
Erthygl
Cofiwch Dryweryn: boddi Capel Celyn
Yn 1965 boddwyd pentref Cymraeg yn y bryniau uwchben y Bala i roi dŵr i Lerpwl, er bod tri deg pump o’r tri deg chwe aelod seneddol dros Gymru wedi ei wrthwynebu, ac na phleidleisiodd yr un ohonynt o’i blaid. Hanes Capel Celyn, y bobl a frwydrodd drosto, a’r genedl a ddeffrodd.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ar wal wrth y briffordd yn Llanrhystud, i’r de o Aberystwyth, mae dau air wedi’u paentio mewn gwyn ar goch: Cofiwch Dryweryn. Maen nhw yno, wedi’u paentio a’u hailbaentio, ers trigain mlynedd. Mae copïau ohonynt ar dalcenni tai, pontydd, waliau ysgolion a llochesi bysiau o Fôn i Went, ac ar faneri a gariwyd yn Llundain ac ar feysydd rygbi dramor. Mae pob Cymro a Chymraes yn eu hadnabod. Dyma’r hanes y tu ôl iddynt: am bentref bach Cymraeg ym mryniau Meirionnydd, am y bobl a safodd drosto yn erbyn dinas fawr yn Lloegr a’r Senedd yn Llundain, ac am sut y dysgodd ei foddi i Gymru fod arni angen llais ei hun.
| Y cwm | Cwm Tryweryn, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o’r Bala, rhwng mynyddoedd yr Arenig |
|---|---|
| Y pentref | Capel Celyn: capel, ysgol, swyddfa bost, mynwent a dwsin o ffermydd a thai |
| Y bobl | Tua 67 o bobl yn y cwm, bron bob un yn siarad Cymraeg |
| Y cynllun | Cyhoeddwyd gan Gorfforaeth Lerpwl ym mis Rhagfyr 1955 |
| Yr orymdaith | Drwy strydoedd Lerpwl, 21 Tachwedd 1956 |
| Y Ddeddf | Deddf Corfforaeth Lerpwl 1957, Cydsyniad Brenhinol 1 Awst 1957 |
| Pleidlais Cymru | Gwrthwynebodd 35 o’r 36 AS Cymreig; ni phleidleisiodd yr un o’i phlaid |
| Yr agoriad | 21 Hydref 1965, seremoni a barodd lai na thri munud |
| Yr ymddiheuriad | Cyngor Dinas Lerpwl, 19 Hydref 2005 |
Cwm Tryweryn a Chapel Celyn#
Mae afon Tryweryn yn tarddu ar y rhostir dan Arenig Fawr ac yn llifo i lawr i ymuno â’r Ddyfrdwy yn y Bala. Yn rhan uchaf ei dyffryn, Cwm Tryweryn, safai pentref Capel Celyn. Nid oedd yn fawr. Roedd yno gapel y Methodistiaid Calfinaidd, a godwyd yn 1820 a’i ailgodi yn 1892, a’r fynwent o’i amgylch. Roedd yno Ysgol Celyn, yr ysgol fach, swyddfa bost, a’r arhosfa ar y rheilffordd o’r Bala i Flaenau Ffestiniog. O’u cwmpas roedd ffermydd ag enwau hen, Hafod Fadog, Caefadog, Weirglodd-ddu, Gwerndelwau, lle bu’r un teuluoedd yn trin yr un caeau ers cenedlaethau. Yn yr ail ganrif ar bymtheg a’r ddeunawfed ganrif bu Hafod Fadog yn fan cyfarfod i Grynwyr Meirionnydd.
Roedd yn fyd Cymraeg cyfan mewn cwm. Siaradai pawb Gymraeg, ar yr aelwyd, yn y capel, yn yr ysgol ac yn y caeau. Roedd y postfeistr, Watkin Jones, Watcyn o Feirion, yn fardd buddugol yn yr eisteddfod, yn ganwr cerdd dant, ac yn arweinydd a beirniad corau. Roedd ei ferch, Elizabeth, yn athrawes yn ysgol y pentref ac yn canu telyn yr ysgol i fwy nag ugain o blant a ganai gerdd dant. Bu Dafydd Roberts o Weirglodd-ddu, ac yn ddiweddarach o Gaefadog, yn cario’r post o amgylch y cwm am fwy na deugain mlynedd, ac roedd yn flaenor yn y capel.FfynhonnellRoberts, Dafydd (1892–1965), chairman of Capel Celyn Defence Committee ↗John Lewis Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2001Ganed yn Weirglodd-ddu, ffermiodd Gae Fadog yn ddiweddarach; postmon am fwy na deugain mlynedd a blaenor; cadeirydd y Pwyllgor Amddiffyn hyd y diwedd; bu farw 11 Hydref 1965, ychydig cyn agor y gronfa, a’i gladdu yn Llanycil. Dyma’r gymdeithas, o ffermwyr, beirdd, athrawon a chantorion, y penderfynodd Lerpwl ei rhoi dan y dŵr.
Syched Lerpwl#
Roedd Lerpwl wedi troi at Gymru am ddŵr o’r blaen. Yn yr 1880au argaeodd Corfforaeth Lerpwl ddyffryn Efyrnwy yn Sir Drefaldwyn a boddi pentref Llanwddyn, yn eglwys, capel, tafarndai a ffermydd, i greu Llyn Efyrnwy, y llyn mwyaf o waith dyn yn Ewrop ar y pryd. Saith deg mlynedd yn ddiweddarach roedd y ddinas am gael mwy, i’w chartrefi ac i’w diwydiant, a dewisodd Gwm Tryweryn.
Ym mis Mawrth 1955 bu dynion o Lerpwl yn tirfesur yn dawel yn y cwm. Ar 20 Rhagfyr penderfynodd y Gorfforaeth fwrw ymlaen, ac ar 22 Rhagfyr roedd pennawd yn y Liverpool Daily Post: ‘Big new dam near Bala planned’.FfynhonnellTryweryn: learning resource ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Llinell amser y Llyfrgell o’r boddi: Liverpool Daily Post 22 Rhagfyr 1955, yr orymdaith drwy Lerpwl ar 21 Tachwedd 1956 a phleidlais y cyngor o 95 i 1, y trydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96, dechrau’r gwaith ar 2 Awst 1960, tynnu’r capel i lawr ym Mehefin 1964, yr agoriad ar 21 Hydref 1965, a phleidlais 1997. Clywodd pobl Capel Celyn o’u papur newydd, ychydig ddyddiau cyn y Nadolig, fod eu cartrefi i’w boddi. Doedd neb wedi gofyn iddynt. Ar 6 Ionawr 1956 daethant ynghyd am y tro cyntaf i benderfynu beth i’w wneud.
Amddiffyn y cwm#
Ar 23 Mawrth 1956 ffurfiwyd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn. Dafydd Roberts oedd y cadeirydd, ac Elizabeth Watkin Jones yr ysgrifennydd.FfynonellauJones (Mrowiec), Elizabeth May Watkin (1907–1965), teacher and campaigner ↗Ffion Mair Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2022Athrawes yn ysgol Capel Celyn ac ysgrifennydd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a ffurfiwyd ar 23 Mawrth 1956 gyda Dafydd Roberts yn gadeirydd; ei llythyrau, ei chyfarfodydd a’i hymddangosiadau ar y teledu; yr orymdaith drwy Lerpwl dan arweiniad Gwynfor Evans ar 21 Tachwedd 1956; ei marw ar 21 Mehefin 1965.Roberts, Dafydd (1892–1965), chairman of Capel Celyn Defence Committee ↗John Lewis Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2001Ganed yn Weirglodd-ddu, ffermiodd Gae Fadog yn ddiweddarach; postmon am fwy na deugain mlynedd a blaenor; cadeirydd y Pwyllgor Amddiffyn hyd y diwedd; bu farw 11 Hydref 1965, ychydig cyn agor y gronfa, a’i gladdu yn Llanycil. Hi a drefnodd ymgyrch fawr o lythyrau, gan gadw cofnod o bob addewid o gefnogaeth, a threfnu cyfarfodydd cyhoeddus ar draws yr ardal. Aeth ar y teledu i ddadlau achos y cwm, ar raglen Under Fire Granada ym mis Tachwedd 1956, gan fynd â’r pentrefwyr a’i thelyn gyda hi, a dadleuodd yn erbyn y cynllun ar yr awyr ochr yn ochr â Megan Lloyd George.FfynhonnellJones (Mrowiec), Elizabeth May Watkin (1907–1965), teacher and campaigner ↗Ffion Mair Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2022Athrawes yn ysgol Capel Celyn ac ysgrifennydd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a ffurfiwyd ar 23 Mawrth 1956 gyda Dafydd Roberts yn gadeirydd; ei llythyrau, ei chyfarfodydd a’i hymddangosiadau ar y teledu; yr orymdaith drwy Lerpwl dan arweiniad Gwynfor Evans ar 21 Tachwedd 1956; ei marw ar 21 Mehefin 1965.
Ymunodd Cymru gyfan â hwy. Gwnaeth Gwynfor Evans, llywydd Plaid Cymru, Dryweryn yn achos iddo’i hun. Ym mis Medi 1956 cyhoeddodd bamffled, Save Cwm Tryweryn for Wales, a chynhaliodd y Blaid rali fawr ‘Cadwch Dryweryn’ yn y Bala. Daeth tua 125 o gynghorau lleol yng Nghymru allan yn erbyn y cynllun. Ymunodd capeli, undebau, yr Urdd a mudiad yr eisteddfod â hwy. Anaml y bu Cymru’n siarad ag un llais mor eglur.

Yr orymdaith drwy Lerpwl#
Ar 21 Tachwedd 1956 aeth pobl Capel Celyn i Lerpwl i siarad â’r ddinas wyneb yn wyneb. Aeth bron y pentref cyfan: ffermwyr yn eu siwtiau dydd Sul, mamau a neiniau, a phlant a gafodd ddiwrnod o’r ysgol. Dan arweiniad Gwynfor Evans, cerddasant drwy strydoedd Lerpwl y tu ôl i’w baneri, yn Gymraeg ac yn Saesneg, yn gofyn i bobl y ddinas adael eu cartrefi yn llonydd.FfynonellauJones (Mrowiec), Elizabeth May Watkin (1907–1965), teacher and campaigner ↗Ffion Mair Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2022Athrawes yn ysgol Capel Celyn ac ysgrifennydd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a ffurfiwyd ar 23 Mawrth 1956 gyda Dafydd Roberts yn gadeirydd; ei llythyrau, ei chyfarfodydd a’i hymddangosiadau ar y teledu; yr orymdaith drwy Lerpwl dan arweiniad Gwynfor Evans ar 21 Tachwedd 1956; ei marw ar 21 Mehefin 1965.Tryweryn: learning resource ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Llinell amser y Llyfrgell o’r boddi: Liverpool Daily Post 22 Rhagfyr 1955, yr orymdaith drwy Lerpwl ar 21 Tachwedd 1956 a phleidlais y cyngor o 95 i 1, y trydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96, dechrau’r gwaith ar 2 Awst 1960, tynnu’r capel i lawr ym Mehefin 1964, yr agoriad ar 21 Hydref 1965, a phleidlais 1997. Cyn yr orymdaith roedd Elizabeth Watkin Jones wedi ysgrifennu at y wasg i gondemnio gweithred drahaus cyngor y ddinas.
Cawsant gydymdeimlad gan lawer yn Lerpwl, dinas â gwreiddiau Cymreig dwfn ei hun. Ond yr un diwrnod pleidleisiodd cyngor y ddinas i fwrw ymlaen, o naw deg pump o bleidleisiau i un.FfynhonnellTryweryn: learning resource ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Llinell amser y Llyfrgell o’r boddi: Liverpool Daily Post 22 Rhagfyr 1955, yr orymdaith drwy Lerpwl ar 21 Tachwedd 1956 a phleidlais y cyngor o 95 i 1, y trydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96, dechrau’r gwaith ar 2 Awst 1960, tynnu’r capel i lawr ym Mehefin 1964, yr agoriad ar 21 Hydref 1965, a phleidlais 1997. Chwe diwrnod yn ddiweddarach, ar 27 Tachwedd 1956, gosododd Corfforaeth Lerpwl ei mesur preifat gerbron y Senedd.
Deddf 1957#
Gan mai mesur preifat oedd y cynllun, Deddf Seneddol ar gyfer Lerpwl yn unig, aeth heibio i awdurdodau cynllunio Cymru ac i unrhyw ymchwiliad cynllunio yng Nghymru. Byddai’r penderfyniad yn cael ei wneud yn Llundain, mewn Tŷ lle’r oedd gan Gymru dri deg chwech aelod o blith mwy na chwe chant.
Gwnaeth aelodau Cymru bopeth a allent. Ar 3 Gorffennaf 1957 cynigiodd Thomas William Jones, yr aelod dros Feirionnydd, y sir lle safai’r cwm, y dylai’r Tŷ wrthod y mesur. Rhoddodd ei welliant yr achos mewn un frawddeg:FfynhonnellLiverpool Corporation Bill [Lords] (By Order), House of Commons, 3 July 1957 ↗Hansard, Dadleuon Seneddol, cyfrol 572 (Saesneg)Mae T. W. Jones, aelod Meirionnydd, yn cynnig bod y Tŷ yn gwrthod rhoi Ail Ddarlleniad i fesur sy’n bwriadu diwreiddio cymuned gyfan, ac yn dweud na fu pobl Cymru erioed yn teimlo mor gryf am unrhyw bwnc yn y ganrif hon.
That this House declines to give a Second Reading to a Bill which proposes to uproot an entire community. (Bod y Tŷ hwn yn gwrthod rhoi Ail Ddarlleniad i Fesur sy’n bwriadu diwreiddio cymuned gyfan.)
T. W. Jones, AS Meirionnydd, Tŷ’r Cyffredin, 3 Gorffennaf 1957 (Hansard)
Dywedodd wrth y Tŷ na fu pobl Cymru erioed yn teimlo mor gryf am unrhyw beth yn y ganrif honno. O’r tri deg chwe aelod dros Gymru, gwrthwynebodd tri deg pump y mesur. Ni phleidleisiodd y tri deg chweched. Ni phleidleisiodd yr un aelod o Gymru o’i blaid.FfynhonnellCity’s apology for drowned valley ↗BBC News, 11 Hydref 2005, gyda Vaughan Roderick (Saesneg)Mike Storey: roedd yr hyn a ddigwyddodd i bobl y cymoedd yn anghywir, a nawr yw’r amser i ddweud sori. Vaughan Roderick: ni fyddai’n gor-ddweud mai yn Nhryweryn y dechreuodd y ffordd i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Pasiodd y mesur er hynny, gyda phleidleisiau aelodau o Loegr, ac ar 31 Gorffennaf 1957 fe’i cariwyd ar ei drydydd darlleniad o fwyafrif o naw deg chwech. Cafodd y Cydsyniad Brenhinol drannoeth, 1 Awst 1957.FfynhonnellTryweryn: learning resource ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Llinell amser y Llyfrgell o’r boddi: Liverpool Daily Post 22 Rhagfyr 1955, yr orymdaith drwy Lerpwl ar 21 Tachwedd 1956 a phleidlais y cyngor o 95 i 1, y trydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96, dechrau’r gwaith ar 2 Awst 1960, tynnu’r capel i lawr ym Mehefin 1964, yr agoriad ar 21 Hydref 1965, a phleidlais 1997.
Ni roddodd Cymru’r gorau iddi. Ym mis Hydref 1957 galwodd Arglwydd Faer Caerdydd gynhadledd genedlaethol yn neuadd y ddinas, a chynigiodd honno bedair ffordd arall o roi ei dŵr i Lerpwl heb foddi Capel Celyn. Ym mis Ionawr 1958 gwrthododd Lerpwl y pedair.
Blynyddoedd olaf Capel Celyn#
Dechreuodd y gwaith ar yr argae ar 2 Awst 1960. Flwyddyn wrth flwyddyn gwagiodd y cwm. Caeodd y rheilffordd. Caeodd yr ysgol, lle bu Elizabeth Watkin Jones yn dysgu ac yn canu, ei drysau yn haf 1963. Aeth teuluoedd â chyrff wyth o’u meirw o’r fynwent i’w claddu eto mewn mannau eraill. Gadawyd y lleill i orwedd lle roeddent, a’u cerrig beddau drostynt. Ym mis Mehefin 1964 tynnwyd y capel i lawr, garreg wrth garreg.FfynhonnellTryweryn: learning resource ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Llinell amser y Llyfrgell o’r boddi: Liverpool Daily Post 22 Rhagfyr 1955, yr orymdaith drwy Lerpwl ar 21 Tachwedd 1956 a phleidlais y cyngor o 95 i 1, y trydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96, dechrau’r gwaith ar 2 Awst 1960, tynnu’r capel i lawr ym Mehefin 1964, yr agoriad ar 21 Hydref 1965, a phleidlais 1997. At ei gilydd collodd pedwar deg wyth o bobl eu cartrefi, ac aeth tua wyth gant o erwau o’r cwm dan y dŵr.
Bwriad Lerpwl oedd galw’r llyn newydd yn Llyn Tryweryn Mawr. Ni fynnai’r Pwyllgor Amddiffyn weld enw’r cwm ar y peth a’i boddodd, ac ym mis Medi 1964 cytunodd Lerpwl i’w alw’n Llyn Celyn yn lle hynny. Ar 1 Medi 1964 gollyngwyd y dŵr cyntaf i mewn. Erbyn Awst 1965 roedd y llyn yn llawn.
Ni fu’r naill na’r llall o ddau amddiffynnydd mawr y cwm fyw i weld yr agoriad. Bu farw Elizabeth Watkin Jones ar 21 Mehefin 1965, yn hanner cant ac wyth oed, a Dafydd Roberts ar 11 Hydref 1965, ddeng niwrnod cyn y seremoni. Claddwyd y ddau yn Llanycil, ar lan Llyn Tegid islaw’r Bala.FfynonellauJones (Mrowiec), Elizabeth May Watkin (1907–1965), teacher and campaigner ↗Ffion Mair Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2022Athrawes yn ysgol Capel Celyn ac ysgrifennydd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a ffurfiwyd ar 23 Mawrth 1956 gyda Dafydd Roberts yn gadeirydd; ei llythyrau, ei chyfarfodydd a’i hymddangosiadau ar y teledu; yr orymdaith drwy Lerpwl dan arweiniad Gwynfor Evans ar 21 Tachwedd 1956; ei marw ar 21 Mehefin 1965.Roberts, Dafydd (1892–1965), chairman of Capel Celyn Defence Committee ↗John Lewis Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2001Ganed yn Weirglodd-ddu, ffermiodd Gae Fadog yn ddiweddarach; postmon am fwy na deugain mlynedd a blaenor; cadeirydd y Pwyllgor Amddiffyn hyd y diwedd; bu farw 11 Hydref 1965, ychydig cyn agor y gronfa, a’i gladdu yn Llanycil.
Gwŷr ifanc yn sefyll#
I rai o bobl ifanc Cymru roedd yn ymddangos bod geiriau wedi methu. Ym mis Chwefror 1963 difrododd tri gŵr ifanc, Emyr Llywelyn Jones, Owain Williams a John Albert Jones, drawsnewidydd ar safle’r argae. Mudiad Amddiffyn Cymru oedd eu henw arnynt eu hunain. Ni chafodd neb ei anafu. Anfonwyd Emyr Llywelyn Jones i’r carchar am flwyddyn, a daliwyd y ddau arall y gwanwyn hwnnw. Yn 1963 hefyd, wedi’i gythruddo gan y boddi, sefydlodd Julian Cayo Evans o Silian Fyddin Rhyddid Cymru. Mae eu hanes ar dudalennau eu hunain.
21 Hydref 1965#
Daeth Corfforaeth Lerpwl i agor ei chronfa ddŵr ar 21 Hydref 1965. Roedd yr heddlu yno’n gryf. Felly hefyd gannoedd o brotestwyr o bob rhan o Gymru, gyda baneri a phlacardiau. Roedd gwifrau’r meicroffonau wedi’u torri, a boddodd llafarganu a chanu’r dorf yr areithiau. Roedd y seremoni ar ben mewn llai na thri munud. Safai tri o wŷr Byddin Rhyddid Cymru mewn lifrai yn y dorf, Cayo Evans yn eu plith. Ni allai pobl Cymru atal y boddi, ond gwnaethant yn siŵr na allai neb ddweud eu bod wedi ei dderbyn.
Cofiwch Dryweryn#
Ar ddechrau’r 1960au gyrrodd awdur ifanc o Drefforest, Meic Stephens, o amgylch Cymru gyda chyfaill yn chwilio am wal y byddai pob teithiwr yn ei gweld. Cafodd hyd i un yn adfeilion bwthyn Troed-y-rhiw, ger ffordd yr arfordir yn Llanrhystud, a mewn pymtheg neu ugain munud paentiodd arni’r geiriau a ddaeth yn gri cenedlaethol.FfynhonnellCofiwch Dryweryn: one hundred and counting! ↗Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Meic Stephens a baentiodd y Cofiwch Dryweryn cyntaf yn Llanrhystud; wedi i’r wal gael ei difrodi yn 2019, paentiwyd mwy na chant o furluniau newydd ledled Cymru. ‘Cofiwch Tryweryn’ a ysgrifennodd gyntaf; rhoddodd dwylo diweddarach iddo’r treiglad y mae gramadeg y Gymraeg yn ei ofyn, ‘Cofiwch Dryweryn’.
Mae’r wal wedi’i phaentio drosti, wedi cael ei sgriblo arni, a’i difrodi lawer gwaith, a phob tro mae rhywun wedi dod yn ôl i’w hadfer. Ym mis Ebrill 2019 bwriwyd pen y wal, gyda’r gair Cofiwch, i lawr. Drannoeth fe’i hailgododd wyth o wirfoddolwyr a’i phaentio eto. Ac yna atebodd Cymru. O fewn dyddiau roedd mwy na hanner cant o furluniau Cofiwch Dryweryn newydd wedi ymddangos ledled Cymru, ac erbyn diwedd Ebrill roedd mwy na chant, ar adeiladau fferm, morgloddiau, ysgolion a siopau, a chyn belled â Llundain.FfynhonnellCofiwch Dryweryn: one hundred and counting! ↗Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Meic Stephens a baentiodd y Cofiwch Dryweryn cyntaf yn Llanrhystud; wedi i’r wal gael ei difrodi yn 2019, paentiwyd mwy na chant o furluniau newydd ledled Cymru. Wrth ymyl yr hen wal paentiodd rhywun linell arall: Fe godwn ni eto.
Y cwm a ddeffrodd genedl#
Dangosodd Tryweryn wirionedd caled i Gymru: hyd yn oed pan safai pob un o’i haelodau seneddol gyda’i gilydd, gallai Cymru gael ei threchu ar ei thir ei hun. O’r wers honno y tyfodd y genedl Gymreig fodern.
Cododd pleidlais Plaid Cymru o 3.1 y cant yn etholiad cyffredinol 1955 i 5.2 y cant yn 1959. Ar 13 Chwefror 1962 traddododd Saunders Lewis ei ddarlith radio Tynged yr Iaith, a’r haf hwnnw sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Yn 1964 sefydlodd y llywodraeth y Swyddfa Gymreig, gyda Jim Griffiths yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, fel yr oedd Cyngor Cymru wedi annog yn 1957 yng nghanol brwydr Tryweryn. Ar 14 Gorffennaf 1966, yn isetholiad Caerfyrddin, daeth Gwynfor Evans yn aelod seneddol cyntaf Plaid Cymru.
Roedd y ffordd yn hir. Gwrthodwyd datganoli yn 1979. Ond ar 18 Medi 1997 pleidleisiodd Cymru Ie i’w Chynulliad Cenedlaethol ei hun, o 6,721 o bleidleisiau, a daeth y Cynulliad yn Senedd Cymru.FfynhonnellTryweryn: learning resource ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Llinell amser y Llyfrgell o’r boddi: Liverpool Daily Post 22 Rhagfyr 1955, yr orymdaith drwy Lerpwl ar 21 Tachwedd 1956 a phleidlais y cyngor o 95 i 1, y trydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96, dechrau’r gwaith ar 2 Awst 1960, tynnu’r capel i lawr ym Mehefin 1964, yr agoriad ar 21 Hydref 1965, a phleidlais 1997. Yn 2017 trosglwyddwyd y grym dros ddŵr yng Nghymru i Gymru, a gwelodd llawer hynny fel addewid na fyddai byth Dryweryn arall. Golygydd materion Cymreig y BBC, Vaughan Roderick, a’i dywedodd orau:FfynhonnellCity’s apology for drowned valley ↗BBC News, 11 Hydref 2005, gyda Vaughan Roderick (Saesneg)Mike Storey: roedd yr hyn a ddigwyddodd i bobl y cymoedd yn anghywir, a nawr yw’r amser i ddweud sori. Vaughan Roderick: ni fyddai’n gor-ddweud mai yn Nhryweryn y dechreuodd y ffordd i Gynulliad Cenedlaethol Cymru.
It would not be an exaggeration to say that the road to the National Assembly for Wales began in Tryweryn. (Ni fyddai’n gor-ddweud mai yn Nhryweryn y dechreuodd y ffordd i Gynulliad Cenedlaethol Cymru.)
Vaughan Roderick, BBC News, Hydref 2005
Lerpwl yn ymddiheuro#
Ddeugain mlynedd ar ôl yr agoriad, daeth Lerpwl i ymddiheuro. O’r Arglwydd Roberts o Landudno y daeth y syniad, a oedd yn drist o glywed Tryweryn yn cael ei roi’n rheswm pam na ddylai’r Eisteddfod Genedlaethol ymweld â’r ddinas. Meddai arweinydd y cyngor, Mike Storey: ‘Roedd yr hyn a ddigwyddodd i bobl y cymoedd yn anghywir, ac rwy’n credu mai nawr yw’r amser iawn i ddweud sori.’ Ar 19 Hydref 2005 pleidleisiodd Cyngor Dinas Lerpwl, heb neb yn erbyn, dros y geiriau hyn:FfynhonnellOfficial apology over Tryweryn ↗BBC News, 19 Hydref 2005 (Saesneg)Mae Cyngor Dinas Lerpwl yn pleidleisio’n unfrydol dros yr ymddiheuriad, a ddyfynnir yn llawn; mae’r Prif Weinidog Rhodri Morgan yn ei groesawu, a dywed Elfyn Llwyd y dylid ei dderbyn yn y ffordd y’i cynigir.
We realise the hurt of forty years ago when the Tryweryn Valley was transformed into a reservoir to help meet the water needs of Liverpool. For any insensitivity by our predecessor council at that time, we apologise and hope that the historic and sound relationship between Liverpool and Wales can be completely restored. (Rydym yn sylweddoli’r loes ddeugain mlynedd yn ôl pan drowyd Cwm Tryweryn yn gronfa ddŵr i helpu i ddiwallu anghenion dŵr Lerpwl. Am unrhyw ansensitifrwydd gan y cyngor a’n rhagflaenodd bryd hynny, rydym yn ymddiheuro ac yn gobeithio y gellir adfer yn llwyr y berthynas hanesyddol a chadarn rhwng Lerpwl a Chymru.)
Cyngor Dinas Lerpwl, 19 Hydref 2005
Croesawodd y Prif Weinidog, Rhodri Morgan, yr ymddiheuriad fel cam da iawn. Dywedodd Elfyn Llwyd, arweinydd Plaid Cymru yn San Steffan, y dylid ei dderbyn yn yr ysbryd hael y’i cynigiwyd. Teimlai rhai o’r teuluoedd a symudwyd o’r cwm ei fod wedi dod ddeugain mlynedd yn rhy hwyr. Ond roedd y geiriau wedi’u dweud, ac roeddent yn bwysig.
Llyn Celyn heddiw#
Mae’r llyn yn ddwy filltir a hanner o hyd ac yn hyd at 140 troedfedd o ddyfnder. Mae ei ddŵr yn llifo i lawr afon Tryweryn i’r Ddyfrdwy, ac yn cael ei dynnu o’r afon ymhellach i lawr i gyflenwi Lerpwl a Chilgwri. Mewn hafau sych mae’r dŵr yn cilio, a daw waliau, pyst llidiart a hen ffyrdd Capel Celyn i’r golwg o’r llaid am ychydig, fel y gwnaethant yn sychder yr 1980au a’r 1990au.
Ar y lan saif y Capel Coffa, a godwyd yn 1967 â cherrig o’r capel a foddwyd ac o dai’r cwm. Y tu mewn mae cerrig coffa’r hen gapel, a’r tu allan y cerrig beddau a godwyd o’r fynwent. Ger yr argae mae plac yn cofio Crynwyr Hafod Fadog. Mae beirdd a chantorion wedi cadw’r cwm yn fyw: ysgrifennodd R. S. Thomas am ‘places in Wales I don’t go: reservoirs that are the subconscious of a people’; canodd Enya Dan y Dŵr; canodd y Manic Street Preachers Ready for Drowning.

Lle bach oedd Capel Celyn, ac ni ofynnodd ei bobl am ddim ond cael aros yn eu cartrefi eu hunain, yn siarad eu hiaith eu hunain. Collasant eu cwm, ond ni chollasant y ddadl. Deffrodd eu safiad genedl, ac mae’r Gymru sydd â’i Senedd ei hun heddiw, yn rhannol, yn gofeb iddynt. Dyna pam y mae’r geiriau wedi’u paentio ar waliau ar draws y wlad, a pham y byddant yn dal i gael eu paentio. Cofiwch Dryweryn.
Yma o Hyd: sut y daeth y Gymraeg yn ôl → Capel Celyn ar y map → Gwynfor Evans → Cofiwch Epynt: clirio’r mynydd, 1940 → Y Welsh Not, a sut y cadwyd yr iaith yn fyw → MAC, Mudiad Amddiffyn Cymru → Byddin Rhyddid Cymru → Hanes yr iaith Gymraeg → Cymru fodern →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 14 munMAC: Mudiad Amddiffyn Cymru
Rhwng 1963 ac 1969 bu mudiad cudd a anwyd o foddi Tryweryn yn ffrwydro bomiau ar y pibellau a gludai ddŵr Cymru i Loegr ac ar adeiladau’r wladwriaeth a oedd yn paratoi Arwisgo 1969. Pam y gwnaethant hynny, beth a wnaethant, a beth fu’r gost.
Erthygl · 16 munCofiwch Epynt: clirio’r mynydd, 1940
Yn haf 1940 cymerodd y Swyddfa Ryfel Fynydd Epynt ym Mrycheiniog yn faes tanio. Gorfodwyd 219 o bobl o 54 o gartrefi, cymuned Gymraeg gyfan gyda’i chapel, ei hysgol a’i thafarn, i adael, ac nid aethant byth yn ôl. Hanes pobl y mynydd, a sut y mae Cymru’n eu cofio.
Erthygl · 7 munGwynfor, Plaid Cymru a’r sianel a enillwyd drwy ympryd
Plaid a sefydlwyd gan chwech o bobl mewn caffi ym Mhwllheli, cwm a foddwyd, isetholiad a newidiodd bopeth, ac un gŵr a oedd yn barod i lwgu dros sianel deledu Gymraeg.
Yr oes · 1914 – 1997Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Rhyfel, dirwasgiad, y Gwasanaeth Iechyd, cymoedd a foddwyd a’r frwydr dros yr iaith.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf