
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
Y Gymru Ddiwydiannol
Pwll Mawr, Blaenafon
Pwll glo go iawn, a weithiwyd o 1880 i 1980, lle mae glowyr yn awr yn mynd â chi 90 metr dan ddaear. Mae’n rhan o dirwedd Treftadaeth y Byd Blaenafon.
Llun: Ffwrneisi chwyth carreg Gwaith Haearn Blaenafon · Steve Daniels, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Pwll glo go iawn yw’r Pwll Mawr ym Mlaenafon, lle mae glowyr yn tywys ymwelwyr 90 metr o dan y ddaear. Heddiw dyma Amgueddfa Lofaol Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru ac o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon.FfynonellauBig Pit National Coal Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Pwll Mawr, Amgueddfa Lofaol Cymru, Blaenafon, Torfaen; rhan o rwydwaith o weithfeydd glo a sefydlwyd ym Mlaenafon yn hanner cyntaf y 19eg ganrif gan Gwmni Haearn a Glo Blaenafon ar gyfer y gwaith haearn; adroddiad arolygydd pyllau yn 1881 yw’r cyntaf i enwi’r Pwll Mawr, am ei siafft hirgrwn 18 wrth 13 troedfedd, y siafft gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon mawr i ddwy dramffordd; yn 1878 dyfnhawyd y brif siafft i wythïen yr Hen Lo ar 293 troedfedd; gweithiai 1,122 o bobl yno yn 1908, ac ar yr anterth yn 1923 1,400 o ddynion, yn cynhyrchu glo tŷ, glo stêm, mwyn haearn a chlai tân; anfonwyd ei lo cyn belled â De America; gosodwyd baddonau pen pwll yn 1939; cymerwyd drosodd gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn 1947; caeodd ar 2 Chwefror 1980; ailagorodd i ymwelwyr yn 1983 a daeth yn rhan o’r Amgueddfa Genedlaethol ar 1 Chwefror 2001; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon (2000); enillodd Wobr Gulbenkian, Amgueddfa’r Flwyddyn heddiw, yn 2005; mae adeilad pen y pwll, y ffrâm weindio a baddonau’r glowyr yn rhestredig Gradd II*; ar yr wyneb mae’r tŷ weindio, y felin lifio, pen y pwll a’r baddonau; mae’r daith dan ddaear yn mynd 90 metr (300 troedfedd) o dan y ddaear.Big Pit National Coal Museum ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Tudalen yr amgueddfa: mynediad am ddim; teithiau dan ddaear mewn pwll glo go iawn gyda glowyr yn tywys, am dâl bach; cod post NP4 9XP.
| Ar ei anterth | 1,400 o ddynion, 1923FfynhonnellBig Pit National Coal Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Pwll Mawr, Amgueddfa Lofaol Cymru, Blaenafon, Torfaen; rhan o rwydwaith o weithfeydd glo a sefydlwyd ym Mlaenafon yn hanner cyntaf y 19eg ganrif gan Gwmni Haearn a Glo Blaenafon ar gyfer y gwaith haearn; adroddiad arolygydd pyllau yn 1881 yw’r cyntaf i enwi’r Pwll Mawr, am ei siafft hirgrwn 18 wrth 13 troedfedd, y siafft gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon mawr i ddwy dramffordd; yn 1878 dyfnhawyd y brif siafft i wythïen yr Hen Lo ar 293 troedfedd; gweithiai 1,122 o bobl yno yn 1908, ac ar yr anterth yn 1923 1,400 o ddynion, yn cynhyrchu glo tŷ, glo stêm, mwyn haearn a chlai tân; anfonwyd ei lo cyn belled â De America; gosodwyd baddonau pen pwll yn 1939; cymerwyd drosodd gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn 1947; caeodd ar 2 Chwefror 1980; ailagorodd i ymwelwyr yn 1983 a daeth yn rhan o’r Amgueddfa Genedlaethol ar 1 Chwefror 2001; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon (2000); enillodd Wobr Gulbenkian, Amgueddfa’r Flwyddyn heddiw, yn 2005; mae adeilad pen y pwll, y ffrâm weindio a baddonau’r glowyr yn rhestredig Gradd II*; ar yr wyneb mae’r tŷ weindio, y felin lifio, pen y pwll a’r baddonau; mae’r daith dan ddaear yn mynd 90 metr (300 troedfedd) o dan y ddaear. |
|---|---|
| Y glo olaf | 2 Chwefror 1980FfynonellauBig Pit National Coal Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Pwll Mawr, Amgueddfa Lofaol Cymru, Blaenafon, Torfaen; rhan o rwydwaith o weithfeydd glo a sefydlwyd ym Mlaenafon yn hanner cyntaf y 19eg ganrif gan Gwmni Haearn a Glo Blaenafon ar gyfer y gwaith haearn; adroddiad arolygydd pyllau yn 1881 yw’r cyntaf i enwi’r Pwll Mawr, am ei siafft hirgrwn 18 wrth 13 troedfedd, y siafft gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon mawr i ddwy dramffordd; yn 1878 dyfnhawyd y brif siafft i wythïen yr Hen Lo ar 293 troedfedd; gweithiai 1,122 o bobl yno yn 1908, ac ar yr anterth yn 1923 1,400 o ddynion, yn cynhyrchu glo tŷ, glo stêm, mwyn haearn a chlai tân; anfonwyd ei lo cyn belled â De America; gosodwyd baddonau pen pwll yn 1939; cymerwyd drosodd gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn 1947; caeodd ar 2 Chwefror 1980; ailagorodd i ymwelwyr yn 1983 a daeth yn rhan o’r Amgueddfa Genedlaethol ar 1 Chwefror 2001; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon (2000); enillodd Wobr Gulbenkian, Amgueddfa’r Flwyddyn heddiw, yn 2005; mae adeilad pen y pwll, y ffrâm weindio a baddonau’r glowyr yn rhestredig Gradd II*; ar yr wyneb mae’r tŷ weindio, y felin lifio, pen y pwll a’r baddonau; mae’r daith dan ddaear yn mynd 90 metr (300 troedfedd) o dan y ddaear.Big Pit National Coal Museum ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Pwll glo gweithredol 1880–1980; agorodd i ymwelwyr yn 1983; taith 90 metr dan ddaear; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon (2000). |
| Amgueddfa’r Flwyddyn | 2005FfynhonnellBig Pit National Coal Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Pwll Mawr, Amgueddfa Lofaol Cymru, Blaenafon, Torfaen; rhan o rwydwaith o weithfeydd glo a sefydlwyd ym Mlaenafon yn hanner cyntaf y 19eg ganrif gan Gwmni Haearn a Glo Blaenafon ar gyfer y gwaith haearn; adroddiad arolygydd pyllau yn 1881 yw’r cyntaf i enwi’r Pwll Mawr, am ei siafft hirgrwn 18 wrth 13 troedfedd, y siafft gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon mawr i ddwy dramffordd; yn 1878 dyfnhawyd y brif siafft i wythïen yr Hen Lo ar 293 troedfedd; gweithiai 1,122 o bobl yno yn 1908, ac ar yr anterth yn 1923 1,400 o ddynion, yn cynhyrchu glo tŷ, glo stêm, mwyn haearn a chlai tân; anfonwyd ei lo cyn belled â De America; gosodwyd baddonau pen pwll yn 1939; cymerwyd drosodd gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn 1947; caeodd ar 2 Chwefror 1980; ailagorodd i ymwelwyr yn 1983 a daeth yn rhan o’r Amgueddfa Genedlaethol ar 1 Chwefror 2001; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon (2000); enillodd Wobr Gulbenkian, Amgueddfa’r Flwyddyn heddiw, yn 2005; mae adeilad pen y pwll, y ffrâm weindio a baddonau’r glowyr yn rhestredig Gradd II*; ar yr wyneb mae’r tŷ weindio, y felin lifio, pen y pwll a’r baddonau; mae’r daith dan ddaear yn mynd 90 metr (300 troedfedd) o dan y ddaear. |
Glo i’r gwaith haearn
Mae’r Pwll Mawr yn rhan o rwydwaith o weithfeydd glo a agorwyd ym Mlaenafon yn hanner cyntaf y 19eg ganrif gan Gwmni Haearn a Glo Blaenafon, i fwydo’r gwaith haearn.FfynhonnellBig Pit National Coal Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Pwll Mawr, Amgueddfa Lofaol Cymru, Blaenafon, Torfaen; rhan o rwydwaith o weithfeydd glo a sefydlwyd ym Mlaenafon yn hanner cyntaf y 19eg ganrif gan Gwmni Haearn a Glo Blaenafon ar gyfer y gwaith haearn; adroddiad arolygydd pyllau yn 1881 yw’r cyntaf i enwi’r Pwll Mawr, am ei siafft hirgrwn 18 wrth 13 troedfedd, y siafft gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon mawr i ddwy dramffordd; yn 1878 dyfnhawyd y brif siafft i wythïen yr Hen Lo ar 293 troedfedd; gweithiai 1,122 o bobl yno yn 1908, ac ar yr anterth yn 1923 1,400 o ddynion, yn cynhyrchu glo tŷ, glo stêm, mwyn haearn a chlai tân; anfonwyd ei lo cyn belled â De America; gosodwyd baddonau pen pwll yn 1939; cymerwyd drosodd gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn 1947; caeodd ar 2 Chwefror 1980; ailagorodd i ymwelwyr yn 1983 a daeth yn rhan o’r Amgueddfa Genedlaethol ar 1 Chwefror 2001; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon (2000); enillodd Wobr Gulbenkian, Amgueddfa’r Flwyddyn heddiw, yn 2005; mae adeilad pen y pwll, y ffrâm weindio a baddonau’r glowyr yn rhestredig Gradd II*; ar yr wyneb mae’r tŷ weindio, y felin lifio, pen y pwll a’r baddonau; mae’r daith dan ddaear yn mynd 90 metr (300 troedfedd) o dan y ddaear.
Y siafft fawr
Adroddiad arolygydd pyllau yn 1881 yw’r cyntaf i enwi’r Pwll Mawr, ar ôl ei siafft hirgrwn 18 troedfedd wrth 13, y gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon llydan i ddwy dramffordd. Yn 1878 roedd y siafft wedi’i dyfnhau i gyrraedd gwythïen yr Hen Lo ar 293 troedfedd.FfynhonnellBig Pit National Coal Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Pwll Mawr, Amgueddfa Lofaol Cymru, Blaenafon, Torfaen; rhan o rwydwaith o weithfeydd glo a sefydlwyd ym Mlaenafon yn hanner cyntaf y 19eg ganrif gan Gwmni Haearn a Glo Blaenafon ar gyfer y gwaith haearn; adroddiad arolygydd pyllau yn 1881 yw’r cyntaf i enwi’r Pwll Mawr, am ei siafft hirgrwn 18 wrth 13 troedfedd, y siafft gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon mawr i ddwy dramffordd; yn 1878 dyfnhawyd y brif siafft i wythïen yr Hen Lo ar 293 troedfedd; gweithiai 1,122 o bobl yno yn 1908, ac ar yr anterth yn 1923 1,400 o ddynion, yn cynhyrchu glo tŷ, glo stêm, mwyn haearn a chlai tân; anfonwyd ei lo cyn belled â De America; gosodwyd baddonau pen pwll yn 1939; cymerwyd drosodd gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn 1947; caeodd ar 2 Chwefror 1980; ailagorodd i ymwelwyr yn 1983 a daeth yn rhan o’r Amgueddfa Genedlaethol ar 1 Chwefror 2001; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon (2000); enillodd Wobr Gulbenkian, Amgueddfa’r Flwyddyn heddiw, yn 2005; mae adeilad pen y pwll, y ffrâm weindio a baddonau’r glowyr yn rhestredig Gradd II*; ar yr wyneb mae’r tŷ weindio, y felin lifio, pen y pwll a’r baddonau; mae’r daith dan ddaear yn mynd 90 metr (300 troedfedd) o dan y ddaear.
Glowyr y Pwll Mawr
Yn 1908 rhoddai’r pwll waith i 1,122 o bobl, ac ar ei anterth yn 1923 i 1,400 o ddynion, yn torri glo tŷ, glo stêm, mwyn haearn a chlai tân. Anfonwyd glo’r Pwll Mawr cyn belled â De America.FfynhonnellBig Pit National Coal Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Pwll Mawr, Amgueddfa Lofaol Cymru, Blaenafon, Torfaen; rhan o rwydwaith o weithfeydd glo a sefydlwyd ym Mlaenafon yn hanner cyntaf y 19eg ganrif gan Gwmni Haearn a Glo Blaenafon ar gyfer y gwaith haearn; adroddiad arolygydd pyllau yn 1881 yw’r cyntaf i enwi’r Pwll Mawr, am ei siafft hirgrwn 18 wrth 13 troedfedd, y siafft gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon mawr i ddwy dramffordd; yn 1878 dyfnhawyd y brif siafft i wythïen yr Hen Lo ar 293 troedfedd; gweithiai 1,122 o bobl yno yn 1908, ac ar yr anterth yn 1923 1,400 o ddynion, yn cynhyrchu glo tŷ, glo stêm, mwyn haearn a chlai tân; anfonwyd ei lo cyn belled â De America; gosodwyd baddonau pen pwll yn 1939; cymerwyd drosodd gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn 1947; caeodd ar 2 Chwefror 1980; ailagorodd i ymwelwyr yn 1983 a daeth yn rhan o’r Amgueddfa Genedlaethol ar 1 Chwefror 2001; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon (2000); enillodd Wobr Gulbenkian, Amgueddfa’r Flwyddyn heddiw, yn 2005; mae adeilad pen y pwll, y ffrâm weindio a baddonau’r glowyr yn rhestredig Gradd II*; ar yr wyneb mae’r tŷ weindio, y felin lifio, pen y pwll a’r baddonau; mae’r daith dan ddaear yn mynd 90 metr (300 troedfedd) o dan y ddaear.
O bwll i amgueddfa
Daeth baddonau pen pwll yn 1939, ac yn 1947 aeth y pwll i’r Bwrdd Glo Cenedlaethol. Caeodd ar 2 Chwefror 1980, ailagorodd i ymwelwyr yn 1983 ac ymunodd â’r Amgueddfa Genedlaethol yn 2001, ac yn 2005 enillodd Wobr Gulbenkian, Amgueddfa’r Flwyddyn heddiw.FfynhonnellBig Pit National Coal Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Pwll Mawr, Amgueddfa Lofaol Cymru, Blaenafon, Torfaen; rhan o rwydwaith o weithfeydd glo a sefydlwyd ym Mlaenafon yn hanner cyntaf y 19eg ganrif gan Gwmni Haearn a Glo Blaenafon ar gyfer y gwaith haearn; adroddiad arolygydd pyllau yn 1881 yw’r cyntaf i enwi’r Pwll Mawr, am ei siafft hirgrwn 18 wrth 13 troedfedd, y siafft gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon mawr i ddwy dramffordd; yn 1878 dyfnhawyd y brif siafft i wythïen yr Hen Lo ar 293 troedfedd; gweithiai 1,122 o bobl yno yn 1908, ac ar yr anterth yn 1923 1,400 o ddynion, yn cynhyrchu glo tŷ, glo stêm, mwyn haearn a chlai tân; anfonwyd ei lo cyn belled â De America; gosodwyd baddonau pen pwll yn 1939; cymerwyd drosodd gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn 1947; caeodd ar 2 Chwefror 1980; ailagorodd i ymwelwyr yn 1983 a daeth yn rhan o’r Amgueddfa Genedlaethol ar 1 Chwefror 2001; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon (2000); enillodd Wobr Gulbenkian, Amgueddfa’r Flwyddyn heddiw, yn 2005; mae adeilad pen y pwll, y ffrâm weindio a baddonau’r glowyr yn rhestredig Gradd II*; ar yr wyneb mae’r tŷ weindio, y felin lifio, pen y pwll a’r baddonau; mae’r daith dan ddaear yn mynd 90 metr (300 troedfedd) o dan y ddaear.
Ymweld
Mae mynediad i’r amgueddfa am ddim, ac mae’r daith dan ddaear, dan arweiniad glowyr, yn mynd 90 metr o dan y ddaear. Ar yr wyneb mae’r tŷ weindio a’r felin lifio, ac mae adeilad pen y pwll a baddonau’r glowyr yn rhestredig Gradd II*.FfynonellauBig Pit National Coal Museum ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Tudalen yr amgueddfa: mynediad am ddim; teithiau dan ddaear mewn pwll glo go iawn gyda glowyr yn tywys, am dâl bach; cod post NP4 9XP.Big Pit National Coal Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Pwll Mawr, Amgueddfa Lofaol Cymru, Blaenafon, Torfaen; rhan o rwydwaith o weithfeydd glo a sefydlwyd ym Mlaenafon yn hanner cyntaf y 19eg ganrif gan Gwmni Haearn a Glo Blaenafon ar gyfer y gwaith haearn; adroddiad arolygydd pyllau yn 1881 yw’r cyntaf i enwi’r Pwll Mawr, am ei siafft hirgrwn 18 wrth 13 troedfedd, y siafft gyntaf yng Nghymru a oedd yn ddigon mawr i ddwy dramffordd; yn 1878 dyfnhawyd y brif siafft i wythïen yr Hen Lo ar 293 troedfedd; gweithiai 1,122 o bobl yno yn 1908, ac ar yr anterth yn 1923 1,400 o ddynion, yn cynhyrchu glo tŷ, glo stêm, mwyn haearn a chlai tân; anfonwyd ei lo cyn belled â De America; gosodwyd baddonau pen pwll yn 1939; cymerwyd drosodd gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn 1947; caeodd ar 2 Chwefror 1980; ailagorodd i ymwelwyr yn 1983 a daeth yn rhan o’r Amgueddfa Genedlaethol ar 1 Chwefror 2001; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Ddiwydiannol Blaenafon (2000); enillodd Wobr Gulbenkian, Amgueddfa’r Flwyddyn heddiw, yn 2005; mae adeilad pen y pwll, y ffrâm weindio a baddonau’r glowyr yn rhestredig Gradd II*; ar yr wyneb mae’r tŷ weindio, y felin lifio, pen y pwll a’r baddonau; mae’r daith dan ddaear yn mynd 90 metr (300 troedfedd) o dan y ddaear.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


