

Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
Oes y Brenhinoedd
Hendy-gwyn ar Daf
Yn ôl traddodiad, galwodd Hywel Dda wŷr doeth o bob rhan o Gymru yma i gofnodi’r gyfraith. Mae gardd a chanolfan yn y dref yn anrhydeddu’r brenin a’r deddfwr heddiw.
Llun: Gardd yr Helyg, un o’r gerddi coffa yng Nghanolfan Hywel Dda yn Hendy-gwyn · ceridwen, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth →

Ystyr yr enw
Hendy-gwyn ar Daf: yr hen dŷ gwyn ar lan Taf, tŷ gwyn Hywel Dda lle lluniwyd y cyfreithiau
Hendy-gwyn ar Daf
- Hen hen
- dy tŷo tŷ (treiglad meddal: t → d)
- gwyn gwyn
- ar ar
- Daf afon Tafo Taf (treiglad meddal: t → d)
Hendy-gwyn ar Daf, ar afon Taf yng ngorllewin Sir Gaerfyrddin, yw Tŷ Gwyn ar Daf llyfrau cyfraith Cymru, y Tŷ Gwyn lle casglodd Hywel Dda wŷr doeth o bob rhan o’i deyrnas i roi trefn ar gyfraith Cymru.FfynonellauCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.Whitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma.Hendy-gwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: tref fechan hanesyddol a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, a adwaenid yn yr Oesoedd Canol fel Y Tŷ Gwyn ar Daf, canolfan eglwysig a noddwyd gan dywysogion Deheubarth; i’r gogledd o afon Taf, rhwng Sanclêr ac Arberth, ar y ffin â Sir Benfro; sefydlwyd yr abaty enwog yma yn 1140 fel cangen Gymreig o abaty Clairvaux yn Ffrainc, un o abatai mawr y Sistersiaid; er mai sefydliad Normanaidd ydoedd ar y dechrau, gyda mynachod o Ffrainc, dan nawdd yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth daeth yn sefydliad trwyadl Gymreig a fu’n gefnogol iawn i ymdrechion tywysogion Cymru i gadw annibyniaeth y wlad; claddwyd y bardd Dafydd Nanmor (fl. 1450–1480) ym mynwent y Tŷ Gwyn; mae gan y dref gôr meibion.
| Deddfwr | Hywel Dda, breninFfynonellauWhitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma.Cyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540. |
|---|---|
| Abaty | 1140, y tŷ Sistersaidd cyntaf yng NghymruFfynonellauHendy-gwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: tref fechan hanesyddol a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, a adwaenid yn yr Oesoedd Canol fel Y Tŷ Gwyn ar Daf, canolfan eglwysig a noddwyd gan dywysogion Deheubarth; i’r gogledd o afon Taf, rhwng Sanclêr ac Arberth, ar y ffin â Sir Benfro; sefydlwyd yr abaty enwog yma yn 1140 fel cangen Gymreig o abaty Clairvaux yn Ffrainc, un o abatai mawr y Sistersiaid; er mai sefydliad Normanaidd ydoedd ar y dechrau, gyda mynachod o Ffrainc, dan nawdd yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth daeth yn sefydliad trwyadl Gymreig a fu’n gefnogol iawn i ymdrechion tywysogion Cymru i gadw annibyniaeth y wlad; claddwyd y bardd Dafydd Nanmor (fl. 1450–1480) ym mynwent y Tŷ Gwyn; mae gan y dref gôr meibion.Hendy-Gwyn ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 462): Hendy-gwyn, tref fechan ar afon Taf, a enwyd ar ôl ei habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall y tir gwyn, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn enwog lle cyfarfu cynulliad Hywel Dda, neu at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod; Hendy-gwyn oedd y tŷ Sistersaidd cyntaf yng Nghymru, a’i fynachod wedi dod yn syth o Abaty Clairvaux yn Ffrainc; fe’i sefydlwyd gan Bernard, esgob Tyddewi. |
| Enw | Tŷ Gwyn ar DafFfynhonnellWhitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma. |
Cynulliad Hywel
Mae rhagymadroddion y llyfrau cyfraith yn dweud sut y galwodd Hywel i’r Tŷ Gwyn ar Daf chwe gŵr o bob cwmwd yn ei deyrnas, profiadol mewn awdurdod a chyfraith, a dewis yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd, i ysgrifennu’r gyfraith. Gelwir y cynulliad hwn o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig weithiau’n senedd Gymreig gyntaf.FfynonellauCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.Whitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma.
Cyfraith Hywel
Ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, brenin a fathodd ei ddarnau arian ei hun ac a roddodd i Gymru ei chyfraith. Defnyddiwyd Cyfraith Hywel yng Nghymru hyd Ddeddfau Cymru 1535 i 1542.FfynonellauWhitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma.Cyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.
Abaty’r Tŷ Gwyn
Yn 1140 daeth mynachod yn syth o Clairvaux yn Ffrainc i sefydlu’r abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Dan nawdd yr Arglwydd Rhys daeth yn sefydliad trwyadl Gymreig a safodd yn deyrngar gyda thywysogion Cymru. Claddwyd y bardd Dafydd Nanmor yn ei fynwent.FfynonellauHendy-gwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: tref fechan hanesyddol a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, a adwaenid yn yr Oesoedd Canol fel Y Tŷ Gwyn ar Daf, canolfan eglwysig a noddwyd gan dywysogion Deheubarth; i’r gogledd o afon Taf, rhwng Sanclêr ac Arberth, ar y ffin â Sir Benfro; sefydlwyd yr abaty enwog yma yn 1140 fel cangen Gymreig o abaty Clairvaux yn Ffrainc, un o abatai mawr y Sistersiaid; er mai sefydliad Normanaidd ydoedd ar y dechrau, gyda mynachod o Ffrainc, dan nawdd yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth daeth yn sefydliad trwyadl Gymreig a fu’n gefnogol iawn i ymdrechion tywysogion Cymru i gadw annibyniaeth y wlad; claddwyd y bardd Dafydd Nanmor (fl. 1450–1480) ym mynwent y Tŷ Gwyn; mae gan y dref gôr meibion.Hendy-Gwyn ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 462): Hendy-gwyn, tref fechan ar afon Taf, a enwyd ar ôl ei habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall y tir gwyn, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn enwog lle cyfarfu cynulliad Hywel Dda, neu at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod; Hendy-gwyn oedd y tŷ Sistersaidd cyntaf yng Nghymru, a’i fynachod wedi dod yn syth o Abaty Clairvaux yn Ffrainc; fe’i sefydlwyd gan Bernard, esgob Tyddewi.Whitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma.
Hendy-gwyn heddiw
Gellir gweld adfeilion yr abaty o hyd ychydig i’r gogledd o’r A40. Yn y dref, mae Canolfan Hywel Dda a’i gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio yn anrhydeddu’r brenin deddfwr, a’r ysgol gynradd yw Ysgol Llys Hywel. Ganwyd y cyfansoddwr William Mathias yma.FfynhonnellWhitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma.
Ffynonellau a darllen pellach
Y stori lawn
Erthygl · 12 munHywel Dda a chyfraith Cymru
Y brenin a gofia Cymru fel Hywel Dda, a’r gyfraith a ddygodd ei enw am chwe chan mlynedd: teg i fenywod, trugarog wrth y newynog, ac wedi’i hadeiladu ar wneud heddwch.
Y dudalen fawr · 15 pennod, lluniau a chwisCyfreithiau Hywel Dda
Popeth am Gyfraith Hywel: y cynulliad yn Hendy-gwyn, y tri llyfr cyfraith, galanas a sarhaed, menywod a phriodas, gwerth pob peth, a’r llawysgrifau a’u lluniau.
Beth ddigwyddodd yma
Cyfraith Hywel Dda (wedi’i gofnodi)
Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.
Cyfraith Hywel DdaMarw Hywel Dda (wedi’i gofnodi)
Mae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.
Marw Hywel Dda
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




