Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

c. 1390

Llyfr Coch Hergest

Mae Hywel Fychan yn copïo’r Mabinogi, barddoniaeth y tywysogion a llawer mwy i un llyfr mawr, Llyfr Coch Hergest.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest, llawysgrif 111 Coleg Iesu, Rhydychen · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn fuan wedi 1382 dechreuodd y copïydd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt lyfr mawr o ddysg Gymraeg, i’w noddwr Hopcyn ap Tomas. Mae’n 362 o ddalennau.

YsgrifennwydO fuan wedi 1382
CopïyddHywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt
Fe’i cedwirColeg Iesu, Rhydychen (llsgr. 111)

Llyfrgell mewn un llyfr#

Ynddo mae chwedlau’r Mabinogi, Brut y Tywysogion, cerddi beirdd llys y tywysogion, y farwnad i Lywelyn ap Gruffudd, canu Heledd a meddyginiaethau Meddygon Myddfai.

Colofnau 240 a 241 o’r Llyfr Coch, o ffacsimili J. Gwenogvryn Evans yn 1890
Colofnau 240 a 241 o’r Llyfr Coch, o ffacsimili J. Gwenogvryn Evans yn 1890 · Llun: Hywel Fychan ap Hywel Goch, Public domain, Wikimedia Commons

Hopcyn ap Tomas#

Roedd Hopcyn ap Tomas ab Einion yn byw yn Ynysforgan, ger Abertawe. Ym mis Gorffennaf 1403 daeth Owain Glyndŵr ei hun ato am gyngor, fel ‘meistr ar y Brut’.

Ei daith hir#

Cadwyd y llyfr yn Nhretŵr, yn Hergest ac ym Margam. Ar 17 Chwefror 1701 rhoddodd Thomas Wilkins yr ieuengaf ef i Goleg Iesu, Rhydychen.

Cyn ac wedyn

  1. Llyfr Gwyn Rhydderch

    Gwneir llawysgrif sy’n diogelu’r chwedlau a elwir heddiw’n Fabinogion, gan gynnwys y Pedair Cainc.

    Llyfr Gwyn Rhydderch
  2. Owain Lawgoch yn hwylio

    Mae Owain Lawgoch, gor-nai Llywelyn ap Gruffudd, yn hwylio o Ffrainc gyda llynges i hawlio Cymru, ac yn cipio Ynys y Garn ar y ffordd.

    Owain Lawgoch yn hwylio
  3. Gwrthryfel Glyndŵr

    Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.

    Gwrthryfel Glyndŵr
  4. Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith

    Mae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.

    Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y Groglith

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf