Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

Y Gymru Ddiwydiannol

Blaenafon

Gwaith haearn, chwareli a Phwll Mawr, lle mae cyn-lowyr yn arwain ymwelwyr 90 metr dan ddaear. Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

Llun: Y gêr weindio goch ac adeiladau’r lofa yn y Pwll Mawr, Blaenafon · Steinsky, CC BY-SA 2.5 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1789 51.775° N, 3.085° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Y gêr weindio goch ac adeiladau’r lofa yn y Pwll Mawr, Blaenafon
Y gêr weindio goch ac adeiladau’r lofa yn y Pwll Mawr, Blaenafon · Llun: Steinsky, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Blaenafon: blaen yr afon (Afon Lwyd)

Blaenafon

  • Blaen pen cwm, tarddle
  • afon afon

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Blaenafon ym mhen uchaf dyffryn Afon Lwyd yn Nhorfaen, ar ymyl gogledd-ddwyreiniol maes glo’r de. Roedd mwyn haearn, glo a chalchfaen ochr yn ochr yn ei bryniau, ac yn 2000 daeth Tirlun Diwydiannol Blaenafon yn Safle Treftadaeth y Byd, yn dyst i’r blynyddoedd pan arweiniai de Cymru’r byd mewn haearn a glo.

Gwaith haearn1789–1902
Safle Treftadaeth y Byd2000
Gwarchodwyd24 heneb gofrestredig, 82 adeilad rhestredig

Haearn i’r byd

Yn 1789 prydlesodd Cwmni Blaenafon y tir ac agor ei waith haearn. Ar draws de Cymru, tyfodd yr haearn crai o 39,600 tunnell yn 1796 i 666,000 tunnell yn 1852, a chododd haearn Cymru reilffyrdd, ffatrïoedd a pheiriannau ledled y byd.

Y ffwrneisi a’r tŵr cydbwysedd dŵr

Mae’r gwaith haearn yn cadw olion chwe ffwrnais chwyth, y tai bwrw a sylfaen simnai fawr yr injan chwythu. Codai ac ostyngai ei dŵr cydbwysedd dŵr o 1839 dramiau llawn drwy bwysau dŵr, a ger y gwaith saif tai gweithwyr Stack Square.

Tramffyrdd a’r gamlas

Cariai rheilffyrdd ceffylau, twneli ac incleiniau fwyn, glo a chalchfaen i’r ffwrneisi a haearn crai i Efail Garnddyrys, ac oddi yno âi haearn gyr i lawr i Lan-ffwyst ar Gamlas Brycheiniog a’r Fenni, i’w gario i weddill Prydain a’r byd.

Dur o Flaenafon

Ym Mlaenafon profodd y cemegydd Percy Gilchrist y dull a weithiodd allan gyda’i gefnder Sidney Gilchrist Thomas i wneud dur da o haearn ffosfforig, a gyhoeddwyd yn 1878, darganfyddiad o werth mawr ar gyfandir Ewrop.

Tref y bobl

Cododd y meistr haearn Samuel Hopkins Dŷ Mawr yn 1791. Dilynodd Eglwys Sant Pedr yn 1804 ac Ysgol Sant Pedr yn 1816, a chodwyd Neuadd y Gweithwyr yn 1894.

Ymweld

Mae’r gwaith haearn yn amgueddfa, ac mae’r Pwll Mawr, Amgueddfa Lofaol Cymru, yn yr un tirlun. Mae llwybrau wedi’u harwyddo yn dilyn y rheilffyrdd haearn cynharaf, mae rheilffordd ager Pont-y-pŵl a Blaenafon yn rhedeg eto, ac enillodd Canolfan Treftadaeth y Byd, a agorwyd yn 2008, y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf