Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1942

Y Gymraeg yn y llysoedd

Mae Deddf Llysoedd Cymru yn caniatáu siarad Cymraeg yn y llys, y crac cyntaf yng nghymal iaith 1536.

Llun: Llys y Goron yng Nghaernarfon · Gerald England, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Am bedwar can mlynedd dywedai’r gyfraith fod rhaid i lysoedd Cymru weithio yn Saesneg. Ar 22 Hydref 1942 agorodd Deddf Llysoedd Cymru’r drws i’r Gymraeg.

DeddfDeddf Llysoedd Cymru, 22 Hydref 1942
DiddymwydCymal iaith Deddf 1535
CaniatawydY Gymraeg mewn unrhyw lys yng Nghymru, llwon yn Gymraeg
Enillwyd ganDdeiseb genedlaethol a lansiwyd yn 1938

Y cymal a aeth#

Roedd adran gyntaf y Ddeddf yn fyr. Diddymwyd adran dau ar bymtheg o hen statud Harri VIII, y cymal ar iaith.

Y Gymraeg yn y blwch tystion#

O hynny ymlaen câi’r Gymraeg ei defnyddio mewn unrhyw lys yng Nghymru gan unrhyw barti neu dyst a gredai y byddai fel arall dan anfantais. Gellid tyngu llw yn Gymraeg hefyd.

Llysoedd Barn a Neuadd y Dref ym Mharc Cathays, Caerdydd, yn nechrau’r 1900au
Llysoedd Barn a Neuadd y Dref ym Mharc Cathays, Caerdydd, yn nechrau’r 1900au · Llun: Martin Ridley Collection, Public domain, Wikimedia Commons

Deiseb y bobl#

Pobl Cymru a enillodd y newid. Casglodd eu deiseb dros yr iaith, a ddechreuwyd yn Eisteddfod Genedlaethol 1938, dros 250,000 o enwau a chefnogaeth 30 o’r 36 aelod seneddol Cymreig.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Y llythyrau’n cyrraedd Epynt

    Y diwrnod ar ôl i bobl Mynydd Epynt gadw Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell, mae llythyrau’r Swyddfa Ryfel yn dechrau cyrraedd: rhaid i bob teulu adael ei gartref er mwyn i’r mynydd ddod yn faes tanio.

    Y llythyrau’n cyrraedd Epynt
  2. Blitz Abertawe

    Mae tair noson o fomio ym mis Chwefror yn dinistrio canol Abertawe.

    Blitz Abertawe
  3. Yr ysgol wladol Gymraeg gyntaf

    Mae Ysgol Gymraeg Dewi Sant yn agor yn Llanelli. Erbyn heddiw mae cannoedd o filoedd o blant wedi cael eu dysgu drwy’r Gymraeg.

    Yr ysgol wladol Gymraeg gyntaf
  4. Eisteddfod Ryngwladol Llangollen

    Ar ôl y rhyfel, gwahoddir corau a dawnswyr o bob cwr o’r byd i Langollen i ganu mewn heddwch.

    Eisteddfod Ryngwladol Llangollen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf