Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. 950

Hywel Dda

Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 950 (wedi’i gofnodi) Brenin y Deheubarth Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Cerflun marmor Hywel Dda yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd
Cerflun marmor Hywel Dda yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd · Llun: F. W. Pomeroy, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Hywel Dda: Hywel ‘Dda’

Hywel Dda

  • Hywel ei enw ei hun
  • Dda dao da (treiglad meddal: d → dd)

Hywel ap Cadell, ŵyr Rhodri Mawr, yw’r unig frenin yn hanes Cymru a alwyd yn Dda. Unodd Ddyfed a Seisyllwg yn deyrnas Deheubarth, ac yn 942 ychwanegodd Wynedd a Phowys, gan reoli bron y cyfan o Gymru. Aeth ar bererindod i Rufain, deliodd fel un cydradd ag Æthelstan, brenin Lloegr, bathodd ei geiniog arian ei hun, a rhoddodd ei enw i gyfraith Cymru, Cyfraith Hywel, a fu’n gyfraith i’r Cymry am chwe chan mlynedd. Pan fu farw yn 950, galwodd blwyddnodion Cymru ef yn frenin y Brythoniaid.

Ganwydtua 880
TadCadell ap Rhodri, brenin Seisyllwg
TaidRhodri Mawr
GwraigElen, merch Llywarch ap Hyfaidd, brenin Dyfed
Brenin Deheubartho tua 920
Brenin Gwynedd a Phowys942–950
Pererindod i Rufain928
Bu farw950
MeibionOwain, Rhodri, Edwin ac Einion

Creu Deheubarth

Mab Cadell ap Rhodri oedd Hywel, a chyda’i frawd Clydog cymerodd at deyrnas ei dad, Seisyllwg, sef Ceredigion ac Ystrad Tywi, pan fu farw Cadell yn 909. Priododd ag Elen, merch Llywarch, brenin Dyfed, a thrwyddi hi daeth hen deyrnas Dyfed iddo. Pan fu farw Clydog yn 920 rheolai Hywel y de-orllewin i gyd, a gwnaeth Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth, a’i phrif lys yn Ninefwr uwchben afon Tywi.

Brenin ymhlith brenhinoedd

Yn 928, medd yr Annales Cambriae, ‘aeth y Brenin Hywel i Rufain’. Ychydig o frenhinoedd ei oes a wnaeth y daith hir honno, drwy Ffrainc a thros yr Alpau, a daeth Hywel adref â dysg y byd Cristnogol yn fyw yn ei feddwl.

Deliodd ag Æthelstan, brenin cyntaf Lloegr gyfan, fel un brenin ag un arall. Saif ei enw ar siarteri Æthelstan ymhlith y brenhinoedd, a chadwodd ei bobl allan o’r rhyfeloedd a losgai ar draws Prydain yn ei amser. Ef yw’r unig frenin Cymreig y gwyddys fod ganddo ei ddarn arian ei hun: ceiniog arian, a fathwyd iddo yng Nghaer â’r geiriau HOWAEL REX, y Brenin Hywel. Fe’i cedwir heddiw yn yr Amgueddfa Brydeinig.

Brenin bron y cyfan o Gymru

Yn 942 syrthiodd Idwal Foel, brenin Gwynedd, yn ymladd y Saeson. Cymerodd Hywel Wynedd a Phowys hefyd, ac o Fôn i Ddyfed atebai tir Cymru i un brenin, fel yn nyddiau ei daid Rhodri. Rheolodd ef mewn heddwch am wyth mlynedd.

Cyfraith Hywel

Rhodd fawr Hywel i Gymru oedd ei chyfraith. Mae’r llyfrau cyfraith yn adrodd sut y galwodd i Hendy-gwyn, Tŷ Gwyn ar Daf, chwe gŵr o bob cantref yng Nghymru, gyda’r esgobion a gwŷr dysgedig yr eglwys, a sut y treuliasant y Grawys gyda’i gilydd yn rhoi trefn ar gyfraith y Cymry. Y clerc Blegywryd a’i hysgrifennodd. Roedd Cyfraith Hywel yn deg i fenywod, yn drugarog wrth y newynog, ac wedi’i hadeiladu ar wneud heddwch: atebid lladd â galanas, tâl i deulu’r marw, nid â dial. Hi oedd cyfraith Cymru hyd y Deddfau Uno, chwe chan mlynedd yn ddiweddarach.

Hywel Dda

Bu farw Hywel yn 950. Ysgrifennodd yr Annales Cambriae ‘bu farw Hywel, brenin y Brythoniaid’. Dilynodd ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin ef yn Neheubarth, ac o Owain y daeth Maredudd ab Owain, yr Arglwydd Rhys a thywysogion y de. O holl frenhinoedd Cymru, ef yw’r un a gofir am ddoethineb a chyfiawnder yn hytrach nag am ryfel. Saif ei gerflun yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas Caerdydd ymhlith arwyr Cymru, ac mae bwrdd iechyd gorllewin Cymru yn dwyn ei enw.

Ar y llinell amser

  1. Hywel yn mynd i Rufain (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn mynd ar y bererindod hir i Rufain, arwydd o ba mor sefydlog a diogel yw ei deyrnas.

    Hywel yn mynd i Rufain
  2. Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn ychwanegu Gwynedd a Phowys at Ddeheubarth ac yn rheoli bron y cyfan o Gymru mewn heddwch, a dyma’r unig frenin o Gymro y gwyddys iddo fathu ei geiniog arian ei hun.

    Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru
  3. Cyfraith Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.

    Cyfraith Hywel Dda
  4. Marw Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.

    Marw Hywel Dda
  5. Bleddyn ap Cynfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Bleddyn ap Cynfyn yn rheoli Gwynedd a Phowys. Fe’i cofir fel brenin tirion a thrugarog a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda.

    Bleddyn ap Cynfyn
  6. Llyfr Iorwerth

    Mae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.

    Llyfr Iorwerth

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf