
Cymru Glyndŵr
Llys a Chastell Tretŵr
Tŵr Normanaidd crwn ac, wrth ei ymyl, plasty mawr Syr Roger Vaughan, un o wŷr mwyaf grymus Cymru yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, lle deuai beirdd Cymru i wledda a chanu.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Saif Llys Tre-tŵr o fewn tafliad carreg i’w gastell, ger Nant Rhiangoll a Chrucywel. Mae Cadw yn ei gyfrif ‘ymhlith y llysoedd canoloesol gorau yng Nghymru’, ac mae’n dangos, fel ychydig o leoedd eraill, sut y tyfodd castell yn dŷ amddiffynnol.FfynonellauLlys Tre-tŵr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Tre-tŵr, llys amddiffynnol teuluoedd Picard a Vaughan, teuluoedd cyfoethog a dylanwadol Cymreig, ger pentref bychan Tretŵr ym Mrycheiniog; mae llys canol y 15fed ganrif yn hynod foethus ac yn adlewyrchu statws y teuluoedd fel bonedd Cymreig; bellach yn amgueddfa; pan adawodd teulu Vaughan yn y 18fed ganrif daeth yn fferm weithiol; cofrestrwyd y llys a’r castell, o fewn tafliad carreg i’w gilydd, yn Radd I gan Cadw, y llys am ei fod ‘ymhlith y llysoedd canoloesol gorau yng Nghymru’; roedd rhes orllewinol o tua 1447, a ddyddiwyd drwy gylchoedd coed, yn cynnwys neuadd fawr a solar, ac ychwanegwyd porthdy amddiffynnol tua 1480; codwyd y castell carreg cyntaf yma tua 1100 gan Picard, un o wŷr Bernard de Neufmarché, ger Nant Rhiangoll, a arferai lifo i ffos y castell; newidiodd Roger Picard I yr amddiffynfeydd pren am furiau carreg tua chanol y 12fed ganrif; prynwyd y castell yn 1947 a’i adfer hyd y 1960au.Tretower Court ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Tre-tŵr, maenordy caerog canoloesol ger Crucywel, yn hen Sir Frycheiniog; tyfodd o’r castell wrth ei ochr ac mae’n enghraifft brin iawn o sut y datblygodd castell yn dŷ amddiffynnol, ac yn oroeswr prin a ddihangodd rhag ei ddifetha a’i ailgodi; efallai fod y rhes ogleddol, â’i lleoedd tân, ei ffenestri a’i thŵr geudy, mor gynnar â 1300; yn 1404, ym mrwydr Mynydd Cwm-du gerllaw, cyfarfu byddin Owain Glyndŵr â llu Seisnig dan iarll Warwick, yna ciliodd i lawr dyffryn Wysg, gosod cynllwyn o dan Graig-y-Dorth ger Llanfihangel Troddi, lle gelwir y caeau o hyd yn Upper a Lower Battlefield, ac ymlid y Saeson at furiau Trefynwy; tua 1450 rhoddodd Syr William Herbert yr eiddo i’w hanner brawd, ac arhosodd gyda’r Fychaniaid drwy holl ddyddiau ei fri; ychwanegwyd y mur bylchog, y rhodfeydd a’r porthdy a gaeodd y cwrt yn chwarter olaf y 15fed ganrif; rhagor o waith yn 1630 dan Charles Vaughan; gwerthwyd yn 1783, ac wedi hynny trodd rhannau’n storfeydd, ysguboriau a hyd yn oed gwt moch; yn 1929 apeliodd Cymdeithas Brycheiniog ar i’r llywodraeth ei brynu, ac fe’i hachubwyd a’i adfer yn y 1930au; yng ngofal Cadw; ffilmiwyd yno yn 2007 ar gyfer The Sarah Jane Adventures.
| Cwympo coed to’r neuadd | Gaeaf 1454/5 a gaeaf 1455/6FfynhonnellTretower Court ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 16305): maenor gaerog teulu Vaughan a ddisodlodd Gastell Tretŵr yn gartref o tua 1300 ac a ddirywiodd yn adeiladau fferm yn y 18fed ganrif; mae’r rhes ogleddol o tua 1300 gyda newidiadau mawr o’r 15fed ganrif, ychwanegwyd y rhes orllewinol yn y 15fed ganrif a’r porthdy i’r dwyrain yn 1480; nodwyd olion paentiadau mur yn 1991; rhoddodd dyddio cylchoedd coed a gyhoeddwyd yn 2010 ddyddiadau cwympo gaeaf 1454/5 a gaeaf 1455/6 i do’r neuadd, gan ddangos bod y neuadd a’i rhesi’n perthyn yn y bôn i un cynllun adeiladu o ganol y 15fed ganrif. |
|---|---|
| Porthdy | Tua 1480FfynonellauTretower Court ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 16305): maenor gaerog teulu Vaughan a ddisodlodd Gastell Tretŵr yn gartref o tua 1300 ac a ddirywiodd yn adeiladau fferm yn y 18fed ganrif; mae’r rhes ogleddol o tua 1300 gyda newidiadau mawr o’r 15fed ganrif, ychwanegwyd y rhes orllewinol yn y 15fed ganrif a’r porthdy i’r dwyrain yn 1480; nodwyd olion paentiadau mur yn 1991; rhoddodd dyddio cylchoedd coed a gyhoeddwyd yn 2010 ddyddiadau cwympo gaeaf 1454/5 a gaeaf 1455/6 i do’r neuadd, gan ddangos bod y neuadd a’i rhesi’n perthyn yn y bôn i un cynllun adeiladu o ganol y 15fed ganrif.Llys Tre-tŵr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Tre-tŵr, llys amddiffynnol teuluoedd Picard a Vaughan, teuluoedd cyfoethog a dylanwadol Cymreig, ger pentref bychan Tretŵr ym Mrycheiniog; mae llys canol y 15fed ganrif yn hynod foethus ac yn adlewyrchu statws y teuluoedd fel bonedd Cymreig; bellach yn amgueddfa; pan adawodd teulu Vaughan yn y 18fed ganrif daeth yn fferm weithiol; cofrestrwyd y llys a’r castell, o fewn tafliad carreg i’w gilydd, yn Radd I gan Cadw, y llys am ei fod ‘ymhlith y llysoedd canoloesol gorau yng Nghymru’; roedd rhes orllewinol o tua 1447, a ddyddiwyd drwy gylchoedd coed, yn cynnwys neuadd fawr a solar, ac ychwanegwyd porthdy amddiffynnol tua 1480; codwyd y castell carreg cyntaf yma tua 1100 gan Picard, un o wŷr Bernard de Neufmarché, ger Nant Rhiangoll, a arferai lifo i ffos y castell; newidiodd Roger Picard I yr amddiffynfeydd pren am furiau carreg tua chanol y 12fed ganrif; prynwyd y castell yn 1947 a’i adfer hyd y 1960au. |
| Rhestredig | Gradd I, y llys a’r castellFfynhonnellLlys Tre-tŵr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Tre-tŵr, llys amddiffynnol teuluoedd Picard a Vaughan, teuluoedd cyfoethog a dylanwadol Cymreig, ger pentref bychan Tretŵr ym Mrycheiniog; mae llys canol y 15fed ganrif yn hynod foethus ac yn adlewyrchu statws y teuluoedd fel bonedd Cymreig; bellach yn amgueddfa; pan adawodd teulu Vaughan yn y 18fed ganrif daeth yn fferm weithiol; cofrestrwyd y llys a’r castell, o fewn tafliad carreg i’w gilydd, yn Radd I gan Cadw, y llys am ei fod ‘ymhlith y llysoedd canoloesol gorau yng Nghymru’; roedd rhes orllewinol o tua 1447, a ddyddiwyd drwy gylchoedd coed, yn cynnwys neuadd fawr a solar, ac ychwanegwyd porthdy amddiffynnol tua 1480; codwyd y castell carreg cyntaf yma tua 1100 gan Picard, un o wŷr Bernard de Neufmarché, ger Nant Rhiangoll, a arferai lifo i ffos y castell; newidiodd Roger Picard I yr amddiffynfeydd pren am furiau carreg tua chanol y 12fed ganrif; prynwyd y castell yn 1947 a’i adfer hyd y 1960au. |
Y castell ger y nant
Tua 1100 cododd Picard, un o wŷr Bernard de Neufmarché, gastell yma ger Nant Rhiangoll, a arferai lifo i’w ffos. Ganol y 12fed ganrif rhoddodd ei fab Roger Picard furiau carreg yn lle’r rhai pren.FfynhonnellLlys Tre-tŵr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Tre-tŵr, llys amddiffynnol teuluoedd Picard a Vaughan, teuluoedd cyfoethog a dylanwadol Cymreig, ger pentref bychan Tretŵr ym Mrycheiniog; mae llys canol y 15fed ganrif yn hynod foethus ac yn adlewyrchu statws y teuluoedd fel bonedd Cymreig; bellach yn amgueddfa; pan adawodd teulu Vaughan yn y 18fed ganrif daeth yn fferm weithiol; cofrestrwyd y llys a’r castell, o fewn tafliad carreg i’w gilydd, yn Radd I gan Cadw, y llys am ei fod ‘ymhlith y llysoedd canoloesol gorau yng Nghymru’; roedd rhes orllewinol o tua 1447, a ddyddiwyd drwy gylchoedd coed, yn cynnwys neuadd fawr a solar, ac ychwanegwyd porthdy amddiffynnol tua 1480; codwyd y castell carreg cyntaf yma tua 1100 gan Picard, un o wŷr Bernard de Neufmarché, ger Nant Rhiangoll, a arferai lifo i ffos y castell; newidiodd Roger Picard I yr amddiffynfeydd pren am furiau carreg tua chanol y 12fed ganrif; prynwyd y castell yn 1947 a’i adfer hyd y 1960au.
O gastell i lys
O tua 1300 daeth tŷ wrth ochr y castell yn gartref i’r teulu, ac efallai fod ei res ogleddol yn dyddio o’r adeg honno. Mae’r llys yn oroeswr prin, heb ei ddifetha na’i ailgodi, ac mae’n dangos sut yr ildiodd castell i’r tŷ amddiffynnol.FfynonellauTretower Court ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 16305): maenor gaerog teulu Vaughan a ddisodlodd Gastell Tretŵr yn gartref o tua 1300 ac a ddirywiodd yn adeiladau fferm yn y 18fed ganrif; mae’r rhes ogleddol o tua 1300 gyda newidiadau mawr o’r 15fed ganrif, ychwanegwyd y rhes orllewinol yn y 15fed ganrif a’r porthdy i’r dwyrain yn 1480; nodwyd olion paentiadau mur yn 1991; rhoddodd dyddio cylchoedd coed a gyhoeddwyd yn 2010 ddyddiadau cwympo gaeaf 1454/5 a gaeaf 1455/6 i do’r neuadd, gan ddangos bod y neuadd a’i rhesi’n perthyn yn y bôn i un cynllun adeiladu o ganol y 15fed ganrif.Tretower Court ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Tre-tŵr, maenordy caerog canoloesol ger Crucywel, yn hen Sir Frycheiniog; tyfodd o’r castell wrth ei ochr ac mae’n enghraifft brin iawn o sut y datblygodd castell yn dŷ amddiffynnol, ac yn oroeswr prin a ddihangodd rhag ei ddifetha a’i ailgodi; efallai fod y rhes ogleddol, â’i lleoedd tân, ei ffenestri a’i thŵr geudy, mor gynnar â 1300; yn 1404, ym mrwydr Mynydd Cwm-du gerllaw, cyfarfu byddin Owain Glyndŵr â llu Seisnig dan iarll Warwick, yna ciliodd i lawr dyffryn Wysg, gosod cynllwyn o dan Graig-y-Dorth ger Llanfihangel Troddi, lle gelwir y caeau o hyd yn Upper a Lower Battlefield, ac ymlid y Saeson at furiau Trefynwy; tua 1450 rhoddodd Syr William Herbert yr eiddo i’w hanner brawd, ac arhosodd gyda’r Fychaniaid drwy holl ddyddiau ei fri; ychwanegwyd y mur bylchog, y rhodfeydd a’r porthdy a gaeodd y cwrt yn chwarter olaf y 15fed ganrif; rhagor o waith yn 1630 dan Charles Vaughan; gwerthwyd yn 1783, ac wedi hynny trodd rhannau’n storfeydd, ysguboriau a hyd yn oed gwt moch; yn 1929 apeliodd Cymdeithas Brycheiniog ar i’r llywodraeth ei brynu, ac fe’i hachubwyd a’i adfer yn y 1930au; yng ngofal Cadw; ffilmiwyd yno yn 2007 ar gyfer The Sarah Jane Adventures.
Glyndŵr yn nyffryn Wysg
Yn 1404 cyfarfu byddin Owain Glyndŵr â gwŷr iarll Warwick ar Fynydd Cwm-du gerllaw. Wrth gilio i lawr dyffryn Wysg, gosododd y Cymry gynllwyn o dan Graig-y-Dorth ger Llanfihangel Troddi ac ymlid y Saeson at furiau Trefynwy; gelwir y caeau yno o hyd yn Upper a Lower Battlefield.FfynhonnellTretower Court ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Tre-tŵr, maenordy caerog canoloesol ger Crucywel, yn hen Sir Frycheiniog; tyfodd o’r castell wrth ei ochr ac mae’n enghraifft brin iawn o sut y datblygodd castell yn dŷ amddiffynnol, ac yn oroeswr prin a ddihangodd rhag ei ddifetha a’i ailgodi; efallai fod y rhes ogleddol, â’i lleoedd tân, ei ffenestri a’i thŵr geudy, mor gynnar â 1300; yn 1404, ym mrwydr Mynydd Cwm-du gerllaw, cyfarfu byddin Owain Glyndŵr â llu Seisnig dan iarll Warwick, yna ciliodd i lawr dyffryn Wysg, gosod cynllwyn o dan Graig-y-Dorth ger Llanfihangel Troddi, lle gelwir y caeau o hyd yn Upper a Lower Battlefield, ac ymlid y Saeson at furiau Trefynwy; tua 1450 rhoddodd Syr William Herbert yr eiddo i’w hanner brawd, ac arhosodd gyda’r Fychaniaid drwy holl ddyddiau ei fri; ychwanegwyd y mur bylchog, y rhodfeydd a’r porthdy a gaeodd y cwrt yn chwarter olaf y 15fed ganrif; rhagor o waith yn 1630 dan Charles Vaughan; gwerthwyd yn 1783, ac wedi hynny trodd rhannau’n storfeydd, ysguboriau a hyd yn oed gwt moch; yn 1929 apeliodd Cymdeithas Brycheiniog ar i’r llywodraeth ei brynu, ac fe’i hachubwyd a’i adfer yn y 1930au; yng ngofal Cadw; ffilmiwyd yno yn 2007 ar gyfer The Sarah Jane Adventures.
Llys y Fychaniaid
Tua 1450 rhoddodd Syr William Herbert Dre-tŵr i’w hanner brawd, ac aeth y llys i’r Fychaniaid, teulu Cymreig cyfoethog. Dengys cylchoedd coed i’r neuadd fawr a’i rhesi gael eu codi mewn un cynllun ganol y 15fed ganrif, a thua 1480 caeodd y Fychan nesaf y cwrt â mur bylchog, rhodfeydd a phorthdy.FfynonellauTretower Court ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Tre-tŵr, maenordy caerog canoloesol ger Crucywel, yn hen Sir Frycheiniog; tyfodd o’r castell wrth ei ochr ac mae’n enghraifft brin iawn o sut y datblygodd castell yn dŷ amddiffynnol, ac yn oroeswr prin a ddihangodd rhag ei ddifetha a’i ailgodi; efallai fod y rhes ogleddol, â’i lleoedd tân, ei ffenestri a’i thŵr geudy, mor gynnar â 1300; yn 1404, ym mrwydr Mynydd Cwm-du gerllaw, cyfarfu byddin Owain Glyndŵr â llu Seisnig dan iarll Warwick, yna ciliodd i lawr dyffryn Wysg, gosod cynllwyn o dan Graig-y-Dorth ger Llanfihangel Troddi, lle gelwir y caeau o hyd yn Upper a Lower Battlefield, ac ymlid y Saeson at furiau Trefynwy; tua 1450 rhoddodd Syr William Herbert yr eiddo i’w hanner brawd, ac arhosodd gyda’r Fychaniaid drwy holl ddyddiau ei fri; ychwanegwyd y mur bylchog, y rhodfeydd a’r porthdy a gaeodd y cwrt yn chwarter olaf y 15fed ganrif; rhagor o waith yn 1630 dan Charles Vaughan; gwerthwyd yn 1783, ac wedi hynny trodd rhannau’n storfeydd, ysguboriau a hyd yn oed gwt moch; yn 1929 apeliodd Cymdeithas Brycheiniog ar i’r llywodraeth ei brynu, ac fe’i hachubwyd a’i adfer yn y 1930au; yng ngofal Cadw; ffilmiwyd yno yn 2007 ar gyfer The Sarah Jane Adventures.Llys Tre-tŵr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Tre-tŵr, llys amddiffynnol teuluoedd Picard a Vaughan, teuluoedd cyfoethog a dylanwadol Cymreig, ger pentref bychan Tretŵr ym Mrycheiniog; mae llys canol y 15fed ganrif yn hynod foethus ac yn adlewyrchu statws y teuluoedd fel bonedd Cymreig; bellach yn amgueddfa; pan adawodd teulu Vaughan yn y 18fed ganrif daeth yn fferm weithiol; cofrestrwyd y llys a’r castell, o fewn tafliad carreg i’w gilydd, yn Radd I gan Cadw, y llys am ei fod ‘ymhlith y llysoedd canoloesol gorau yng Nghymru’; roedd rhes orllewinol o tua 1447, a ddyddiwyd drwy gylchoedd coed, yn cynnwys neuadd fawr a solar, ac ychwanegwyd porthdy amddiffynnol tua 1480; codwyd y castell carreg cyntaf yma tua 1100 gan Picard, un o wŷr Bernard de Neufmarché, ger Nant Rhiangoll, a arferai lifo i ffos y castell; newidiodd Roger Picard I yr amddiffynfeydd pren am furiau carreg tua chanol y 12fed ganrif; prynwyd y castell yn 1947 a’i adfer hyd y 1960au.Tretower Court ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 16305): maenor gaerog teulu Vaughan a ddisodlodd Gastell Tretŵr yn gartref o tua 1300 ac a ddirywiodd yn adeiladau fferm yn y 18fed ganrif; mae’r rhes ogleddol o tua 1300 gyda newidiadau mawr o’r 15fed ganrif, ychwanegwyd y rhes orllewinol yn y 15fed ganrif a’r porthdy i’r dwyrain yn 1480; nodwyd olion paentiadau mur yn 1991; rhoddodd dyddio cylchoedd coed a gyhoeddwyd yn 2010 ddyddiadau cwympo gaeaf 1454/5 a gaeaf 1455/6 i do’r neuadd, gan ddangos bod y neuadd a’i rhesi’n perthyn yn y bôn i un cynllun adeiladu o ganol y 15fed ganrif.
Tŷ bonedd Cymreig
Mae llys canol y 15fed ganrif yn hynod foethus ac yn dangos statws y Fychaniaid fel bonedd Cymreig. Mae olion addurn wedi’i baentio ar ei furiau, ac yn 1630 ychwanegodd Charles Vaughan seleri, grisiau newydd a mynedfa arall.FfynonellauLlys Tre-tŵr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Tre-tŵr, llys amddiffynnol teuluoedd Picard a Vaughan, teuluoedd cyfoethog a dylanwadol Cymreig, ger pentref bychan Tretŵr ym Mrycheiniog; mae llys canol y 15fed ganrif yn hynod foethus ac yn adlewyrchu statws y teuluoedd fel bonedd Cymreig; bellach yn amgueddfa; pan adawodd teulu Vaughan yn y 18fed ganrif daeth yn fferm weithiol; cofrestrwyd y llys a’r castell, o fewn tafliad carreg i’w gilydd, yn Radd I gan Cadw, y llys am ei fod ‘ymhlith y llysoedd canoloesol gorau yng Nghymru’; roedd rhes orllewinol o tua 1447, a ddyddiwyd drwy gylchoedd coed, yn cynnwys neuadd fawr a solar, ac ychwanegwyd porthdy amddiffynnol tua 1480; codwyd y castell carreg cyntaf yma tua 1100 gan Picard, un o wŷr Bernard de Neufmarché, ger Nant Rhiangoll, a arferai lifo i ffos y castell; newidiodd Roger Picard I yr amddiffynfeydd pren am furiau carreg tua chanol y 12fed ganrif; prynwyd y castell yn 1947 a’i adfer hyd y 1960au.Tretower Court ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 16305): maenor gaerog teulu Vaughan a ddisodlodd Gastell Tretŵr yn gartref o tua 1300 ac a ddirywiodd yn adeiladau fferm yn y 18fed ganrif; mae’r rhes ogleddol o tua 1300 gyda newidiadau mawr o’r 15fed ganrif, ychwanegwyd y rhes orllewinol yn y 15fed ganrif a’r porthdy i’r dwyrain yn 1480; nodwyd olion paentiadau mur yn 1991; rhoddodd dyddio cylchoedd coed a gyhoeddwyd yn 2010 ddyddiadau cwympo gaeaf 1454/5 a gaeaf 1455/6 i do’r neuadd, gan ddangos bod y neuadd a’i rhesi’n perthyn yn y bôn i un cynllun adeiladu o ganol y 15fed ganrif.Tretower Court ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Tre-tŵr, maenordy caerog canoloesol ger Crucywel, yn hen Sir Frycheiniog; tyfodd o’r castell wrth ei ochr ac mae’n enghraifft brin iawn o sut y datblygodd castell yn dŷ amddiffynnol, ac yn oroeswr prin a ddihangodd rhag ei ddifetha a’i ailgodi; efallai fod y rhes ogleddol, â’i lleoedd tân, ei ffenestri a’i thŵr geudy, mor gynnar â 1300; yn 1404, ym mrwydr Mynydd Cwm-du gerllaw, cyfarfu byddin Owain Glyndŵr â llu Seisnig dan iarll Warwick, yna ciliodd i lawr dyffryn Wysg, gosod cynllwyn o dan Graig-y-Dorth ger Llanfihangel Troddi, lle gelwir y caeau o hyd yn Upper a Lower Battlefield, ac ymlid y Saeson at furiau Trefynwy; tua 1450 rhoddodd Syr William Herbert yr eiddo i’w hanner brawd, ac arhosodd gyda’r Fychaniaid drwy holl ddyddiau ei fri; ychwanegwyd y mur bylchog, y rhodfeydd a’r porthdy a gaeodd y cwrt yn chwarter olaf y 15fed ganrif; rhagor o waith yn 1630 dan Charles Vaughan; gwerthwyd yn 1783, ac wedi hynny trodd rhannau’n storfeydd, ysguboriau a hyd yn oed gwt moch; yn 1929 apeliodd Cymdeithas Brycheiniog ar i’r llywodraeth ei brynu, ac fe’i hachubwyd a’i adfer yn y 1930au; yng ngofal Cadw; ffilmiwyd yno yn 2007 ar gyfer The Sarah Jane Adventures.
Ymweld
Wedi i’r Fychaniaid ei werthu yn 1783 aeth y llys yn fferm, ac yn 1929 apeliodd Cymdeithas Brycheiniog ar i’r llywodraeth ei brynu. Wedi’i adfer yn y 1930au, mae bellach yng ngofal Cadw, gyda’r castell wrth ei ochr.FfynonellauTretower Court ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Tre-tŵr, maenordy caerog canoloesol ger Crucywel, yn hen Sir Frycheiniog; tyfodd o’r castell wrth ei ochr ac mae’n enghraifft brin iawn o sut y datblygodd castell yn dŷ amddiffynnol, ac yn oroeswr prin a ddihangodd rhag ei ddifetha a’i ailgodi; efallai fod y rhes ogleddol, â’i lleoedd tân, ei ffenestri a’i thŵr geudy, mor gynnar â 1300; yn 1404, ym mrwydr Mynydd Cwm-du gerllaw, cyfarfu byddin Owain Glyndŵr â llu Seisnig dan iarll Warwick, yna ciliodd i lawr dyffryn Wysg, gosod cynllwyn o dan Graig-y-Dorth ger Llanfihangel Troddi, lle gelwir y caeau o hyd yn Upper a Lower Battlefield, ac ymlid y Saeson at furiau Trefynwy; tua 1450 rhoddodd Syr William Herbert yr eiddo i’w hanner brawd, ac arhosodd gyda’r Fychaniaid drwy holl ddyddiau ei fri; ychwanegwyd y mur bylchog, y rhodfeydd a’r porthdy a gaeodd y cwrt yn chwarter olaf y 15fed ganrif; rhagor o waith yn 1630 dan Charles Vaughan; gwerthwyd yn 1783, ac wedi hynny trodd rhannau’n storfeydd, ysguboriau a hyd yn oed gwt moch; yn 1929 apeliodd Cymdeithas Brycheiniog ar i’r llywodraeth ei brynu, ac fe’i hachubwyd a’i adfer yn y 1930au; yng ngofal Cadw; ffilmiwyd yno yn 2007 ar gyfer The Sarah Jane Adventures.Llys Tre-tŵr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Tre-tŵr, llys amddiffynnol teuluoedd Picard a Vaughan, teuluoedd cyfoethog a dylanwadol Cymreig, ger pentref bychan Tretŵr ym Mrycheiniog; mae llys canol y 15fed ganrif yn hynod foethus ac yn adlewyrchu statws y teuluoedd fel bonedd Cymreig; bellach yn amgueddfa; pan adawodd teulu Vaughan yn y 18fed ganrif daeth yn fferm weithiol; cofrestrwyd y llys a’r castell, o fewn tafliad carreg i’w gilydd, yn Radd I gan Cadw, y llys am ei fod ‘ymhlith y llysoedd canoloesol gorau yng Nghymru’; roedd rhes orllewinol o tua 1447, a ddyddiwyd drwy gylchoedd coed, yn cynnwys neuadd fawr a solar, ac ychwanegwyd porthdy amddiffynnol tua 1480; codwyd y castell carreg cyntaf yma tua 1100 gan Picard, un o wŷr Bernard de Neufmarché, ger Nant Rhiangoll, a arferai lifo i ffos y castell; newidiodd Roger Picard I yr amddiffynfeydd pren am furiau carreg tua chanol y 12fed ganrif; prynwyd y castell yn 1947 a’i adfer hyd y 1960au.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf

