
Erthygl
Cristnogion cyntaf Prydain
Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Llun: Meini Cristnogol cynnar cerfiedig, gan gynnwys croes olwyn fawr Conbelin, yn Amgueddfa Meini Margam · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Roedd y Brythoniaid ymhlith y bobloedd cyntaf ar y ddaear i glywed am Grist. Mae Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif, yn dweud wrthym pryd: ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, a fu farw yn OC 37. Mae hynny o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad ei hun, pan oedd yr apostolion yn dal i bregethu yn Jerwsalem, ymhell cyn bod eglwys yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop. Mae traddodiad Cymru yn dal i’r ffydd ddod yn gynnar a dod i aros, ac mae pob tyst sydd gennym, o Rufain, o Carthago ac o Brydain ei hun, yn adrodd yr un stori: mae eglwys y Brythoniaid yn un o’r hynaf yn y byd.
Yn y cyfamser derbyniodd yr ynysoedd hyn, sy’n stiff gan oerfel a rhew, mewn rhan bell o’r byd, ymhell o’r haul gweladwy, belydrau’r goleuni, sef praeseptau sanctaidd Crist, yr Haul gwir … yn rhan olaf, fel y gwyddom, teyrnasiad Tiberius Cesar.
Gildas, Dinistr Prydain, pennod 8 (cyfieithiad o fersiwn Saesneg J. A. Giles, 1841)
| Cyn OC 37 | Gildas: praeseptau Crist yn cyrraedd yr ynys ym mlynyddoedd olaf Tiberius |
|---|---|
| OC 51 | Caradog, brenin y Brythoniaid, yn cael ei gludo i Rufain gyda’i deulu |
| Tua OC 58 | Traddodiad Cymru: Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd adref o Rufain |
| OC 63 | Traddodiad Glastonbury: Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin |
| Tua OC 180 | Y Brenin Lucius, Lleurwg, yn ysgrifennu at y Pab Eleutherius |
| Tua OC 200 | Tertullian: lleoedd y Brythoniaid y tu hwnt i afael Rhufain yn ddarostyngedig i Grist |
| Tua OC 304 | Iŵl ac Aaron yn marw dros y ffydd yng Nghaerllion; Alban yn Verulamium |
| OC 314 | Tri esgob o Brydain yng Nghyngor Arles |
| Tua OC 400 | Pelagius yn Rhufain; geni Padrig, mab i ddiacon o Frython |
| OC 597 | Awstin yn glanio yng Nghaint, i droi’r Saeson |
| Tua OC 603 | Esgobion y Brythoniaid yn gwrthod plygu i Awstin |
| OC 768 | Elfoddw o Wynedd yn dod ag eglwys y Brythoniaid at Basg Rhufain |
Cyn OC 37#
Mynach o Frython oedd Gildas, a ddysgwyd, medd ei Fuchedd, yn ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr, ac ysgrifennodd ei lyfr mawr, Dinistr Prydain, tua’r 540au. Roedd wedi darllen hen hanesion Rhufain a llyfrau’r eglwys, a phan ddaeth i adrodd sut y cyrhaeddodd y ffydd ei bobl ei hun, rhoddodd ddyddiad: rhan olaf teyrnasiad Tiberius Cesar. Teyrnasodd Tiberius o OC 14 hyd ei farw ym mis Mawrth OC 37. Croeshoeliwyd Crist tua OC 30 neu 33. Yn ôl cyfrif Gildas, felly, roedd ffydd Crist wedi cyrraedd Ynys Prydain o fewn ychydig flynyddoedd i’r Atgyfodiad.
Nid fel dyfaliad yr ysgrifennodd Gildas hyn. Ysgrifennodd ‘fel y gwyddom’, fel rhywbeth yr oedd ei ddarllenwyr yn ei wybod eisoes. Roedd Prydain ar ymyl y byd hysbys, ond nid oedd ar wahân iddo. Âi tun, plwm, ŷd, cŵn hela a chaethweision allan o’r ynys i’r byd Rhufeinig, a deuai masnachwyr, milwyr a theithwyr i mewn. Gallai ffydd newydd a ledaenai ar hyd ffyrdd a llwybrau môr yr ymerodraeth gyrraedd y Brythoniaid mor gyflym ag y cyrhaeddai lawer lle yn nes at Rufain.
Tri thraddodiad am y dyfodiad cyntaf#
Cadwodd Cymru a Phrydain dri thraddodiad mawr am sut y daeth y ffydd gyntaf, ac mae gan bob un ei erthygl ei hun ar y wefan hon.
Y cyntaf yw Joseff o Arimathea, y gŵr cyfoethog a osododd gorff Crist yn ei fedd ei hun. Mae traddodiad Glastonbury yn dal iddo ddod i Brydain yn OC 63 gyda deuddeg cydymaith, i frenin o Frython roi iddynt ynys Ynys Wydrin, ac iddynt godi yno eglwys gyntaf Prydain, o blethwaith, er anrhydedd i Fair.
Yr ail yw Brân Fendigaid, Bendigeidfran. Yn y Mabinogi ef yw cawr-frenin Ynys y Cedyrn. Yn nhraddodiad diweddarach Cymru ef yw tad Caradog, y brenin a ymladdodd Rufain, a aeth gyda’i fab i Rufain yn wystl, a fu yno saith mlynedd, ac a ddaeth adref â ffydd Crist i’r Cymry. Dyna pam, medd y traddodiad, y’i gelwir yn Fendigaid.
Y trydydd yw’r Brenin Lucius, Lleurwg yn Gymraeg, Lles ap Coel, neu Leufer Mawr. Mae Llyfr y Pabau, a ysgrifennwyd yn Rhufain yn y 500au, yn cofnodi iddo ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion, ac mae Beda a haneswyr Cymru yn adrodd sut y daeth athrawon a sut y derbyniodd y Brythoniaid y ffydd fel pobl.
Brythoniaid yn Rhufain#
Yn OC 51 trosglwyddwyd Caradog, Caratacus i’r Rhufeiniaid, brenin y Brythoniaid, a fu’n ymladd y llengoedd am naw mlynedd o fryniau’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, i Rufain, ac aed ag ef yno mewn cadwyni gyda’i wraig, ei ferch a’i frodyr. Gerbron yr Ymerawdwr Clawdiws siaradodd mor urddasol nes i Glawdiws faddau iddynt oll. Bu teulu Caradog fyw yn Rhufain wedyn, yn yr union flynyddoedd pan oedd Sant Paul yn ysgrifennu ei lythyrau a Christnogion cyntaf y ddinas yn cwrdd yn nhai ei gilydd.
Mae Rhufain ei hun wedi gadael awgrymiadau fod Brythoniaid yn eu plith. Mae’r bardd Martial, yn ysgrifennu’n ddiweddarach yn y ganrif gyntaf, yn canmol gwraig o’r enw Claudia Rufina, ‘a aned o’r Brythoniaid glas eu lliw’, ac mewn cerdd arall mae’n dathlu priodas Claudia â’i gyfaill Pudens. Ac yn ail lythyr Sant Paul at Timotheus, a ysgrifennwyd o Rufain, mae Paul yn anfon cyfarchion oddi wrth ‘Pudens, a Linus, a Claudia, a’r brodyr oll’. Daeth Linus, medd Irenaeus, yn esgob cyntaf Rhufain ar ôl Pedr. Mae traddodiad Cymru, fel y’i gosodwyd gan yr offeiriad o Gymro Richard Williams Morgan yn St Paul in Britain (1861), yn dal mai Gwladys, merch Caradog, oedd Claudia, a mai Linus oedd ei brawd, fel mai mab i frenin o Frython a arweiniodd eglwys Rhufain. Mae rhagor am Garadog a’i deulu yn ei erthygl ei hun.
Roedd eraill. Mae Tacitus yn adrodd i Pomponia Graecina, gwraig Aulus Plautius, y cadfridog a arweiniodd oresgyniad Rhufain ar Brydain, gael ei chyhuddo yn OC 57 o ddilyn ‘ofergoeliaeth estron’, ac mae llawer wedi darllen hynny fel ffydd Crist. Mae Clement o Rufain, yn ysgrifennu tua OC 96, yn dweud i Sant Paul bregethu ‘hyd derfynau’r Gorllewin’, ac mae traddodiad Cymru yn dal i Paul ei hun ddod i Brydain. Yn y bedwaredd ganrif ysgrifennodd Eusebius, hanesydd cyntaf yr eglwys, fod rhai o’r apostolion wedi croesi’r Cefnfor i’r ynysoedd a elwir yn Brydeinig.
Y tystion#
Erbyn tua OC 200 roedd Cristnogion Carthago yng Ngogledd Affrica yn gwybod am y Brythoniaid. Rhestrodd Tertullian, eu hawdur mawr, y bobloedd a ddaethai i gredu yng Nghrist, ac yn eu plith enwodd y Brythoniaid, ac nid y rhai dan Rufain yn unig. Roedd y ffydd wedi mynd y tu hwnt i’r ffin, i diroedd Brythoniaid rhydd na orchfygwyd erioed gan y llengoedd.
Cynefin y Brythoniaid, na allai’r Rhufeiniaid ei gyrraedd, ond sydd wedi ei ddarostwng i Grist.
Tertullian, Ateb i’r Iddewon, pennod 7
Ryw ddeugain mlynedd yn ddiweddarach ysgrifennodd Origen o Alecsandria, ysgolhaig Cristnogol mwyaf ei oes, fod grym Crist gyda’r rhai ym Mhrydain, a dorrwyd ymaith oddi wrth weddill y byd, a gofynnodd pryd, cyn dyfod Crist, yr oedd gwlad Prydain erioed wedi cytuno i addoli un Duw. O ddau ben y byd Rhufeinig, mae’r tystion yn dweud yr un peth: roedd y ffydd gan y Brythoniaid.
Y merthyron#
Yna daeth yr erlidiau, pan helid Cristnogion ar draws yr ymerodraeth am wrthod aberthu i’r duwiau. Mae Gildas yn enwi merthyron Prydain na fynnent ildio’u ffydd: Alban o Verulamium, ac Iŵl ac Aaron, dinasyddion Dinas y Llengoedd, Caerllion ar Wysg, yng nghalon yr hyn sydd heddiw’n Gymru. Mae Beda yn adrodd sut y rhoddodd Alban loches i offeiriad yn ei dŷ, gwisgo clogyn yr offeiriad a rhoi ei hun i fyny yn ei le. Iŵl ac Aaron yw’r Cristnogion cyntaf yng Nghymru y gwyddom eu henwau, a safai eglwysi yng Nghaerllion er cof amdanynt am ganrifoedd.
Esgobion Prydain yn Arles, 314#
Yn 313 gwnaeth yr Ymerawdwr Cystennin, a gyhoeddwyd yn ymerawdwr gan y fyddin yng Nghaerefrog, y ffydd yn rhydd drwy’r ymerodraeth. Y flwyddyn nesaf galwodd esgobion y Gorllewin i gyngor yn Arles yng Ngâl, ac roedd eglwys Prydain yno. Daeth tri esgob o’r ynys: Eborius o Gaerefrog, Restitutus o Lundain, ac Adelfius, y drysodd y copïwyr enw ei ddinas. Darllenodd yr ysgolheigion Fictoraidd Haddan a Stubbs ef fel Caerllion. Daeth offeiriad a diacon gyda hwy.
Mae’r un ffaith honno’n dweud llawer. Flwyddyn ar ôl i Gristnogion gael addoli’n agored, gallai Prydain anfon esgobion tair dinas dros y môr i eistedd gydag esgobion Gâl, yr Eidal a Sbaen. Nid dros nos y mae eglwys yn magu esgobion. Roedd eglwys Prydain yn 314 eisoes yn hen.
Mae’r ddaear wedi cadw ei harwyddion hefyd: llestri arian cynulleidfa Gristnogol a gladdwyd yn Water Newton, y chi-rho, llythrennau cyntaf enw Crist mewn Groeg, wedi’i baentio ar furiau’r fila yn Lullingstone, ac wyneb Crist mewn llawr mosaig yn Hinton St Mary, un o’r lluniau cynharaf ohono ym Mhrydain.
Pelagius a Phadrig#
Tua 400 gwnaeth dau Frython ffydd eu hynys yn hysbys i’r byd. Daeth Pelagius, Brython a aeth i Rufain, yn un o feddylwyr enwocaf ei oes. Dysgodd i Dduw wneud pob person yn rhydd i ddewis daioni, a dadleuodd hynny ag Awstin o Hippo ei hun. Ei lyfrau ef yw’r gweithiau hynaf sydd wedi goroesi gan unrhyw awdur o Brydain.
Yr un pryd roedd bachgen o’r enw Padrig yn tyfu i fyny mewn teulu Cristnogol o Frythoniaid. Yn ei Gyffes ei hun mae’n dweud wrthym mai diacon oedd ei dad Calpurnius ac offeiriad ei daid Potitus. Tair cenhedlaeth o eglwyswyr mewn un teulu Brythonig: roedd y ffydd wedi hen gartrefu yn yr ynys. Wedi ei gipio gan ysbeilwyr o Iwerddon yn ŵr ifanc, dihangodd Padrig, daeth adref, ac aeth yn ôl i Iwerddon o’i wirfodd i’w gwneud yn Gristnogol. Brython oedd apostol Iwerddon.
Eglwys y saint#
Pan aeth y llengoedd, nid aeth y ffydd gyda hwy. Yn Oes y Saint, o’r 400au i’r 600au, daeth Cymru’n wlad o lannau, yr eglwysi caeedig y mae eu henwau ar y map o hyd. Sefydlodd Dyfrig, Illtud, Dewi, Teilo, Cadog, Padarn, Beuno a Gwenfrewi eglwysi ac ysgolion. Dysgodd ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr Samson, a gariodd y ffydd i Lydaw, a Gildas ei hun. Aeth saint Cymru i Gernyw, Llydaw ac Iwerddon, ac roedd eglwys y Brythoniaid yn un o’r disgleiriaf yn y Gristnogaeth.
Derwen Awstin#
Yn 597 glaniodd mynach o’r enw Awstin yng Nghaint, wedi’i anfon gan y Pab Grigor Fawr i droi’r Saeson, a oedd yn baganiaid o hyd. Yn ôl cyfrif Gildas roedd eglwys y Brythoniaid erbyn hynny dros bum cant a hanner o flynyddoedd oed. Roedd ganddi ei hesgobion ei hun, ei mynachlogydd ei hun a’i ffyrdd ei hun, ac roedd wedi dod drwy erledigaeth Rhufain a rhyfeloedd y Saeson â’i ffydd yn gyfan.
Tua 602 neu 603 galwodd Awstin esgobion y Brythoniaid i’w gyfarfod mewn lle ar ffin y Sacsoniaid Gorllewinol a elwid o hyd, medd Beda, yn Dderwen Awstin. Gofynnodd iddynt dderbyn ei awdurdod, cadw’r Pasg yn null Rhufain, ac ymuno ag ef i bregethu i’r Saeson. I’r ail gyfarfod daeth saith esgob o Frythoniaid a llawer o wŷr dysgedig, y rhan fwyaf ohonynt o fynachlog fawr Bangor-is-y-Coed, lle’r oedd, medd Beda, gymaint o fynaich nes eu rhannu’n saith cwmni o dri chant, dan eu habad Dunod.
Ar y ffordd gofynasant i feudwy sanctaidd beth a ddylent ei wneud. Dywedodd wrthynt: os cyfyd Awstin i’ch cyfarfod, gwas gostyngedig i Grist ydyw, a gellwch wrando arno; os erys yn ei sedd, mae’n eich dirmygu, ac ni ddylech. Arhosodd Awstin yn ei sedd.
Atebasant na wnaent yr un o’r pethau hynny, ac na dderbynient ef yn archesgob iddynt.
Beda, Hanes Eglwysig Cenedl y Saeson, Llyfr II, pennod 2
Safodd esgobion y Brythoniaid yn gadarn. Nid eiddo Awstin oedd eu heglwys i’w gorchymyn. Roedd yn hŷn na’i genhadaeth ef ac yn hŷn na theyrnasoedd y Saeson, a chadwasant eu ffyrdd eu hunain. Pan dorrodd brenin Northumbria fynaich Bangor-is-y-Coed i lawr ym mrwydr Caer ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach, a hwythau’n gweddïo dros eu pobl, buont farw fel ffyddloniaid eglwys hynafol.
Aeth eglwys y Brythoniaid ei ffordd ei hun am fwy na chanrif a hanner. Dim ond yn 768, medd yr annalau Cymreig, y daeth Elfoddw, ‘gŵr Duw’ ac esgob yng Ngwynedd, â hi i gadw’r Pasg ar ddydd Rhufain. Hyd yn oed wedyn, daliodd esgobion Tyddewi am ganrifoedd nad oedd eu heglwys yn ddyledus i Gaergaint, ac ymladdodd Gerallt Gymro drosti hyd at y Pab ei hun.
Pryd y sefydlwyd yr eglwys Frythonig?#
Nid oes siarter wedi goroesi, oherwydd ni chadwodd unrhyw eglwys o’r ganrif gyntaf un. Ond mae’r tystion yn sefyll yn rhes ar draws y canrifoedd. Mae Gildas yn gosod dyfodiad y ffydd dan Tiberius, cyn OC 37. Mae traddodiadau Cymru a Glastonbury yn dod â Joseff, Brân a theulu Caradog i’r ganrif gyntaf. Mae Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, yn rhoi brenin o Brydain yn gofyn am fedydd yn yr ail. Mae Tertullian yn enwi’r Brythoniaid Cristnogol erbyn 200, bu farw’r merthyron yng Nghaerllion a Verulamium, ac yn 314 eisteddai esgobion Prydain mewn cyngor yn Arles.
Ffydd y Cymry yw’r traddodiad Cristnogol di-dor hynaf yn Ynys Prydain. Pan ddaeth Awstin i Gaint, roedd eglwys y Brythoniaid wedi bod yn gweddïo am fwy na phum canrif. Geiriau olaf Dewi wrth ei bobl oedd cadw’r ffydd. Roedd y Brythoniaid wedi bod yn ei chadw ers dyddiau Tiberius.
Joseff o Arimathea yn dod i Brydain → Y Brenin Lleurwg a’r llythyr at Rufain → Bendigeidfran → Y Brenin Caradog yn erbyn Rhufain, a’i deulu yn Rhufain → Iŵl ac Aaron, merthyron Caerllion → Padrig Sant, y Brython o Gymru → Seintiau Cymru → Llanilltud ac ysgolion y saint → Ffydd yng Nghymru →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 11 munJoseff o Arimathea yn dod i Brydain
Y gŵr cyfoethog a osododd Grist yn ei fedd ei hun, a’r traddodiad iddo ddod at y Brythoniaid yn Ynys Wydrin yn OC 63 a chodi eglwys gyntaf Prydain. Dewi Sant, y Ddraenen Sanctaidd, y Greal, a’r cwpan a ddaeth i Gymru.
Erthygl · 10 munY Brenin Lleurwg a’r llythyr at Rufain
Ysgrifennodd Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Leufer Mawr yn Gymraeg, at y Pab yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, y llythyr, a chadwodd Cymru ei athrawon: Ffagan, Dyfan, Elfan a Medwy.
Erthygl · 11 munPadrig Sant, y Brython o Gymru
Brython oedd nawddsant Iwerddon, mab i ddiacon a gipiwyd o’i gartref gan ysbeilwyr o Iwerddon yn un ar bymtheg oed. Mae traddodiad Cymru yn dal mai yng Nghymru yr oedd ei gartref, ym Manwen ym mlaen cwm Dulais. Ei eiriau ei hun, hawliau Cymru, a’r lleill.
Yr oes · 48 – 410 OCCymru Rufeinig
Llengoedd, caerau, ffyrdd ac aur: tair canrif a hanner ar ymyl ymerodraeth.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf