Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Ysgolion hynaf Prydain

Ysgrifennodd Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Wedi Rhufain, daeth Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg hynaf Prydain.

Llun: Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, ar safle ysgol fynachaidd gynnar Illtud · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Gwlad dysg oedd Cymru cyn bod yn wlad cestyll. Ers dwy fil o flynyddoedd, mewn un ffurf ar ôl y llall, bu pobl yn croesi tir a môr i astudio yma.

Ysgolion y Derwyddon#

Iŵl Cesar yw ein tyst cyntaf. Wrth ysgrifennu am y Derwyddon yn ei Ryfel Galaidd, dywed y credir mai ym Mhrydain y cafwyd eu dysgeidiaeth a’i chludo oddi yno i Âl, ‘a heddiw mae’r rhai sy’n dymuno ei gwybod yn drylwyrach yn teithio yno, gan amlaf, i’w dysgu’. Prydain, mewn geiriau eraill, oedd cartref dysg y Derwyddon, a deuai myfyrwyr dros y môr i’w hysgolion.

Dywed Cesar wrthym beth a astudient. Arhosai rhai am ugain mlynedd. Dysgent nifer mawr o benillion ar eu cof, gan fod y Derwyddon yn dal na ddylid rhoi eu dysgeidiaeth ar glawr, er eu bod yn defnyddio llythrennau Groeg at eu materion eraill. Dysgid hwy am y sêr a’u symudiadau, maint y byd a’r ddaear, natur pethau, ac nad yw’r enaid yn marw. Roedd y Derwyddon yn farnwyr yn ogystal ag athrawon; torrent ddadleuon rhwng pobloedd, ac roeddent yn rhydd o wasanaeth rhyfel ac o dreth.

Dengys yr awdur Rhufeinig Tacitus ble’r oedd y galon. Pan fynnai’r llengoedd dorri ysbryd Prydain yn 60 OC, ar Fôn y gorymdeithiasant, ynys y Derwyddon a’u llwyni cysegredig. Mae’r trysorau a daflwyd i’r llyn yn Llyn Cerrig Bach, cleddyfau, offer cerbydau rhyfel ac efydd cain o bob rhan o Brydain ac Iwerddon, yn dangos pa mor bell yr aeth enw’r ynys.

Llanilltud Fawr#

Pan giliodd Rhufain, ni phallodd dysg ym Mhrydain. Blodeuodd yng Nghymru. Tua’r flwyddyn 500, yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, sefydlodd Illtud ysgol a elwir yn ganolfan ddysg hynaf Prydain. Rhydd traddodiad ddechreuad hŷn fyth iddi fel Côr Tewdws, coleg Theodosius, a sefydlwyd yn oes y Rhufeiniaid.

Mae Buchedd Samson, a ysgrifennwyd o fewn ychydig genedlaethau, yn galw Illtud ‘y mwyaf dysgedig o’r holl Frythoniaid yng ngwybodaeth yr ysgrythur, yr Hen Destament a’r Newydd, ac ym mhob cangen o athroniaeth, barddoniaeth a rhethreg, gramadeg a rhifyddeg’. Mae ei ddisgyblion yn rhestr anrhydedd: Samson, a ddaeth yn esgob Dol yn Llydaw; Pawl Aurelian, sylfaenydd Saint-Pol-de-Léon; Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid; ac, yn ôl traddodiad, Dewi Sant ei hun. Deuai myfyrwyr o Lydaw, Cernyw ac Iwerddon, a sonia traddodiad am fwy na dwy fil ohonynt. Mae meini cerfiedig mawr y brenhinoedd a’r abadau’n dal i sefyll yn yr eglwys yno.

Gwlad o ysgolion#

Nid oedd Llanilltud ar ei phen ei hun. Yn Llancarfan, ychydig filltiroedd i ffwrdd, cadwai Cadog ysgol y deuai’r Gwyddelod iddi; yno yr astudiodd Finnian o Clonard, athro saint Iwerddon. Ym Mangor Is-coed ar lan afon Dyfrdwy cyfrifodd yr hanesydd Beda saith cwmni o fynaich, pob un yn dri chant neu fwy, oll yn byw ar lafur eu dwylo eu hunain. Yn Nhyddewi sefydlodd Dewi’r tŷ a ddaeth yn fam eglwys Cymru, ac yn Llanbadarn Fawr cadwodd teulu Sulien ddysg yn fyw hyd yr unfed ganrif ar ddeg.

Pan fynnai Alffred o Wessex adfer dysg yn Lloegr wedi rhyfeloedd y Llychlynwyr, i Gymru yr anfonodd amdani. Aeth Asser, mynach o Dyddewi, i’w lys, dysgu’r brenin i ddarllen Lladin, ac ysgrifennu ei fuchedd.

Yr edau ddi-dor#

Ni fu farw’r syniad erioed. Yn 1406 ysgrifennodd Owain Glyndŵr at Frenin Ffrainc y dylai Cymru rydd gael dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de. Yn 1872 agorodd Coleg Prifysgol Cymru yn Aberystwyth, wedi’i dalu amdano i raddau helaeth â cheiniogau chwarelwyr, glowyr a ffermwyr, a roddodd yr hyn a allent er mwyn i’w plant gael dysg. Prin yw’r cenhedloedd a garodd ddysg gymaint, nac am gyhyd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf