
Erthygl
Ysgolion hynaf Prydain
Ysgrifennodd Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Wedi Rhufain, daeth Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg hynaf Prydain.
Llun: Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, ar safle ysgol fynachaidd gynnar Illtud · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Gwlad dysg oedd Cymru cyn bod yn wlad cestyll. Ers dwy fil o flynyddoedd, mewn un ffurf ar ôl y llall, bu pobl yn croesi tir a môr i astudio yma.
Ysgolion y Derwyddon#
Iŵl Cesar yw ein tyst cyntaf. Wrth ysgrifennu am y Derwyddon yn ei Ryfel Galaidd, dywed y credir mai ym Mhrydain y cafwyd eu dysgeidiaeth a’i chludo oddi yno i Âl, ‘a heddiw mae’r rhai sy’n dymuno ei gwybod yn drylwyrach yn teithio yno, gan amlaf, i’w dysgu’. Prydain, mewn geiriau eraill, oedd cartref dysg y Derwyddon, a deuai myfyrwyr dros y môr i’w hysgolion.
Dywed Cesar wrthym beth a astudient. Arhosai rhai am ugain mlynedd. Dysgent nifer mawr o benillion ar eu cof, gan fod y Derwyddon yn dal na ddylid rhoi eu dysgeidiaeth ar glawr, er eu bod yn defnyddio llythrennau Groeg at eu materion eraill. Dysgid hwy am y sêr a’u symudiadau, maint y byd a’r ddaear, natur pethau, ac nad yw’r enaid yn marw. Roedd y Derwyddon yn farnwyr yn ogystal ag athrawon; torrent ddadleuon rhwng pobloedd, ac roeddent yn rhydd o wasanaeth rhyfel ac o dreth.
Dengys yr awdur Rhufeinig Tacitus ble’r oedd y galon. Pan fynnai’r llengoedd dorri ysbryd Prydain yn 60 OC, ar Fôn y gorymdeithiasant, ynys y Derwyddon a’u llwyni cysegredig. Mae’r trysorau a daflwyd i’r llyn yn Llyn Cerrig Bach, cleddyfau, offer cerbydau rhyfel ac efydd cain o bob rhan o Brydain ac Iwerddon, yn dangos pa mor bell yr aeth enw’r ynys.
Llanilltud Fawr#
Pan giliodd Rhufain, ni phallodd dysg ym Mhrydain. Blodeuodd yng Nghymru. Tua’r flwyddyn 500, yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, sefydlodd Illtud ysgol a elwir yn ganolfan ddysg hynaf Prydain. Rhydd traddodiad ddechreuad hŷn fyth iddi fel Côr Tewdws, coleg Theodosius, a sefydlwyd yn oes y Rhufeiniaid.
Mae Buchedd Samson, a ysgrifennwyd o fewn ychydig genedlaethau, yn galw Illtud ‘y mwyaf dysgedig o’r holl Frythoniaid yng ngwybodaeth yr ysgrythur, yr Hen Destament a’r Newydd, ac ym mhob cangen o athroniaeth, barddoniaeth a rhethreg, gramadeg a rhifyddeg’. Mae ei ddisgyblion yn rhestr anrhydedd: Samson, a ddaeth yn esgob Dol yn Llydaw; Pawl Aurelian, sylfaenydd Saint-Pol-de-Léon; Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid; ac, yn ôl traddodiad, Dewi Sant ei hun. Deuai myfyrwyr o Lydaw, Cernyw ac Iwerddon, a sonia traddodiad am fwy na dwy fil ohonynt. Mae meini cerfiedig mawr y brenhinoedd a’r abadau’n dal i sefyll yn yr eglwys yno.
Gwlad o ysgolion#
Nid oedd Llanilltud ar ei phen ei hun. Yn Llancarfan, ychydig filltiroedd i ffwrdd, cadwai Cadog ysgol y deuai’r Gwyddelod iddi; yno yr astudiodd Finnian o Clonard, athro saint Iwerddon. Ym Mangor Is-coed ar lan afon Dyfrdwy cyfrifodd yr hanesydd Beda saith cwmni o fynaich, pob un yn dri chant neu fwy, oll yn byw ar lafur eu dwylo eu hunain. Yn Nhyddewi sefydlodd Dewi’r tŷ a ddaeth yn fam eglwys Cymru, ac yn Llanbadarn Fawr cadwodd teulu Sulien ddysg yn fyw hyd yr unfed ganrif ar ddeg.
Pan fynnai Alffred o Wessex adfer dysg yn Lloegr wedi rhyfeloedd y Llychlynwyr, i Gymru yr anfonodd amdani. Aeth Asser, mynach o Dyddewi, i’w lys, dysgu’r brenin i ddarllen Lladin, ac ysgrifennu ei fuchedd.
Yr edau ddi-dor#
Ni fu farw’r syniad erioed. Yn 1406 ysgrifennodd Owain Glyndŵr at Frenin Ffrainc y dylai Cymru rydd gael dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de. Yn 1872 agorodd Coleg Prifysgol Cymru yn Aberystwyth, wedi’i dalu amdano i raddau helaeth â cheiniogau chwarelwyr, glowyr a ffermwyr, a roddodd yr hyn a allent er mwyn i’w plant gael dysg. Prin yw’r cenhedloedd a garodd ddysg gymaint, nac am gyhyd.
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 17 munY Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu
Ysgrifennodd Iŵl Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Hwy oedd athrawon, barnwyr, athronwyr a cheidwaid cof y Brythoniaid; buont yn hyfforddi am hyd at ugain mlynedd a chadw eu dysg ar gof.
Erthygl · 16 munCristnogion cyntaf Prydain
Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Erthygl · 20 munYr awduron a gofnododd Gymru gynnar
O Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Yr oes · 410 – 800Oes y Seintiau
Ar ôl Rhufain: teyrnasoedd newydd, seintiau crwydrol, y cerddi Cymraeg cyntaf a geni cenedl.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf