Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Castell Dolforwyn

Castell Llywelyn ap Gruffudd uwchben afon Hafren, a godwyd yn 1273. Pan orchmynnodd y brenin iddo roi’r gorau iddi, atebodd Llywelyn nad oedd angen caniatâd neb arno i adeiladu ar ei dir ei hun.

Llun: Cerflun marmor Henry Pegram o Lywelyn ap Gruffudd yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd · 14GTR, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1273 52.546° N, 3.252° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Dolforwyn: dôl y forwyn (dôl + morwyn)

Dolforwyn

  • Dol dôl
  • forwyn morwyno morwyn (treiglad meddal: m → f)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Castell Dolforwyn ar grib goediog uwchben Aber-miwl, yn edrych dros ddyffryn uchaf afon Hafren. Fe’i codwyd gan Lywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, yn 1273 pan oedd ar anterth ei rym, yn ddatganiad eglur o’i hawliau yng ngororau Powys.

Codwyd1273, gan Lywelyn ap Gruffudd
CantrefCedewain
EnwDôl-forwyn, dôl y forwyn

Tywysog Cymru ym Mhowys

Erbyn 1263 roedd Llywelyn wedi ennill Cedewain a Cheri, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru. Pan ddywedodd swyddogion y Goron nad oedd ganddo hawl i godi castell yma, fe’i cododd beth bynnag, yn agos at orsaf ffin y brenin yn Nhrefaldwyn, gyda thref fechan wrth ei ymyl.

Castell Cymreig

Mae Dolforwyn yn enghraifft wych o gastell a godwyd gan y tywysogion Cymreig. Naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D. Mae rhestr a luniwyd yn 1322 yn enwi ei ystafelloedd: arfdy yn y tŵr crwn, neuadd, capel, siambr arglwyddes, cegin, bragdy, popty ac ysguboriau.

Gwarchae 1277

Yn rhyfel 1277 gwarchaewyd ar Ddolforwyn gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson. Credir i lythyr a ysgrifennwyd o’r castell yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru, y gŵr a aeth ymlaen i godi cestyll mawr Edward I. Cafodd y cloddwyr lawer o beli catapwlt carreg o’r gwarchae yn ddiweddarach.

Dôl y forwyn

Cofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma yn Nôl-forwyn y boddwyd y dywysoges Habren yn yr afon, sydd wedi dwyn ei henw, Hafren, byth ers hynny.

Wedi’i ganfod eto

Rhoddodd yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd y safle i’r genedl yn 1955. O 1981 hyd 2002 fe’i cloddiwyd dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr a dis bach ymhlith y darganfyddiadau. Cadw sy’n gofalu amdano heddiw, gyda mynediad am ddim ar hyd llwybr o Aber-miwl, ac ers 2024 mae’n defnyddio’i enw Cymraeg yn Saesneg hefyd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf