yn y Bala yn 1956 · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Arweiniodd Gwynfor Evans o’r Barri a Llangadog Blaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd, daeth yn Aelod Seneddol cyntaf y Blaid yn 1966, ac yn 1980 roedd yn barod i ymprydio hyd angau dros sianel deledu Gymraeg, y safiad a roddodd S4C i Gymru. Ysgrifennodd Aros Mae, Land of My Fathers yn Saesneg, hanes dwy fil o flynyddoedd Cymru. Fel y dywedodd Dafydd Iwan, ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw hebddo.

Ganed1 Medi 1912, y Barri
AstudioY gyfraith yn Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen
Llywydd Plaid Cymru1945 hyd 1981
Aelod SeneddolCaerfyrddin, 1966 hyd 1970 a 1974 hyd 1979
Llyfr mawrAros Mae, 1971 (Land of My Fathers, 1974)
YmgyrchSianel deledu Gymraeg; dechreuodd S4C ar 1 Tachwedd 1982
Bu farw21 Ebrill 2005, Pencarreg

Bachgen o’r Barri#

Ganed Gwynfor Richard Evans ar 1 Medi 1912 yn Y Goedwig, Heol Somerset, y Barri, hynaf tri phlentyn Dan Evans, siopwr llwyddiannus, a Catherine Mary Richard, yr hanai ei theulu o Gydweli. Gweinidog gyda’r Annibynwyr oedd ei daid, Ben Evans, a magwyd Gwynfor ym mywyd capel ei daid, lle’r oedd ei dad yn ddiacon. Yn ddiweddarach galwodd ei waith gwleidyddol ei hun yn ‘fath o weinidogaeth’.

Saesneg oedd iaith gyntaf ei gartref, ond deffrodd athrawon ysbrydoledig yn Ysgol Sir y Barri ei gariad at hanes a llenyddiaeth Cymru, a dechreuodd ddysgu Cymraeg yno. Roedd hefyd yn gapten timau criced a hoci’r ysgol.

Y gyfraith, Rhydychen a Phlaid Cymru#

Yn 1931 aeth i Aberystwyth i astudio’r gyfraith. Argyhoeddodd darllen The Economics of Welsh Self-Government gan D. J. Davies ef fod modd cael Cymru hunanlywodraethol, ac ymunodd â Phlaid Cymru yn haf 1934. Yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen, sefydlodd gangen o’r Blaid, ac yna hyfforddodd yn gyfreithiwr yng Nghaerdydd.

Heddychwr#

Yn heddychwr Cristnogol, daeth yn ysgrifennydd Heddychwyr Cymru yn 1939. Yn yr Ail Ryfel Byd safodd o flaen tribiwnlys yn wrthwynebydd cydwybodol, ac ym mis Gorffennaf 1940 rhoddodd ryddhad diamod iddo ar sail grefyddol. Roedd eisoes wedi helpu i berswadio Plaid Cymru, yn ei chynhadledd yn 1938, i droi cefn yn llwyr ar drais.

Tomatos yn Llangadog#

Gan deimlo na allai barhau i ennill cyflog da cyfreithiwr tra oedd dynion o’i oed yn y rhyfel, aeth yn ôl at wreiddiau ei deulu yn Sir Gaerfyrddin a chadw gardd farchnad yn Llangadog, yn tyfu tomatos. Rhoddodd yr ardd y rhyddid iddo roi ei fywyd i’w genhadaeth dros Gymru. Ar Ddydd Gŵyl Dewi 1941 priododd Rhiannon Prys Thomas, a chawsant saith o blant.

Llywydd Plaid Cymru#

Etholwyd ef yn Llywydd Plaid Cymru ym mis Awst 1945 a bu’n ei harwain tan 1981. Mewn cyfarfodydd cyhoeddus dirifedi, pamffledi a llythyrau cariodd un neges ar draws Cymru: fod Cymru’n genedl â gorffennol ysbrydoledig a diwylliant cyfoethog, a bod hunanlywodraeth yn hawl foesol iddi. Cydnabyddir iddo gadw’r Blaid yn fyw drwy’r 1940au a’r 1950au.

Bu ar Gyngor Sir Gaerfyrddin o 1949 hyd 1973, galwodd am goleg Cymraeg o fewn Prifysgol Cymru, ac yn 1954 etholwyd ef yn gadeirydd Undeb yr Annibynwyr Cymraeg. Helpodd hefyd i gychwyn yr Ymgyrch Senedd i Gymru, gyda Megan Lloyd George yn gadeirydd, a gasglodd filoedd lawer o enwau.

Sefyll gyda Chapel Celyn#

Pan gynlluniodd Lerpwl foddi Cwm Tryweryn yn gronfa ddŵr, safodd gyda Dafydd Roberts ac Elizabeth Watkin Jones o Gapel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref.

Caerfyrddin, 1966#

Ar 14 Gorffennaf 1966 enillodd Gwynfor Evans is-etholiad Caerfyrddin a daeth yn Aelod Seneddol cyntaf Plaid Cymru. Roedd yn drobwynt yn hanes Cymru. Gofynnodd am gael tyngu ei lw yn Gymraeg, yr aelod cyntaf erioed i wneud hynny, hawl a ddaeth yn 1974.

Enillodd Gaerfyrddin eto yn Hydref 1974, pan eisteddai Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd dros Blaid Cymru, a gwasanaethodd tan 1979.

Y frwydr dros S4C#

Yn 1980 aeth y llywodraeth yn ôl ar ei haddewid o sianel deledu Gymraeg. Cyhoeddodd Gwynfor Evans y byddai’n ymprydio nes iddi gadw ei gair. Newidiodd y llywodraeth ei chwrs, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982. Cofir hyn fel ei gamp fwyaf.

Aros Mae#

Roedd yn hanesydd hefyd. Daeth Aros Mae, a gyhoeddwyd yn 1971, a’i fersiwn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History, a gyhoeddwyd yn 1974, yn llyfrau poblogaidd iawn, ac yn ei flynyddoedd olaf ysgrifennodd lawer rhagor o lyfrau am Gymru, yn Gymraeg a Saesneg.

Ei gofio#

Bu farw Gwynfor Evans yn ei gartref ym Mhencarreg ar 21 Ebrill 2005, yn naw deg dau oed, a bu farw Rhiannon naw mis yn ddiweddarach. Talodd arweinwyr pob plaid yng Nghymru deyrnged iddo. Yn 2010 dadorchuddiwyd penddelw efydd ohono gan y cerflunydd John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri, tref ei eni.

Y stori lawn

Erthygl · 16 mun

Yma o Hyd: sut y daeth y Gymraeg yn ôl

Yn 1962 rhybuddiodd Saunders Lewis y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn y ganrif newydd. Yn hytrach, trodd ysgol o saith o blant, mudiad ieuenctid, protest ar bont, ympryd, sianel deledu, cân a chenedl gyfan y llanw. Dyma stori’r frwydr yn ôl.

Erthygl · 16 mun

Cofiwch Epynt: clirio’r mynydd, 1940

Yn haf 1940 cymerodd y Swyddfa Ryfel Fynydd Epynt ym Mrycheiniog yn faes tanio. Gorfodwyd 219 o bobl o 54 o gartrefi, cymuned Gymraeg gyfan gyda’i chapel, ei hysgol a’i thafarn, i adael, ac nid aethant byth yn ôl. Hanes pobl y mynydd, a sut y mae Cymru’n eu cofio.

Erthygl · 11 mun

Byddin Rhyddid Cymru

Dynion mewn lifrai gwyrdd ag eryr gwyn ar eu capiau, a orymdeithiodd dros weriniaeth Gymreig rydd, a ddywedodd wrth bapurau newydd y byd mai byddin oeddynt, ac a roddwyd ar brawf am hynny yn 1969. Stori Cayo Evans, Dennis Coslett a Byddin Rhyddid Cymru.

Erthygl · 14 mun

MAC: Mudiad Amddiffyn Cymru

Rhwng 1963 ac 1969 bu mudiad cudd a anwyd o foddi Tryweryn yn ffrwydro bomiau ar y pibellau a gludai ddŵr Cymru i Loegr ac ar adeiladau’r wladwriaeth a oedd yn paratoi Arwisgo 1969. Pam y gwnaethant hynny, beth a wnaethant, a beth fu’r gost.

Erthygl · 18 mun

Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôl

Am bedwar can mlynedd trin y Gymraeg fel rhywbeth i gael gwared arno a wnaeth y rhai a lywodraethai Gymru o Lundain. Caeodd Deddf Seneddol hi allan o’r llysoedd, galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n ‘anfantais enfawr’, a chrogodd ysgolion flocyn o bren am yddfau plant a’i siaradai. Gwrthododd Cymru ei gollwng.

Erthygl · 18 mun

Cofiwch Dryweryn: boddi Capel Celyn

Yn 1965 boddwyd pentref Cymraeg yn y bryniau uwchben y Bala i roi dŵr i Lerpwl, er bod tri deg pump o’r tri deg chwe aelod seneddol dros Gymru wedi ei wrthwynebu, ac na phleidleisiodd yr un ohonynt o’i blaid. Hanes Capel Celyn, y bobl a frwydrodd drosto, a’r genedl a ddeffrodd.

Erthygl · 15 mun

Macsen Wledig: yr ymerawdwr o Brydain a geni Cymru

Yn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.

Ar y llinell amser

  1. Yr orymdaith i Lerpwl

    Mae bron holl bentref Capel Celyn, dan arweiniad Gwynfor Evans, yn gorymdeithio drwy strydoedd Lerpwl i ofyn i’r ddinas beidio â boddi eu cwm. Yr un diwrnod mae cyngor y ddinas yn pleidleisio i fwrw ymlaen.

    Yr orymdaith i Lerpwl
  2. Ethol Gwynfor Evans

    Mae Plaid Cymru yn ennill ei sedd gyntaf yn San Steffan, yn isetholiad Caerfyrddin.

    Ethol Gwynfor Evans
  3. Gwynfor ac S4C

    Mae Gwynfor Evans yn addo ymprydio oni bai bod y sianel deledu Gymraeg a addawyd yn cael ei sefydlu. Mae’r llywodraeth yn ildio, a ganed S4C.

    Gwynfor ac S4C
  4. S4C ar yr awyr

    Mae sianel deledu Gymraeg yn dechrau darlledu ar ôl i Gwynfor Evans fygwth ymprydio.

    S4C ar yr awyr

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf