Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

2 Mawrth 1940

Y llythyrau’n cyrraedd Epynt

Y diwrnod ar ôl i bobl Mynydd Epynt gadw Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell, mae llythyrau’r Swyddfa Ryfel yn dechrau cyrraedd: rhaid i bob teulu adael ei gartref er mwyn i’r mynydd ddod yn faes tanio.

Llun: Safle Capel y Babell ar Epynt, lle mae’r cerrig beddau’n dal i sefyll · Graham Horn, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar 1 Mawrth 1940 cadwodd pobl Mynydd Epynt Ddydd Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell. Drannoeth, 2 Mawrth, dechreuodd llythyrau’r Swyddfa Ryfel gyrraedd: roedd yn rhaid i bob teulu adael.

Llythyrau o2 Mawrth 1940
Y diwrnod cyntGŵyl Dewi yng Nghapel y Babell
Dywedwyd wrth y teuluoeddAm adael erbyn diwedd Ebrill
Amser ychwanegolMis arall, ar gyfer yr ŵyna

Y swyddog ac enwau’r ffermydd#

Ym mis Medi 1939 roedd swyddog wedi dod i nodi enwau’r ffermydd. Y bore Nadolig hwnnw canwyd y Plygain yng Nghapel y Babell.

Y bwrdd gwybodaeth ar safle Capel y Babell
Y bwrdd gwybodaeth ar safle Capel y Babell · Llun: Graham Horn, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Mis ar gyfer yr ŵyna#

Dywedai’r rhybuddion fod y teuluoedd i fynd erbyn diwedd Ebrill 1940. Cawsant fis arall, er mwyn gorffen yr ŵyna.

Llwybr ar Fynydd Epynt
Llwybr ar Fynydd Epynt · Llun: Graham Horn, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Fferm 1, Fferm 2#

Rhoddodd y fyddin rifau i’r ffermydd yn lle enwau. Yn 2025, wedi pedwar ugain a phump o flynyddoedd, gosodwyd llechi â’u henwau Cymraeg yn ôl ar eu safleoedd, a daeth tua 300 o bobl, llawer ohonynt yn ddisgynyddion, i weld.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Lle digwyddodd

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Y faciwîs yn cyrraedd

    Anfonir miloedd o blant o ddinasoedd Lloegr i ddiogelwch pentrefi Cymru. Mae llawer yn dysgu Cymraeg, ac mae rhai’n aros am byth.

    Y faciwîs yn cyrraedd
  2. Clirio Epynt

    Mae’r teulu olaf yn gadael Mynydd Epynt, a gymerwyd gan y Swyddfa Ryfel yn faes tanio. Bu’n rhaid i 219 o bobl o 54 o gartrefi fynd, a chyda hwy Gapel y Babell, ysgol Cilieni a chymuned Gymraeg gyfan. Mae’r gynnau’n dechrau tanio drannoeth.

    Clirio Epynt
  3. Blitz Abertawe

    Mae tair noson o fomio ym mis Chwefror yn dinistrio canol Abertawe.

    Blitz Abertawe
  4. Y Gymraeg yn y llysoedd

    Mae Deddf Llysoedd Cymru yn caniatáu siarad Cymraeg yn y llys, y crac cyntaf yng nghymal iaith 1536.

    Y Gymraeg yn y llysoedd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf