Syr John Edward Lloyd
Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward Lloyd
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
1912–2005
Enillodd sedd gyntaf Plaid Cymru yn 1966. Sicrhaodd ei fygythiad i ymprydio yn 1980 sianel S4C.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Arweiniodd Gwynfor Evans o’r Barri a Llangadog Blaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd, daeth yn Aelod Seneddol cyntaf y Blaid yn 1966, ac yn 1980 roedd yn barod i ymprydio hyd angau dros sianel deledu Gymraeg, y safiad a roddodd S4C i Gymru. Ysgrifennodd Aros Mae, Land of My Fathers yn Saesneg, hanes dwy fil o flynyddoedd Cymru. Fel y dywedodd Dafydd Iwan, ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw hebddo.FfynonellauGwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynfor Richard Evans (1 Medi 1912 – 21 Ebrill 2005), gwleidydd, cyfreithiwr ac awdur o Gymro; Llywydd Plaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd (1945–1981) a’i AS cyntaf yn San Steffan, 1966–70 a 1974–79; yr AS cyntaf i ofyn am gael tyngu’r llw yn Gymraeg, hawl na roddwyd tan 1974; ei gamp fwyaf nodedig oedd yr ymgyrch am sianel deledu Gymraeg; yn Ysgol Sir y Barri yn gapten criced a hoci, dechreuodd ddysgu Cymraeg yn yr ysgol; Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen, lle sefydlodd gangen o Blaid Cymru; heddychwr a Christion ymroddedig, cofrestrwyd yn ddiamod yn wrthwynebydd cydwybodol; cydnabyddir iddo gadw Plaid Cymru i fynd drwy’r 1940au a’r 1950au; ymunodd â phobl Capel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, eiliad allweddol i Blaid Cymru; adenillodd y sedd yn Hydref 1974 gyda Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd wedi’u hethol; yn 1980 arweiniodd ei fygythiad i ymprydio at newid cwrs gan y llywodraeth, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982; Aros Mae (1971), yn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History (1974), llyfrau poblogaidd iawn; priododd Rhiannon Prys Thomas 1941, saith o blant; bu farw yn ei gartref ym Mhencarreg 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; Dafydd Iwan: ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw heb Gwynfor Evans; dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri yn 2010.Evans, Gwynfor Richard (1912 – 2005), Welsh nationalist and politician ↗Cynog Dafis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 1 Medi 1912 yn Y Goedwig, 24 Heol Somerset, y Barri, hynaf tri phlentyn Daniel James (Dan) Evans, siopwr llwyddiannus iawn, a Catherine Mary Richard, siopwraig o deulu Cymry Llundain a hanai o Gydweli; ŵyr Ben Evans, gweinidog gyda’r Annibynwyr; uwchlaw popeth yn gynnyrch Cristnogaeth anghydffurfiol Gymreig, ystyriai ei yrfa wleidyddol yn ‘fath o weinidogaeth’; Saesneg oedd iaith gyntaf yr aelwyd; deffrowyd ei ddiddordeb yn llenyddiaeth a hanes Cymru gan athrawon ysbrydoledig yn ysgol ramadeg y Barri; astudiodd y gyfraith yn Aberystwyth o 1931; argyhoeddodd darllen D. J. Davies ef fod Cymru hunanlywodraethol yn bosibl; ymunodd â Phlaid Cymru haf 1934, yna dwy flynedd yn Rhydychen; cyfreithiwr dan hyfforddiant yng Nghaerdydd; ysgrifennydd Heddychwyr Cymru 1939; penderfynodd cynhadledd y Blaid 1938 ymwrthod yn llwyr â thrais; symudodd i Langadog i ffermio ac yna i redeg gardd farchnad, a roddodd iddo’r annibyniaeth i ymroi i’w genhadaeth dros Gymru; Cyngor Sir Gaerfyrddin 1949–73, AS Caerfyrddin 1966–70 a 1974–79; priododd Rhiannon Prys Thomas ar Ddydd Gŵyl Dewi 1941, saith o blant; Gorffennaf 1940 rhyddhad diamod o wasanaeth milwrol ar sail grefyddol; ymgyrchodd dros y mudiad heddwch ac Undeb Cymru Fydd i amddiffyn y Gymraeg; Llywydd Plaid Cymru o Awst 1945; mewn cyfarfodydd cyhoeddus dirifedi, cyhoeddiadau a llythyrau lledaenodd ei neges fod Cymru’n genedl â gorffennol ysbrydoledig a diwylliant cyfoethog, a bod hunanlywodraeth yn hawl foesol; galwodd yn Llys Prifysgol Cymru am goleg Cymraeg; cadeirydd Undeb yr Annibynwyr 1954; Ymgyrch Senedd i Gymru mewn Pum Mlynedd o 1949, gyda Megan Lloyd George yn gadeirydd, a Mesur Senedd i Gymru S. O. Davies ym mis Mawrth 1955; yn 1955 dyblodd ei bleidlais ym Meirionnydd i 22%.
| Ganed | 1 Medi 1912, y Barri |
|---|---|
| Astudio | Y gyfraith yn Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen |
| Llywydd Plaid Cymru | 1945 hyd 1981 |
| Aelod Seneddol | Caerfyrddin, 1966 hyd 1970 a 1974 hyd 1979 |
| Llyfr mawr | Aros Mae, 1971 (Land of My Fathers, 1974) |
| Ymgyrch | Sianel deledu Gymraeg; dechreuodd S4C ar 1 Tachwedd 1982 |
| Bu farw | 21 Ebrill 2005, Pencarreg |
Ganed Gwynfor Richard Evans ar 1 Medi 1912 yn Y Goedwig, Heol Somerset, y Barri, hynaf tri phlentyn Dan Evans, siopwr llwyddiannus, a Catherine Mary Richard, yr hanai ei theulu o Gydweli. Gweinidog gyda’r Annibynwyr oedd ei daid, Ben Evans, a magwyd Gwynfor ym mywyd capel ei daid, lle’r oedd ei dad yn ddiacon. Yn ddiweddarach galwodd ei waith gwleidyddol ei hun yn ‘fath o weinidogaeth’.FfynonellauEvans, Gwynfor Richard (1912 – 2005), Welsh nationalist and politician ↗Cynog Dafis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 1 Medi 1912 yn Y Goedwig, 24 Heol Somerset, y Barri, hynaf tri phlentyn Daniel James (Dan) Evans, siopwr llwyddiannus iawn, a Catherine Mary Richard, siopwraig o deulu Cymry Llundain a hanai o Gydweli; ŵyr Ben Evans, gweinidog gyda’r Annibynwyr; uwchlaw popeth yn gynnyrch Cristnogaeth anghydffurfiol Gymreig, ystyriai ei yrfa wleidyddol yn ‘fath o weinidogaeth’; Saesneg oedd iaith gyntaf yr aelwyd; deffrowyd ei ddiddordeb yn llenyddiaeth a hanes Cymru gan athrawon ysbrydoledig yn ysgol ramadeg y Barri; astudiodd y gyfraith yn Aberystwyth o 1931; argyhoeddodd darllen D. J. Davies ef fod Cymru hunanlywodraethol yn bosibl; ymunodd â Phlaid Cymru haf 1934, yna dwy flynedd yn Rhydychen; cyfreithiwr dan hyfforddiant yng Nghaerdydd; ysgrifennydd Heddychwyr Cymru 1939; penderfynodd cynhadledd y Blaid 1938 ymwrthod yn llwyr â thrais; symudodd i Langadog i ffermio ac yna i redeg gardd farchnad, a roddodd iddo’r annibyniaeth i ymroi i’w genhadaeth dros Gymru; Cyngor Sir Gaerfyrddin 1949–73, AS Caerfyrddin 1966–70 a 1974–79; priododd Rhiannon Prys Thomas ar Ddydd Gŵyl Dewi 1941, saith o blant; Gorffennaf 1940 rhyddhad diamod o wasanaeth milwrol ar sail grefyddol; ymgyrchodd dros y mudiad heddwch ac Undeb Cymru Fydd i amddiffyn y Gymraeg; Llywydd Plaid Cymru o Awst 1945; mewn cyfarfodydd cyhoeddus dirifedi, cyhoeddiadau a llythyrau lledaenodd ei neges fod Cymru’n genedl â gorffennol ysbrydoledig a diwylliant cyfoethog, a bod hunanlywodraeth yn hawl foesol; galwodd yn Llys Prifysgol Cymru am goleg Cymraeg; cadeirydd Undeb yr Annibynwyr 1954; Ymgyrch Senedd i Gymru mewn Pum Mlynedd o 1949, gyda Megan Lloyd George yn gadeirydd, a Mesur Senedd i Gymru S. O. Davies ym mis Mawrth 1955; yn 1955 dyblodd ei bleidlais ym Meirionnydd i 22%.Gwynfor Evans ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: un o brif wleidyddion Cymru drwy ail hanner yr ugeinfed ganrif, Llywydd Plaid Cymru o 1945 hyd 1981, a’r cyntaf i gipio sedd yn San Steffan ar ran Plaid Cymru, yn is-etholiad Caerfyrddin 1966; awdur nifer o gyfrolau hanes; ganed yn y Barri, mab Dan Evans a Catherine Mary Richard; dechreuodd ddysgu Cymraeg yn Ysgol Sir y Barri; yn ddeunaw oed aeth i Aberystwyth i astudio’r gyfraith, yna Rhydychen; yn 1939 ysgrifennydd Heddychwyr Cymru, ac yn 1941 is-lywydd Plaid Cymru; gwrthwynebydd cydwybodol a gafodd ryddhad diamod gan y tribiwnlys; teimlai na allai barhau i ennill cyflog da fel cyfreithiwr tra oedd ei gyfoeswyr yn ymladd, felly dychwelodd at ei wreiddiau yn Sir Gaerfyrddin a chadw gardd yn tyfu tomatos yn Llangadog; priododd Rhiannon Prys Thomas yn 1941, pedwar mab a thair merch; newidiodd buddugoliaeth 1966 gwrs hanes Cymru.
Saesneg oedd iaith gyntaf ei gartref, ond deffrodd athrawon ysbrydoledig yn Ysgol Sir y Barri ei gariad at hanes a llenyddiaeth Cymru, a dechreuodd ddysgu Cymraeg yno. Roedd hefyd yn gapten timau criced a hoci’r ysgol.FfynonellauEvans, Gwynfor Richard (1912 – 2005), Welsh nationalist and politician ↗Cynog Dafis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 1 Medi 1912 yn Y Goedwig, 24 Heol Somerset, y Barri, hynaf tri phlentyn Daniel James (Dan) Evans, siopwr llwyddiannus iawn, a Catherine Mary Richard, siopwraig o deulu Cymry Llundain a hanai o Gydweli; ŵyr Ben Evans, gweinidog gyda’r Annibynwyr; uwchlaw popeth yn gynnyrch Cristnogaeth anghydffurfiol Gymreig, ystyriai ei yrfa wleidyddol yn ‘fath o weinidogaeth’; Saesneg oedd iaith gyntaf yr aelwyd; deffrowyd ei ddiddordeb yn llenyddiaeth a hanes Cymru gan athrawon ysbrydoledig yn ysgol ramadeg y Barri; astudiodd y gyfraith yn Aberystwyth o 1931; argyhoeddodd darllen D. J. Davies ef fod Cymru hunanlywodraethol yn bosibl; ymunodd â Phlaid Cymru haf 1934, yna dwy flynedd yn Rhydychen; cyfreithiwr dan hyfforddiant yng Nghaerdydd; ysgrifennydd Heddychwyr Cymru 1939; penderfynodd cynhadledd y Blaid 1938 ymwrthod yn llwyr â thrais; symudodd i Langadog i ffermio ac yna i redeg gardd farchnad, a roddodd iddo’r annibyniaeth i ymroi i’w genhadaeth dros Gymru; Cyngor Sir Gaerfyrddin 1949–73, AS Caerfyrddin 1966–70 a 1974–79; priododd Rhiannon Prys Thomas ar Ddydd Gŵyl Dewi 1941, saith o blant; Gorffennaf 1940 rhyddhad diamod o wasanaeth milwrol ar sail grefyddol; ymgyrchodd dros y mudiad heddwch ac Undeb Cymru Fydd i amddiffyn y Gymraeg; Llywydd Plaid Cymru o Awst 1945; mewn cyfarfodydd cyhoeddus dirifedi, cyhoeddiadau a llythyrau lledaenodd ei neges fod Cymru’n genedl â gorffennol ysbrydoledig a diwylliant cyfoethog, a bod hunanlywodraeth yn hawl foesol; galwodd yn Llys Prifysgol Cymru am goleg Cymraeg; cadeirydd Undeb yr Annibynwyr 1954; Ymgyrch Senedd i Gymru mewn Pum Mlynedd o 1949, gyda Megan Lloyd George yn gadeirydd, a Mesur Senedd i Gymru S. O. Davies ym mis Mawrth 1955; yn 1955 dyblodd ei bleidlais ym Meirionnydd i 22%.Gwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynfor Richard Evans (1 Medi 1912 – 21 Ebrill 2005), gwleidydd, cyfreithiwr ac awdur o Gymro; Llywydd Plaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd (1945–1981) a’i AS cyntaf yn San Steffan, 1966–70 a 1974–79; yr AS cyntaf i ofyn am gael tyngu’r llw yn Gymraeg, hawl na roddwyd tan 1974; ei gamp fwyaf nodedig oedd yr ymgyrch am sianel deledu Gymraeg; yn Ysgol Sir y Barri yn gapten criced a hoci, dechreuodd ddysgu Cymraeg yn yr ysgol; Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen, lle sefydlodd gangen o Blaid Cymru; heddychwr a Christion ymroddedig, cofrestrwyd yn ddiamod yn wrthwynebydd cydwybodol; cydnabyddir iddo gadw Plaid Cymru i fynd drwy’r 1940au a’r 1950au; ymunodd â phobl Capel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, eiliad allweddol i Blaid Cymru; adenillodd y sedd yn Hydref 1974 gyda Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd wedi’u hethol; yn 1980 arweiniodd ei fygythiad i ymprydio at newid cwrs gan y llywodraeth, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982; Aros Mae (1971), yn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History (1974), llyfrau poblogaidd iawn; priododd Rhiannon Prys Thomas 1941, saith o blant; bu farw yn ei gartref ym Mhencarreg 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; Dafydd Iwan: ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw heb Gwynfor Evans; dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri yn 2010.Gwynfor Evans ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: un o brif wleidyddion Cymru drwy ail hanner yr ugeinfed ganrif, Llywydd Plaid Cymru o 1945 hyd 1981, a’r cyntaf i gipio sedd yn San Steffan ar ran Plaid Cymru, yn is-etholiad Caerfyrddin 1966; awdur nifer o gyfrolau hanes; ganed yn y Barri, mab Dan Evans a Catherine Mary Richard; dechreuodd ddysgu Cymraeg yn Ysgol Sir y Barri; yn ddeunaw oed aeth i Aberystwyth i astudio’r gyfraith, yna Rhydychen; yn 1939 ysgrifennydd Heddychwyr Cymru, ac yn 1941 is-lywydd Plaid Cymru; gwrthwynebydd cydwybodol a gafodd ryddhad diamod gan y tribiwnlys; teimlai na allai barhau i ennill cyflog da fel cyfreithiwr tra oedd ei gyfoeswyr yn ymladd, felly dychwelodd at ei wreiddiau yn Sir Gaerfyrddin a chadw gardd yn tyfu tomatos yn Llangadog; priododd Rhiannon Prys Thomas yn 1941, pedwar mab a thair merch; newidiodd buddugoliaeth 1966 gwrs hanes Cymru.
Yn 1931 aeth i Aberystwyth i astudio’r gyfraith. Argyhoeddodd darllen The Economics of Welsh Self-Government gan D. J. Davies ef fod modd cael Cymru hunanlywodraethol, ac ymunodd â Phlaid Cymru yn haf 1934. Yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen, sefydlodd gangen o’r Blaid, ac yna hyfforddodd yn gyfreithiwr yng Nghaerdydd.FfynonellauEvans, Gwynfor Richard (1912 – 2005), Welsh nationalist and politician ↗Cynog Dafis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 1 Medi 1912 yn Y Goedwig, 24 Heol Somerset, y Barri, hynaf tri phlentyn Daniel James (Dan) Evans, siopwr llwyddiannus iawn, a Catherine Mary Richard, siopwraig o deulu Cymry Llundain a hanai o Gydweli; ŵyr Ben Evans, gweinidog gyda’r Annibynwyr; uwchlaw popeth yn gynnyrch Cristnogaeth anghydffurfiol Gymreig, ystyriai ei yrfa wleidyddol yn ‘fath o weinidogaeth’; Saesneg oedd iaith gyntaf yr aelwyd; deffrowyd ei ddiddordeb yn llenyddiaeth a hanes Cymru gan athrawon ysbrydoledig yn ysgol ramadeg y Barri; astudiodd y gyfraith yn Aberystwyth o 1931; argyhoeddodd darllen D. J. Davies ef fod Cymru hunanlywodraethol yn bosibl; ymunodd â Phlaid Cymru haf 1934, yna dwy flynedd yn Rhydychen; cyfreithiwr dan hyfforddiant yng Nghaerdydd; ysgrifennydd Heddychwyr Cymru 1939; penderfynodd cynhadledd y Blaid 1938 ymwrthod yn llwyr â thrais; symudodd i Langadog i ffermio ac yna i redeg gardd farchnad, a roddodd iddo’r annibyniaeth i ymroi i’w genhadaeth dros Gymru; Cyngor Sir Gaerfyrddin 1949–73, AS Caerfyrddin 1966–70 a 1974–79; priododd Rhiannon Prys Thomas ar Ddydd Gŵyl Dewi 1941, saith o blant; Gorffennaf 1940 rhyddhad diamod o wasanaeth milwrol ar sail grefyddol; ymgyrchodd dros y mudiad heddwch ac Undeb Cymru Fydd i amddiffyn y Gymraeg; Llywydd Plaid Cymru o Awst 1945; mewn cyfarfodydd cyhoeddus dirifedi, cyhoeddiadau a llythyrau lledaenodd ei neges fod Cymru’n genedl â gorffennol ysbrydoledig a diwylliant cyfoethog, a bod hunanlywodraeth yn hawl foesol; galwodd yn Llys Prifysgol Cymru am goleg Cymraeg; cadeirydd Undeb yr Annibynwyr 1954; Ymgyrch Senedd i Gymru mewn Pum Mlynedd o 1949, gyda Megan Lloyd George yn gadeirydd, a Mesur Senedd i Gymru S. O. Davies ym mis Mawrth 1955; yn 1955 dyblodd ei bleidlais ym Meirionnydd i 22%.Gwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynfor Richard Evans (1 Medi 1912 – 21 Ebrill 2005), gwleidydd, cyfreithiwr ac awdur o Gymro; Llywydd Plaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd (1945–1981) a’i AS cyntaf yn San Steffan, 1966–70 a 1974–79; yr AS cyntaf i ofyn am gael tyngu’r llw yn Gymraeg, hawl na roddwyd tan 1974; ei gamp fwyaf nodedig oedd yr ymgyrch am sianel deledu Gymraeg; yn Ysgol Sir y Barri yn gapten criced a hoci, dechreuodd ddysgu Cymraeg yn yr ysgol; Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen, lle sefydlodd gangen o Blaid Cymru; heddychwr a Christion ymroddedig, cofrestrwyd yn ddiamod yn wrthwynebydd cydwybodol; cydnabyddir iddo gadw Plaid Cymru i fynd drwy’r 1940au a’r 1950au; ymunodd â phobl Capel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, eiliad allweddol i Blaid Cymru; adenillodd y sedd yn Hydref 1974 gyda Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd wedi’u hethol; yn 1980 arweiniodd ei fygythiad i ymprydio at newid cwrs gan y llywodraeth, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982; Aros Mae (1971), yn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History (1974), llyfrau poblogaidd iawn; priododd Rhiannon Prys Thomas 1941, saith o blant; bu farw yn ei gartref ym Mhencarreg 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; Dafydd Iwan: ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw heb Gwynfor Evans; dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri yn 2010.
Yn heddychwr Cristnogol, daeth yn ysgrifennydd Heddychwyr Cymru yn 1939. Yn yr Ail Ryfel Byd safodd o flaen tribiwnlys yn wrthwynebydd cydwybodol, ac ym mis Gorffennaf 1940 rhoddodd ryddhad diamod iddo ar sail grefyddol. Roedd eisoes wedi helpu i berswadio Plaid Cymru, yn ei chynhadledd yn 1938, i droi cefn yn llwyr ar drais.FfynonellauEvans, Gwynfor Richard (1912 – 2005), Welsh nationalist and politician ↗Cynog Dafis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 1 Medi 1912 yn Y Goedwig, 24 Heol Somerset, y Barri, hynaf tri phlentyn Daniel James (Dan) Evans, siopwr llwyddiannus iawn, a Catherine Mary Richard, siopwraig o deulu Cymry Llundain a hanai o Gydweli; ŵyr Ben Evans, gweinidog gyda’r Annibynwyr; uwchlaw popeth yn gynnyrch Cristnogaeth anghydffurfiol Gymreig, ystyriai ei yrfa wleidyddol yn ‘fath o weinidogaeth’; Saesneg oedd iaith gyntaf yr aelwyd; deffrowyd ei ddiddordeb yn llenyddiaeth a hanes Cymru gan athrawon ysbrydoledig yn ysgol ramadeg y Barri; astudiodd y gyfraith yn Aberystwyth o 1931; argyhoeddodd darllen D. J. Davies ef fod Cymru hunanlywodraethol yn bosibl; ymunodd â Phlaid Cymru haf 1934, yna dwy flynedd yn Rhydychen; cyfreithiwr dan hyfforddiant yng Nghaerdydd; ysgrifennydd Heddychwyr Cymru 1939; penderfynodd cynhadledd y Blaid 1938 ymwrthod yn llwyr â thrais; symudodd i Langadog i ffermio ac yna i redeg gardd farchnad, a roddodd iddo’r annibyniaeth i ymroi i’w genhadaeth dros Gymru; Cyngor Sir Gaerfyrddin 1949–73, AS Caerfyrddin 1966–70 a 1974–79; priododd Rhiannon Prys Thomas ar Ddydd Gŵyl Dewi 1941, saith o blant; Gorffennaf 1940 rhyddhad diamod o wasanaeth milwrol ar sail grefyddol; ymgyrchodd dros y mudiad heddwch ac Undeb Cymru Fydd i amddiffyn y Gymraeg; Llywydd Plaid Cymru o Awst 1945; mewn cyfarfodydd cyhoeddus dirifedi, cyhoeddiadau a llythyrau lledaenodd ei neges fod Cymru’n genedl â gorffennol ysbrydoledig a diwylliant cyfoethog, a bod hunanlywodraeth yn hawl foesol; galwodd yn Llys Prifysgol Cymru am goleg Cymraeg; cadeirydd Undeb yr Annibynwyr 1954; Ymgyrch Senedd i Gymru mewn Pum Mlynedd o 1949, gyda Megan Lloyd George yn gadeirydd, a Mesur Senedd i Gymru S. O. Davies ym mis Mawrth 1955; yn 1955 dyblodd ei bleidlais ym Meirionnydd i 22%.Gwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynfor Richard Evans (1 Medi 1912 – 21 Ebrill 2005), gwleidydd, cyfreithiwr ac awdur o Gymro; Llywydd Plaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd (1945–1981) a’i AS cyntaf yn San Steffan, 1966–70 a 1974–79; yr AS cyntaf i ofyn am gael tyngu’r llw yn Gymraeg, hawl na roddwyd tan 1974; ei gamp fwyaf nodedig oedd yr ymgyrch am sianel deledu Gymraeg; yn Ysgol Sir y Barri yn gapten criced a hoci, dechreuodd ddysgu Cymraeg yn yr ysgol; Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen, lle sefydlodd gangen o Blaid Cymru; heddychwr a Christion ymroddedig, cofrestrwyd yn ddiamod yn wrthwynebydd cydwybodol; cydnabyddir iddo gadw Plaid Cymru i fynd drwy’r 1940au a’r 1950au; ymunodd â phobl Capel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, eiliad allweddol i Blaid Cymru; adenillodd y sedd yn Hydref 1974 gyda Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd wedi’u hethol; yn 1980 arweiniodd ei fygythiad i ymprydio at newid cwrs gan y llywodraeth, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982; Aros Mae (1971), yn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History (1974), llyfrau poblogaidd iawn; priododd Rhiannon Prys Thomas 1941, saith o blant; bu farw yn ei gartref ym Mhencarreg 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; Dafydd Iwan: ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw heb Gwynfor Evans; dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri yn 2010.Gwynfor Evans ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: un o brif wleidyddion Cymru drwy ail hanner yr ugeinfed ganrif, Llywydd Plaid Cymru o 1945 hyd 1981, a’r cyntaf i gipio sedd yn San Steffan ar ran Plaid Cymru, yn is-etholiad Caerfyrddin 1966; awdur nifer o gyfrolau hanes; ganed yn y Barri, mab Dan Evans a Catherine Mary Richard; dechreuodd ddysgu Cymraeg yn Ysgol Sir y Barri; yn ddeunaw oed aeth i Aberystwyth i astudio’r gyfraith, yna Rhydychen; yn 1939 ysgrifennydd Heddychwyr Cymru, ac yn 1941 is-lywydd Plaid Cymru; gwrthwynebydd cydwybodol a gafodd ryddhad diamod gan y tribiwnlys; teimlai na allai barhau i ennill cyflog da fel cyfreithiwr tra oedd ei gyfoeswyr yn ymladd, felly dychwelodd at ei wreiddiau yn Sir Gaerfyrddin a chadw gardd yn tyfu tomatos yn Llangadog; priododd Rhiannon Prys Thomas yn 1941, pedwar mab a thair merch; newidiodd buddugoliaeth 1966 gwrs hanes Cymru.
Gan deimlo na allai barhau i ennill cyflog da cyfreithiwr tra oedd dynion o’i oed yn y rhyfel, aeth yn ôl at wreiddiau ei deulu yn Sir Gaerfyrddin a chadw gardd farchnad yn Llangadog, yn tyfu tomatos. Rhoddodd yr ardd y rhyddid iddo roi ei fywyd i’w genhadaeth dros Gymru. Ar Ddydd Gŵyl Dewi 1941 priododd Rhiannon Prys Thomas, a chawsant saith o blant.FfynonellauEvans, Gwynfor Richard (1912 – 2005), Welsh nationalist and politician ↗Cynog Dafis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 1 Medi 1912 yn Y Goedwig, 24 Heol Somerset, y Barri, hynaf tri phlentyn Daniel James (Dan) Evans, siopwr llwyddiannus iawn, a Catherine Mary Richard, siopwraig o deulu Cymry Llundain a hanai o Gydweli; ŵyr Ben Evans, gweinidog gyda’r Annibynwyr; uwchlaw popeth yn gynnyrch Cristnogaeth anghydffurfiol Gymreig, ystyriai ei yrfa wleidyddol yn ‘fath o weinidogaeth’; Saesneg oedd iaith gyntaf yr aelwyd; deffrowyd ei ddiddordeb yn llenyddiaeth a hanes Cymru gan athrawon ysbrydoledig yn ysgol ramadeg y Barri; astudiodd y gyfraith yn Aberystwyth o 1931; argyhoeddodd darllen D. J. Davies ef fod Cymru hunanlywodraethol yn bosibl; ymunodd â Phlaid Cymru haf 1934, yna dwy flynedd yn Rhydychen; cyfreithiwr dan hyfforddiant yng Nghaerdydd; ysgrifennydd Heddychwyr Cymru 1939; penderfynodd cynhadledd y Blaid 1938 ymwrthod yn llwyr â thrais; symudodd i Langadog i ffermio ac yna i redeg gardd farchnad, a roddodd iddo’r annibyniaeth i ymroi i’w genhadaeth dros Gymru; Cyngor Sir Gaerfyrddin 1949–73, AS Caerfyrddin 1966–70 a 1974–79; priododd Rhiannon Prys Thomas ar Ddydd Gŵyl Dewi 1941, saith o blant; Gorffennaf 1940 rhyddhad diamod o wasanaeth milwrol ar sail grefyddol; ymgyrchodd dros y mudiad heddwch ac Undeb Cymru Fydd i amddiffyn y Gymraeg; Llywydd Plaid Cymru o Awst 1945; mewn cyfarfodydd cyhoeddus dirifedi, cyhoeddiadau a llythyrau lledaenodd ei neges fod Cymru’n genedl â gorffennol ysbrydoledig a diwylliant cyfoethog, a bod hunanlywodraeth yn hawl foesol; galwodd yn Llys Prifysgol Cymru am goleg Cymraeg; cadeirydd Undeb yr Annibynwyr 1954; Ymgyrch Senedd i Gymru mewn Pum Mlynedd o 1949, gyda Megan Lloyd George yn gadeirydd, a Mesur Senedd i Gymru S. O. Davies ym mis Mawrth 1955; yn 1955 dyblodd ei bleidlais ym Meirionnydd i 22%.Gwynfor Evans ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: un o brif wleidyddion Cymru drwy ail hanner yr ugeinfed ganrif, Llywydd Plaid Cymru o 1945 hyd 1981, a’r cyntaf i gipio sedd yn San Steffan ar ran Plaid Cymru, yn is-etholiad Caerfyrddin 1966; awdur nifer o gyfrolau hanes; ganed yn y Barri, mab Dan Evans a Catherine Mary Richard; dechreuodd ddysgu Cymraeg yn Ysgol Sir y Barri; yn ddeunaw oed aeth i Aberystwyth i astudio’r gyfraith, yna Rhydychen; yn 1939 ysgrifennydd Heddychwyr Cymru, ac yn 1941 is-lywydd Plaid Cymru; gwrthwynebydd cydwybodol a gafodd ryddhad diamod gan y tribiwnlys; teimlai na allai barhau i ennill cyflog da fel cyfreithiwr tra oedd ei gyfoeswyr yn ymladd, felly dychwelodd at ei wreiddiau yn Sir Gaerfyrddin a chadw gardd yn tyfu tomatos yn Llangadog; priododd Rhiannon Prys Thomas yn 1941, pedwar mab a thair merch; newidiodd buddugoliaeth 1966 gwrs hanes Cymru.
Etholwyd ef yn Llywydd Plaid Cymru ym mis Awst 1945 a bu’n ei harwain tan 1981. Mewn cyfarfodydd cyhoeddus dirifedi, pamffledi a llythyrau cariodd un neges ar draws Cymru: fod Cymru’n genedl â gorffennol ysbrydoledig a diwylliant cyfoethog, a bod hunanlywodraeth yn hawl foesol iddi. Cydnabyddir iddo gadw’r Blaid yn fyw drwy’r 1940au a’r 1950au.FfynonellauEvans, Gwynfor Richard (1912 – 2005), Welsh nationalist and politician ↗Cynog Dafis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 1 Medi 1912 yn Y Goedwig, 24 Heol Somerset, y Barri, hynaf tri phlentyn Daniel James (Dan) Evans, siopwr llwyddiannus iawn, a Catherine Mary Richard, siopwraig o deulu Cymry Llundain a hanai o Gydweli; ŵyr Ben Evans, gweinidog gyda’r Annibynwyr; uwchlaw popeth yn gynnyrch Cristnogaeth anghydffurfiol Gymreig, ystyriai ei yrfa wleidyddol yn ‘fath o weinidogaeth’; Saesneg oedd iaith gyntaf yr aelwyd; deffrowyd ei ddiddordeb yn llenyddiaeth a hanes Cymru gan athrawon ysbrydoledig yn ysgol ramadeg y Barri; astudiodd y gyfraith yn Aberystwyth o 1931; argyhoeddodd darllen D. J. Davies ef fod Cymru hunanlywodraethol yn bosibl; ymunodd â Phlaid Cymru haf 1934, yna dwy flynedd yn Rhydychen; cyfreithiwr dan hyfforddiant yng Nghaerdydd; ysgrifennydd Heddychwyr Cymru 1939; penderfynodd cynhadledd y Blaid 1938 ymwrthod yn llwyr â thrais; symudodd i Langadog i ffermio ac yna i redeg gardd farchnad, a roddodd iddo’r annibyniaeth i ymroi i’w genhadaeth dros Gymru; Cyngor Sir Gaerfyrddin 1949–73, AS Caerfyrddin 1966–70 a 1974–79; priododd Rhiannon Prys Thomas ar Ddydd Gŵyl Dewi 1941, saith o blant; Gorffennaf 1940 rhyddhad diamod o wasanaeth milwrol ar sail grefyddol; ymgyrchodd dros y mudiad heddwch ac Undeb Cymru Fydd i amddiffyn y Gymraeg; Llywydd Plaid Cymru o Awst 1945; mewn cyfarfodydd cyhoeddus dirifedi, cyhoeddiadau a llythyrau lledaenodd ei neges fod Cymru’n genedl â gorffennol ysbrydoledig a diwylliant cyfoethog, a bod hunanlywodraeth yn hawl foesol; galwodd yn Llys Prifysgol Cymru am goleg Cymraeg; cadeirydd Undeb yr Annibynwyr 1954; Ymgyrch Senedd i Gymru mewn Pum Mlynedd o 1949, gyda Megan Lloyd George yn gadeirydd, a Mesur Senedd i Gymru S. O. Davies ym mis Mawrth 1955; yn 1955 dyblodd ei bleidlais ym Meirionnydd i 22%.Gwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynfor Richard Evans (1 Medi 1912 – 21 Ebrill 2005), gwleidydd, cyfreithiwr ac awdur o Gymro; Llywydd Plaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd (1945–1981) a’i AS cyntaf yn San Steffan, 1966–70 a 1974–79; yr AS cyntaf i ofyn am gael tyngu’r llw yn Gymraeg, hawl na roddwyd tan 1974; ei gamp fwyaf nodedig oedd yr ymgyrch am sianel deledu Gymraeg; yn Ysgol Sir y Barri yn gapten criced a hoci, dechreuodd ddysgu Cymraeg yn yr ysgol; Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen, lle sefydlodd gangen o Blaid Cymru; heddychwr a Christion ymroddedig, cofrestrwyd yn ddiamod yn wrthwynebydd cydwybodol; cydnabyddir iddo gadw Plaid Cymru i fynd drwy’r 1940au a’r 1950au; ymunodd â phobl Capel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, eiliad allweddol i Blaid Cymru; adenillodd y sedd yn Hydref 1974 gyda Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd wedi’u hethol; yn 1980 arweiniodd ei fygythiad i ymprydio at newid cwrs gan y llywodraeth, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982; Aros Mae (1971), yn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History (1974), llyfrau poblogaidd iawn; priododd Rhiannon Prys Thomas 1941, saith o blant; bu farw yn ei gartref ym Mhencarreg 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; Dafydd Iwan: ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw heb Gwynfor Evans; dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri yn 2010.
Bu ar Gyngor Sir Gaerfyrddin o 1949 hyd 1973, galwodd am goleg Cymraeg o fewn Prifysgol Cymru, ac yn 1954 etholwyd ef yn gadeirydd Undeb yr Annibynwyr Cymraeg. Helpodd hefyd i gychwyn yr Ymgyrch Senedd i Gymru, gyda Megan Lloyd George yn gadeirydd, a gasglodd filoedd lawer o enwau.FfynonellauEvans, Gwynfor Richard (1912 – 2005), Welsh nationalist and politician ↗Cynog Dafis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 1 Medi 1912 yn Y Goedwig, 24 Heol Somerset, y Barri, hynaf tri phlentyn Daniel James (Dan) Evans, siopwr llwyddiannus iawn, a Catherine Mary Richard, siopwraig o deulu Cymry Llundain a hanai o Gydweli; ŵyr Ben Evans, gweinidog gyda’r Annibynwyr; uwchlaw popeth yn gynnyrch Cristnogaeth anghydffurfiol Gymreig, ystyriai ei yrfa wleidyddol yn ‘fath o weinidogaeth’; Saesneg oedd iaith gyntaf yr aelwyd; deffrowyd ei ddiddordeb yn llenyddiaeth a hanes Cymru gan athrawon ysbrydoledig yn ysgol ramadeg y Barri; astudiodd y gyfraith yn Aberystwyth o 1931; argyhoeddodd darllen D. J. Davies ef fod Cymru hunanlywodraethol yn bosibl; ymunodd â Phlaid Cymru haf 1934, yna dwy flynedd yn Rhydychen; cyfreithiwr dan hyfforddiant yng Nghaerdydd; ysgrifennydd Heddychwyr Cymru 1939; penderfynodd cynhadledd y Blaid 1938 ymwrthod yn llwyr â thrais; symudodd i Langadog i ffermio ac yna i redeg gardd farchnad, a roddodd iddo’r annibyniaeth i ymroi i’w genhadaeth dros Gymru; Cyngor Sir Gaerfyrddin 1949–73, AS Caerfyrddin 1966–70 a 1974–79; priododd Rhiannon Prys Thomas ar Ddydd Gŵyl Dewi 1941, saith o blant; Gorffennaf 1940 rhyddhad diamod o wasanaeth milwrol ar sail grefyddol; ymgyrchodd dros y mudiad heddwch ac Undeb Cymru Fydd i amddiffyn y Gymraeg; Llywydd Plaid Cymru o Awst 1945; mewn cyfarfodydd cyhoeddus dirifedi, cyhoeddiadau a llythyrau lledaenodd ei neges fod Cymru’n genedl â gorffennol ysbrydoledig a diwylliant cyfoethog, a bod hunanlywodraeth yn hawl foesol; galwodd yn Llys Prifysgol Cymru am goleg Cymraeg; cadeirydd Undeb yr Annibynwyr 1954; Ymgyrch Senedd i Gymru mewn Pum Mlynedd o 1949, gyda Megan Lloyd George yn gadeirydd, a Mesur Senedd i Gymru S. O. Davies ym mis Mawrth 1955; yn 1955 dyblodd ei bleidlais ym Meirionnydd i 22%.Gwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynfor Richard Evans (1 Medi 1912 – 21 Ebrill 2005), gwleidydd, cyfreithiwr ac awdur o Gymro; Llywydd Plaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd (1945–1981) a’i AS cyntaf yn San Steffan, 1966–70 a 1974–79; yr AS cyntaf i ofyn am gael tyngu’r llw yn Gymraeg, hawl na roddwyd tan 1974; ei gamp fwyaf nodedig oedd yr ymgyrch am sianel deledu Gymraeg; yn Ysgol Sir y Barri yn gapten criced a hoci, dechreuodd ddysgu Cymraeg yn yr ysgol; Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen, lle sefydlodd gangen o Blaid Cymru; heddychwr a Christion ymroddedig, cofrestrwyd yn ddiamod yn wrthwynebydd cydwybodol; cydnabyddir iddo gadw Plaid Cymru i fynd drwy’r 1940au a’r 1950au; ymunodd â phobl Capel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, eiliad allweddol i Blaid Cymru; adenillodd y sedd yn Hydref 1974 gyda Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd wedi’u hethol; yn 1980 arweiniodd ei fygythiad i ymprydio at newid cwrs gan y llywodraeth, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982; Aros Mae (1971), yn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History (1974), llyfrau poblogaidd iawn; priododd Rhiannon Prys Thomas 1941, saith o blant; bu farw yn ei gartref ym Mhencarreg 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; Dafydd Iwan: ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw heb Gwynfor Evans; dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri yn 2010.
Pan gynlluniodd Lerpwl foddi Cwm Tryweryn yn gronfa ddŵr, safodd gyda Dafydd Roberts ac Elizabeth Watkin Jones o Gapel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref.FfynhonnellGwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynfor Richard Evans (1 Medi 1912 – 21 Ebrill 2005), gwleidydd, cyfreithiwr ac awdur o Gymro; Llywydd Plaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd (1945–1981) a’i AS cyntaf yn San Steffan, 1966–70 a 1974–79; yr AS cyntaf i ofyn am gael tyngu’r llw yn Gymraeg, hawl na roddwyd tan 1974; ei gamp fwyaf nodedig oedd yr ymgyrch am sianel deledu Gymraeg; yn Ysgol Sir y Barri yn gapten criced a hoci, dechreuodd ddysgu Cymraeg yn yr ysgol; Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen, lle sefydlodd gangen o Blaid Cymru; heddychwr a Christion ymroddedig, cofrestrwyd yn ddiamod yn wrthwynebydd cydwybodol; cydnabyddir iddo gadw Plaid Cymru i fynd drwy’r 1940au a’r 1950au; ymunodd â phobl Capel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, eiliad allweddol i Blaid Cymru; adenillodd y sedd yn Hydref 1974 gyda Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd wedi’u hethol; yn 1980 arweiniodd ei fygythiad i ymprydio at newid cwrs gan y llywodraeth, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982; Aros Mae (1971), yn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History (1974), llyfrau poblogaidd iawn; priododd Rhiannon Prys Thomas 1941, saith o blant; bu farw yn ei gartref ym Mhencarreg 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; Dafydd Iwan: ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw heb Gwynfor Evans; dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri yn 2010.
Ar 14 Gorffennaf 1966 enillodd Gwynfor Evans is-etholiad Caerfyrddin a daeth yn Aelod Seneddol cyntaf Plaid Cymru. Roedd yn drobwynt yn hanes Cymru. Gofynnodd am gael tyngu ei lw yn Gymraeg, yr aelod cyntaf erioed i wneud hynny, hawl a ddaeth yn 1974.FfynonellauGwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynfor Richard Evans (1 Medi 1912 – 21 Ebrill 2005), gwleidydd, cyfreithiwr ac awdur o Gymro; Llywydd Plaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd (1945–1981) a’i AS cyntaf yn San Steffan, 1966–70 a 1974–79; yr AS cyntaf i ofyn am gael tyngu’r llw yn Gymraeg, hawl na roddwyd tan 1974; ei gamp fwyaf nodedig oedd yr ymgyrch am sianel deledu Gymraeg; yn Ysgol Sir y Barri yn gapten criced a hoci, dechreuodd ddysgu Cymraeg yn yr ysgol; Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen, lle sefydlodd gangen o Blaid Cymru; heddychwr a Christion ymroddedig, cofrestrwyd yn ddiamod yn wrthwynebydd cydwybodol; cydnabyddir iddo gadw Plaid Cymru i fynd drwy’r 1940au a’r 1950au; ymunodd â phobl Capel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, eiliad allweddol i Blaid Cymru; adenillodd y sedd yn Hydref 1974 gyda Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd wedi’u hethol; yn 1980 arweiniodd ei fygythiad i ymprydio at newid cwrs gan y llywodraeth, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982; Aros Mae (1971), yn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History (1974), llyfrau poblogaidd iawn; priododd Rhiannon Prys Thomas 1941, saith o blant; bu farw yn ei gartref ym Mhencarreg 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; Dafydd Iwan: ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw heb Gwynfor Evans; dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri yn 2010.Gwynfor Evans ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: un o brif wleidyddion Cymru drwy ail hanner yr ugeinfed ganrif, Llywydd Plaid Cymru o 1945 hyd 1981, a’r cyntaf i gipio sedd yn San Steffan ar ran Plaid Cymru, yn is-etholiad Caerfyrddin 1966; awdur nifer o gyfrolau hanes; ganed yn y Barri, mab Dan Evans a Catherine Mary Richard; dechreuodd ddysgu Cymraeg yn Ysgol Sir y Barri; yn ddeunaw oed aeth i Aberystwyth i astudio’r gyfraith, yna Rhydychen; yn 1939 ysgrifennydd Heddychwyr Cymru, ac yn 1941 is-lywydd Plaid Cymru; gwrthwynebydd cydwybodol a gafodd ryddhad diamod gan y tribiwnlys; teimlai na allai barhau i ennill cyflog da fel cyfreithiwr tra oedd ei gyfoeswyr yn ymladd, felly dychwelodd at ei wreiddiau yn Sir Gaerfyrddin a chadw gardd yn tyfu tomatos yn Llangadog; priododd Rhiannon Prys Thomas yn 1941, pedwar mab a thair merch; newidiodd buddugoliaeth 1966 gwrs hanes Cymru.
Enillodd Gaerfyrddin eto yn Hydref 1974, pan eisteddai Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd dros Blaid Cymru, a gwasanaethodd tan 1979.FfynonellauEvans, Gwynfor Richard (1912 – 2005), Welsh nationalist and politician ↗Cynog Dafis, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 1 Medi 1912 yn Y Goedwig, 24 Heol Somerset, y Barri, hynaf tri phlentyn Daniel James (Dan) Evans, siopwr llwyddiannus iawn, a Catherine Mary Richard, siopwraig o deulu Cymry Llundain a hanai o Gydweli; ŵyr Ben Evans, gweinidog gyda’r Annibynwyr; uwchlaw popeth yn gynnyrch Cristnogaeth anghydffurfiol Gymreig, ystyriai ei yrfa wleidyddol yn ‘fath o weinidogaeth’; Saesneg oedd iaith gyntaf yr aelwyd; deffrowyd ei ddiddordeb yn llenyddiaeth a hanes Cymru gan athrawon ysbrydoledig yn ysgol ramadeg y Barri; astudiodd y gyfraith yn Aberystwyth o 1931; argyhoeddodd darllen D. J. Davies ef fod Cymru hunanlywodraethol yn bosibl; ymunodd â Phlaid Cymru haf 1934, yna dwy flynedd yn Rhydychen; cyfreithiwr dan hyfforddiant yng Nghaerdydd; ysgrifennydd Heddychwyr Cymru 1939; penderfynodd cynhadledd y Blaid 1938 ymwrthod yn llwyr â thrais; symudodd i Langadog i ffermio ac yna i redeg gardd farchnad, a roddodd iddo’r annibyniaeth i ymroi i’w genhadaeth dros Gymru; Cyngor Sir Gaerfyrddin 1949–73, AS Caerfyrddin 1966–70 a 1974–79; priododd Rhiannon Prys Thomas ar Ddydd Gŵyl Dewi 1941, saith o blant; Gorffennaf 1940 rhyddhad diamod o wasanaeth milwrol ar sail grefyddol; ymgyrchodd dros y mudiad heddwch ac Undeb Cymru Fydd i amddiffyn y Gymraeg; Llywydd Plaid Cymru o Awst 1945; mewn cyfarfodydd cyhoeddus dirifedi, cyhoeddiadau a llythyrau lledaenodd ei neges fod Cymru’n genedl â gorffennol ysbrydoledig a diwylliant cyfoethog, a bod hunanlywodraeth yn hawl foesol; galwodd yn Llys Prifysgol Cymru am goleg Cymraeg; cadeirydd Undeb yr Annibynwyr 1954; Ymgyrch Senedd i Gymru mewn Pum Mlynedd o 1949, gyda Megan Lloyd George yn gadeirydd, a Mesur Senedd i Gymru S. O. Davies ym mis Mawrth 1955; yn 1955 dyblodd ei bleidlais ym Meirionnydd i 22%.Gwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynfor Richard Evans (1 Medi 1912 – 21 Ebrill 2005), gwleidydd, cyfreithiwr ac awdur o Gymro; Llywydd Plaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd (1945–1981) a’i AS cyntaf yn San Steffan, 1966–70 a 1974–79; yr AS cyntaf i ofyn am gael tyngu’r llw yn Gymraeg, hawl na roddwyd tan 1974; ei gamp fwyaf nodedig oedd yr ymgyrch am sianel deledu Gymraeg; yn Ysgol Sir y Barri yn gapten criced a hoci, dechreuodd ddysgu Cymraeg yn yr ysgol; Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen, lle sefydlodd gangen o Blaid Cymru; heddychwr a Christion ymroddedig, cofrestrwyd yn ddiamod yn wrthwynebydd cydwybodol; cydnabyddir iddo gadw Plaid Cymru i fynd drwy’r 1940au a’r 1950au; ymunodd â phobl Capel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, eiliad allweddol i Blaid Cymru; adenillodd y sedd yn Hydref 1974 gyda Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd wedi’u hethol; yn 1980 arweiniodd ei fygythiad i ymprydio at newid cwrs gan y llywodraeth, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982; Aros Mae (1971), yn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History (1974), llyfrau poblogaidd iawn; priododd Rhiannon Prys Thomas 1941, saith o blant; bu farw yn ei gartref ym Mhencarreg 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; Dafydd Iwan: ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw heb Gwynfor Evans; dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri yn 2010.
Yn 1980 aeth y llywodraeth yn ôl ar ei haddewid o sianel deledu Gymraeg. Cyhoeddodd Gwynfor Evans y byddai’n ymprydio nes iddi gadw ei gair. Newidiodd y llywodraeth ei chwrs, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982. Cofir hyn fel ei gamp fwyaf.FfynhonnellGwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynfor Richard Evans (1 Medi 1912 – 21 Ebrill 2005), gwleidydd, cyfreithiwr ac awdur o Gymro; Llywydd Plaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd (1945–1981) a’i AS cyntaf yn San Steffan, 1966–70 a 1974–79; yr AS cyntaf i ofyn am gael tyngu’r llw yn Gymraeg, hawl na roddwyd tan 1974; ei gamp fwyaf nodedig oedd yr ymgyrch am sianel deledu Gymraeg; yn Ysgol Sir y Barri yn gapten criced a hoci, dechreuodd ddysgu Cymraeg yn yr ysgol; Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen, lle sefydlodd gangen o Blaid Cymru; heddychwr a Christion ymroddedig, cofrestrwyd yn ddiamod yn wrthwynebydd cydwybodol; cydnabyddir iddo gadw Plaid Cymru i fynd drwy’r 1940au a’r 1950au; ymunodd â phobl Capel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, eiliad allweddol i Blaid Cymru; adenillodd y sedd yn Hydref 1974 gyda Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd wedi’u hethol; yn 1980 arweiniodd ei fygythiad i ymprydio at newid cwrs gan y llywodraeth, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982; Aros Mae (1971), yn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History (1974), llyfrau poblogaidd iawn; priododd Rhiannon Prys Thomas 1941, saith o blant; bu farw yn ei gartref ym Mhencarreg 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; Dafydd Iwan: ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw heb Gwynfor Evans; dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri yn 2010.
Roedd yn hanesydd hefyd. Daeth Aros Mae, a gyhoeddwyd yn 1971, a’i fersiwn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History, a gyhoeddwyd yn 1974, yn llyfrau poblogaidd iawn, ac yn ei flynyddoedd olaf ysgrifennodd lawer rhagor o lyfrau am Gymru, yn Gymraeg a Saesneg.FfynonellauGwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynfor Richard Evans (1 Medi 1912 – 21 Ebrill 2005), gwleidydd, cyfreithiwr ac awdur o Gymro; Llywydd Plaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd (1945–1981) a’i AS cyntaf yn San Steffan, 1966–70 a 1974–79; yr AS cyntaf i ofyn am gael tyngu’r llw yn Gymraeg, hawl na roddwyd tan 1974; ei gamp fwyaf nodedig oedd yr ymgyrch am sianel deledu Gymraeg; yn Ysgol Sir y Barri yn gapten criced a hoci, dechreuodd ddysgu Cymraeg yn yr ysgol; Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen, lle sefydlodd gangen o Blaid Cymru; heddychwr a Christion ymroddedig, cofrestrwyd yn ddiamod yn wrthwynebydd cydwybodol; cydnabyddir iddo gadw Plaid Cymru i fynd drwy’r 1940au a’r 1950au; ymunodd â phobl Capel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, eiliad allweddol i Blaid Cymru; adenillodd y sedd yn Hydref 1974 gyda Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd wedi’u hethol; yn 1980 arweiniodd ei fygythiad i ymprydio at newid cwrs gan y llywodraeth, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982; Aros Mae (1971), yn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History (1974), llyfrau poblogaidd iawn; priododd Rhiannon Prys Thomas 1941, saith o blant; bu farw yn ei gartref ym Mhencarreg 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; Dafydd Iwan: ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw heb Gwynfor Evans; dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri yn 2010.Gwynfor Evans ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: un o brif wleidyddion Cymru drwy ail hanner yr ugeinfed ganrif, Llywydd Plaid Cymru o 1945 hyd 1981, a’r cyntaf i gipio sedd yn San Steffan ar ran Plaid Cymru, yn is-etholiad Caerfyrddin 1966; awdur nifer o gyfrolau hanes; ganed yn y Barri, mab Dan Evans a Catherine Mary Richard; dechreuodd ddysgu Cymraeg yn Ysgol Sir y Barri; yn ddeunaw oed aeth i Aberystwyth i astudio’r gyfraith, yna Rhydychen; yn 1939 ysgrifennydd Heddychwyr Cymru, ac yn 1941 is-lywydd Plaid Cymru; gwrthwynebydd cydwybodol a gafodd ryddhad diamod gan y tribiwnlys; teimlai na allai barhau i ennill cyflog da fel cyfreithiwr tra oedd ei gyfoeswyr yn ymladd, felly dychwelodd at ei wreiddiau yn Sir Gaerfyrddin a chadw gardd yn tyfu tomatos yn Llangadog; priododd Rhiannon Prys Thomas yn 1941, pedwar mab a thair merch; newidiodd buddugoliaeth 1966 gwrs hanes Cymru.
Bu farw Gwynfor Evans yn ei gartref ym Mhencarreg ar 21 Ebrill 2005, yn naw deg dau oed, a bu farw Rhiannon naw mis yn ddiweddarach. Talodd arweinwyr pob plaid yng Nghymru deyrnged iddo. Yn 2010 dadorchuddiwyd penddelw efydd ohono gan y cerflunydd John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri, tref ei eni.FfynhonnellGwynfor Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynfor Richard Evans (1 Medi 1912 – 21 Ebrill 2005), gwleidydd, cyfreithiwr ac awdur o Gymro; Llywydd Plaid Cymru am dri deg chwech o flynyddoedd (1945–1981) a’i AS cyntaf yn San Steffan, 1966–70 a 1974–79; yr AS cyntaf i ofyn am gael tyngu’r llw yn Gymraeg, hawl na roddwyd tan 1974; ei gamp fwyaf nodedig oedd yr ymgyrch am sianel deledu Gymraeg; yn Ysgol Sir y Barri yn gapten criced a hoci, dechreuodd ddysgu Cymraeg yn yr ysgol; Aberystwyth a Choleg Sant Ioan, Rhydychen, lle sefydlodd gangen o Blaid Cymru; heddychwr a Christion ymroddedig, cofrestrwyd yn ddiamod yn wrthwynebydd cydwybodol; cydnabyddir iddo gadw Plaid Cymru i fynd drwy’r 1940au a’r 1950au; ymunodd â phobl Capel Celyn yn eu protest yn erbyn boddi eu pentref; enillodd Gaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966, eiliad allweddol i Blaid Cymru; adenillodd y sedd yn Hydref 1974 gyda Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas hefyd wedi’u hethol; yn 1980 arweiniodd ei fygythiad i ymprydio at newid cwrs gan y llywodraeth, a dechreuodd S4C ddarlledu ar 1 Tachwedd 1982; Aros Mae (1971), yn Saesneg Land of My Fathers: 2000 Years of Welsh History (1974), llyfrau poblogaidd iawn; priododd Rhiannon Prys Thomas 1941, saith o blant; bu farw yn ei gartref ym Mhencarreg 21 Ebrill 2005, yn 92 oed; Dafydd Iwan: ni fyddai Cymru’r genedl ydyw heddiw heb Gwynfor Evans; dadorchuddiwyd penddelw efydd gan John Meirion Morris yn Llyfrgell y Barri yn 2010.
Erthygl · 16 munYn 1962 rhybuddiodd Saunders Lewis y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn y ganrif newydd. Yn hytrach, trodd ysgol o saith o blant, mudiad ieuenctid, protest ar bont, ympryd, sianel deledu, cân a chenedl gyfan y llanw. Dyma stori’r frwydr yn ôl.
Erthygl · 16 munYn haf 1940 cymerodd y Swyddfa Ryfel Fynydd Epynt ym Mrycheiniog yn faes tanio. Gorfodwyd 219 o bobl o 54 o gartrefi, cymuned Gymraeg gyfan gyda’i chapel, ei hysgol a’i thafarn, i adael, ac nid aethant byth yn ôl. Hanes pobl y mynydd, a sut y mae Cymru’n eu cofio.
Erthygl · 11 munDynion mewn lifrai gwyrdd ag eryr gwyn ar eu capiau, a orymdeithiodd dros weriniaeth Gymreig rydd, a ddywedodd wrth bapurau newydd y byd mai byddin oeddynt, ac a roddwyd ar brawf am hynny yn 1969. Stori Cayo Evans, Dennis Coslett a Byddin Rhyddid Cymru.
Erthygl · 14 munRhwng 1963 ac 1969 bu mudiad cudd a anwyd o foddi Tryweryn yn ffrwydro bomiau ar y pibellau a gludai ddŵr Cymru i Loegr ac ar adeiladau’r wladwriaeth a oedd yn paratoi Arwisgo 1969. Pam y gwnaethant hynny, beth a wnaethant, a beth fu’r gost.
Erthygl · 18 munAm bedwar can mlynedd trin y Gymraeg fel rhywbeth i gael gwared arno a wnaeth y rhai a lywodraethai Gymru o Lundain. Caeodd Deddf Seneddol hi allan o’r llysoedd, galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n ‘anfantais enfawr’, a chrogodd ysgolion flocyn o bren am yddfau plant a’i siaradai. Gwrthododd Cymru ei gollwng.
Erthygl · 18 munYn 1965 boddwyd pentref Cymraeg yn y bryniau uwchben y Bala i roi dŵr i Lerpwl, er bod tri deg pump o’r tri deg chwe aelod seneddol dros Gymru wedi ei wrthwynebu, ac na phleidleisiodd yr un ohonynt o’i blaid. Hanes Capel Celyn, y bobl a frwydrodd drosto, a’r genedl a ddeffrodd.
Erthygl · 15 munYn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.
Mae bron holl bentref Capel Celyn, dan arweiniad Gwynfor Evans, yn gorymdeithio drwy strydoedd Lerpwl i ofyn i’r ddinas beidio â boddi eu cwm. Yr un diwrnod mae cyngor y ddinas yn pleidleisio i fwrw ymlaen.
Yr orymdaith i LerpwlMae Plaid Cymru yn ennill ei sedd gyntaf yn San Steffan, yn isetholiad Caerfyrddin.
Ethol Gwynfor EvansMae Gwynfor Evans yn addo ymprydio oni bai bod y sianel deledu Gymraeg a addawyd yn cael ei sefydlu. Mae’r llywodraeth yn ildio, a ganed S4C.
Gwynfor ac S4CMae sianel deledu Gymraeg yn dechrau darlledu ar ôl i Gwynfor Evans fygwth ymprydio.
S4C ar yr awyrMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y bobl a sicrhaodd fod y Gymraeg yn dal i gael ei siarad heddiw.
Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward LloydFe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
Billy HughesPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeAthro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
Syr John Morris-JonesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf