

Oes yr Adfywiad
Llanddowror
Plwyf Griffith Jones yn Sir Gaerfyrddin, a’i ysgolion cylchynol a ddysgodd Gymru i ddarllen. Bu’n rheithor yma o 1716 ac mae wedi’i gladdu yn eglwys Teilo Sant.
Llun: Llechen goffa Griffith Jones yn Eglwys Sant Teilo, Llanddowror, lle’r oedd yn rheithor · welshbabe, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanddowror: llan y dyfrwyr
Llanddowror
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- ddowror y dyfrwyr
Pentref bach ger Sanclêr yn Sir Gaerfyrddin yw Llanddowror, yn agos at Fae Caerfyrddin. O 1716 hyd ei farw yn 1761 roedd yn gartref i’w reithor, Griffith Jones, y dysgodd ei ysgolion cylchynol bobl Cymru i ddarllen y Beibl yn eu hiaith eu hunain, gan wneud Cymru yn un o wledydd mwyaf llythrennog y byd.FfynonellauLlanddowror ↗Wikipedia (Saesneg)Llanddowror, pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin tua 2 filltir o Sanclêr, bach, hanesyddol a heb ei ddifetha fawr; enwog fel cartref ei reithor, Griffith Jones, yr addysgwr o’r 18fed ganrif, a drefnodd, ag arian Bridget Bevan, ysgolion cylchynol i ledaenu’r gallu i ddarllen; mae’r gymuned yn ffinio â Bae Caerfyrddin i’r de ac yn cynnwys pentref Llanmilo a New Mill; mae’r A477 bellach yn osgoi’r pentref, a’r ffordd newydd ar agor ers 16 Ebrill 2014.Llanddowror ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Llanddowror, pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, 3 km i’r de-orllewin o Sanclêr ar yr A477; enwog fel cartref Griffith Jones, sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig yn y 18fed ganrif, am y rhan fwyaf o’i oes (1716–1761).Griffith Jones, Llanddowror ↗Wicipedia CymraegGriffith Jones (1683 – 8 Ebrill 1761), a adnabyddir gan amlaf fel Griffith Jones, Llanddowror, sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig; o fewn 25 mlynedd agorwyd 3,495 o ysgolion a dysgodd 158,000 sut i ddarllen; fel arfer yn y gaeaf y cynhelid y gwersi pan oedd gan y ffermwyr a’u teuluoedd amser i’w mynychu; dysgai’r ysgolion blant ac oedolion i ddarllen trwy astudio’r Beibl Cymraeg a thrwy adrodd Catecism yr Eglwys; noddwyd hwy gan Bridget Bevan, merch y dyngarwr John Vaughan, a’i chysylltiadau ariannog yn Llundain a Chaerfaddon; ysgrifennai Griffith Jones adroddiadau blynyddol i’w noddwyr dan y teitl Welsh Piety; erbyn iddo farw roedd 3,495 o ysgolion wedi’u sefydlu mewn 1,600 o lefydd a Chymru ymysg gwledydd mwyaf llythrennog y byd; ni fu unrhyw fath o gyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru cyn hynny ers diddymu’r mynachlogydd.
| Griffith Jones | 1683–1761FfynonellauJones, Griffith (1683 – 1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, Penboyr, Sir Gaerfyrddin, yn 1683 a’i fedyddio 1 Mai 1684, mab John ap Gruffydd ac Elinor John; ar ôl ysgol y pentref aeth yn fugail, yna penderfynodd fod yn glerigwr ac aeth i ysgol ramadeg Caerfyrddin; urddwyd yn ddiacon ac yn offeiriad ym mis Medi 1708; curad Penbryn, Penrhydd a Thalacharn, lle bu hefyd yn feistr ysgol yr S.P.C.K.; rheithor Llandeilo Abercywyn o 1711; yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a thyrrai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de, gan bregethu ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mynwentydd ac weithiau ar y mynyddoedd i gannoedd; yn 1713 roedd yn ymgeisydd am swydd athro a chenhadwr i Tranquebar yn India, ond gwrthododd hi; ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror; gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders gweithiodd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 a 1727; yn 1718 bu ar daith bregethu drwy Gymru, Lloegr a’r Alban gyda Syr John Philipps, ac yn 1720 priododd Margaret Philipps, chwaer Syr John; ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror; erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion; arhosai’r ysgolion dri mis mewn un lle, fel arfer yn y gaeaf pan oedd gwaith fferm yn llac, gan ddysgu’r Beibl Cymraeg a Chatecism yr Eglwys, gydag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd; hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yn Llanddowror; bu’r mudiad yn llwyddiant mawr o’r dechrau, a chofnododd yr adroddiad Welch Piety am 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain.Griffith Jones, Llanddowror ↗Wicipedia CymraegGriffith Jones (1683 – 8 Ebrill 1761), a adnabyddir gan amlaf fel Griffith Jones, Llanddowror, sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig; o fewn 25 mlynedd agorwyd 3,495 o ysgolion a dysgodd 158,000 sut i ddarllen; fel arfer yn y gaeaf y cynhelid y gwersi pan oedd gan y ffermwyr a’u teuluoedd amser i’w mynychu; dysgai’r ysgolion blant ac oedolion i ddarllen trwy astudio’r Beibl Cymraeg a thrwy adrodd Catecism yr Eglwys; noddwyd hwy gan Bridget Bevan, merch y dyngarwr John Vaughan, a’i chysylltiadau ariannog yn Llundain a Chaerfaddon; ysgrifennai Griffith Jones adroddiadau blynyddol i’w noddwyr dan y teitl Welsh Piety; erbyn iddo farw roedd 3,495 o ysgolion wedi’u sefydlu mewn 1,600 o lefydd a Chymru ymysg gwledydd mwyaf llythrennog y byd; ni fu unrhyw fath o gyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru cyn hynny ers diddymu’r mynachlogydd. |
|---|---|
| Yr ysgol gylchynol gyntaf | 1731FfynonellauGriffith Jones (priest) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1683 neu 1684 ym Mhenboyr, Sir Gaerfyrddin; rheithor Llanddowror o 1716; yn 1731 dechreuodd yr ysgolion cylchynol, pob un yn aros tua thri mis mewn un lle cyn symud ymlaen; roedd yr addysg yn Gymraeg, iaith y bobl; erbyn ei farw yn 1761 roedd dros 200,000 o bobl wedi dysgu darllen ynddynt; cariodd Bridget Bevan yr ysgolion ymlaen hyd ei marw yn 1779; trwy ei bregethu y troes Daniel Rowland; bu farw yn Nhalacharn ar 8 Ebrill 1761 ac mae’n gorwedd yn Llanddowror.Jones, Griffith (1683 – 1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, Penboyr, Sir Gaerfyrddin, yn 1683 a’i fedyddio 1 Mai 1684, mab John ap Gruffydd ac Elinor John; ar ôl ysgol y pentref aeth yn fugail, yna penderfynodd fod yn glerigwr ac aeth i ysgol ramadeg Caerfyrddin; urddwyd yn ddiacon ac yn offeiriad ym mis Medi 1708; curad Penbryn, Penrhydd a Thalacharn, lle bu hefyd yn feistr ysgol yr S.P.C.K.; rheithor Llandeilo Abercywyn o 1711; yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a thyrrai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de, gan bregethu ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mynwentydd ac weithiau ar y mynyddoedd i gannoedd; yn 1713 roedd yn ymgeisydd am swydd athro a chenhadwr i Tranquebar yn India, ond gwrthododd hi; ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror; gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders gweithiodd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 a 1727; yn 1718 bu ar daith bregethu drwy Gymru, Lloegr a’r Alban gyda Syr John Philipps, ac yn 1720 priododd Margaret Philipps, chwaer Syr John; ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror; erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion; arhosai’r ysgolion dri mis mewn un lle, fel arfer yn y gaeaf pan oedd gwaith fferm yn llac, gan ddysgu’r Beibl Cymraeg a Chatecism yr Eglwys, gydag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd; hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yn Llanddowror; bu’r mudiad yn llwyddiant mawr o’r dechrau, a chofnododd yr adroddiad Welch Piety am 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain. |
| Ysgolion erbyn 1761 | 3,495FfynonellauJones, Griffith (1683 – 1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, Penboyr, Sir Gaerfyrddin, yn 1683 a’i fedyddio 1 Mai 1684, mab John ap Gruffydd ac Elinor John; ar ôl ysgol y pentref aeth yn fugail, yna penderfynodd fod yn glerigwr ac aeth i ysgol ramadeg Caerfyrddin; urddwyd yn ddiacon ac yn offeiriad ym mis Medi 1708; curad Penbryn, Penrhydd a Thalacharn, lle bu hefyd yn feistr ysgol yr S.P.C.K.; rheithor Llandeilo Abercywyn o 1711; yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a thyrrai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de, gan bregethu ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mynwentydd ac weithiau ar y mynyddoedd i gannoedd; yn 1713 roedd yn ymgeisydd am swydd athro a chenhadwr i Tranquebar yn India, ond gwrthododd hi; ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror; gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders gweithiodd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 a 1727; yn 1718 bu ar daith bregethu drwy Gymru, Lloegr a’r Alban gyda Syr John Philipps, ac yn 1720 priododd Margaret Philipps, chwaer Syr John; ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror; erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion; arhosai’r ysgolion dri mis mewn un lle, fel arfer yn y gaeaf pan oedd gwaith fferm yn llac, gan ddysgu’r Beibl Cymraeg a Chatecism yr Eglwys, gydag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd; hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yn Llanddowror; bu’r mudiad yn llwyddiant mawr o’r dechrau, a chofnododd yr adroddiad Welch Piety am 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain.Griffith Jones, Llanddowror ↗Wicipedia CymraegGriffith Jones (1683 – 8 Ebrill 1761), a adnabyddir gan amlaf fel Griffith Jones, Llanddowror, sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig; o fewn 25 mlynedd agorwyd 3,495 o ysgolion a dysgodd 158,000 sut i ddarllen; fel arfer yn y gaeaf y cynhelid y gwersi pan oedd gan y ffermwyr a’u teuluoedd amser i’w mynychu; dysgai’r ysgolion blant ac oedolion i ddarllen trwy astudio’r Beibl Cymraeg a thrwy adrodd Catecism yr Eglwys; noddwyd hwy gan Bridget Bevan, merch y dyngarwr John Vaughan, a’i chysylltiadau ariannog yn Llundain a Chaerfaddon; ysgrifennai Griffith Jones adroddiadau blynyddol i’w noddwyr dan y teitl Welsh Piety; erbyn iddo farw roedd 3,495 o ysgolion wedi’u sefydlu mewn 1,600 o lefydd a Chymru ymysg gwledydd mwyaf llythrennog y byd; ni fu unrhyw fath o gyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru cyn hynny ers diddymu’r mynachlogydd.Jones, Griffith (1683–1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Penboyr; ordeiniwyd 1708; rheithor Llanddowror o 1716; 37 o ysgolion a 2,400 o ddisgyblion yn 1737; erbyn ei farw 3,495 o ysgolion a dros 158,000 o ddisgyblion yn ôl Welch Piety; bu farw 8 Ebrill 1761 yn Nhalacharn, a’i gladdu yn Llanddowror; cadwodd Bridget Bevan yr ysgolion i fynd hyd 1779. |
Y bugail a ddaeth yn bregethwr
Ganed Griffith Jones yn 1683 ym Mhant-yr-efel, Penboyr, Sir Gaerfyrddin. Wedi ysgol y pentref bu’n fugail, yna penderfynodd fod yn offeiriad, a’i ordeinio yn 1708. Yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a deuai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de.FfynhonnellJones, Griffith (1683 – 1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, Penboyr, Sir Gaerfyrddin, yn 1683 a’i fedyddio 1 Mai 1684, mab John ap Gruffydd ac Elinor John; ar ôl ysgol y pentref aeth yn fugail, yna penderfynodd fod yn glerigwr ac aeth i ysgol ramadeg Caerfyrddin; urddwyd yn ddiacon ac yn offeiriad ym mis Medi 1708; curad Penbryn, Penrhydd a Thalacharn, lle bu hefyd yn feistr ysgol yr S.P.C.K.; rheithor Llandeilo Abercywyn o 1711; yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a thyrrai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de, gan bregethu ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mynwentydd ac weithiau ar y mynyddoedd i gannoedd; yn 1713 roedd yn ymgeisydd am swydd athro a chenhadwr i Tranquebar yn India, ond gwrthododd hi; ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror; gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders gweithiodd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 a 1727; yn 1718 bu ar daith bregethu drwy Gymru, Lloegr a’r Alban gyda Syr John Philipps, ac yn 1720 priododd Margaret Philipps, chwaer Syr John; ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror; erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion; arhosai’r ysgolion dri mis mewn un lle, fel arfer yn y gaeaf pan oedd gwaith fferm yn llac, gan ddysgu’r Beibl Cymraeg a Chatecism yr Eglwys, gydag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd; hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yn Llanddowror; bu’r mudiad yn llwyddiant mawr o’r dechrau, a chofnododd yr adroddiad Welch Piety am 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain.
Rheithor Llanddowror
Ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr, Syr John Philipps, ef yn rheithor Llanddowror, ac yn 1720 priododd Margaret, chwaer Syr John. Gweithiodd gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 ac 1727.FfynonellauJones, Griffith (1683 – 1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, Penboyr, Sir Gaerfyrddin, yn 1683 a’i fedyddio 1 Mai 1684, mab John ap Gruffydd ac Elinor John; ar ôl ysgol y pentref aeth yn fugail, yna penderfynodd fod yn glerigwr ac aeth i ysgol ramadeg Caerfyrddin; urddwyd yn ddiacon ac yn offeiriad ym mis Medi 1708; curad Penbryn, Penrhydd a Thalacharn, lle bu hefyd yn feistr ysgol yr S.P.C.K.; rheithor Llandeilo Abercywyn o 1711; yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a thyrrai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de, gan bregethu ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mynwentydd ac weithiau ar y mynyddoedd i gannoedd; yn 1713 roedd yn ymgeisydd am swydd athro a chenhadwr i Tranquebar yn India, ond gwrthododd hi; ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror; gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders gweithiodd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 a 1727; yn 1718 bu ar daith bregethu drwy Gymru, Lloegr a’r Alban gyda Syr John Philipps, ac yn 1720 priododd Margaret Philipps, chwaer Syr John; ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror; erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion; arhosai’r ysgolion dri mis mewn un lle, fel arfer yn y gaeaf pan oedd gwaith fferm yn llac, gan ddysgu’r Beibl Cymraeg a Chatecism yr Eglwys, gydag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd; hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yn Llanddowror; bu’r mudiad yn llwyddiant mawr o’r dechrau, a chofnododd yr adroddiad Welch Piety am 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain.Jones, Griffith (1683–1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Penboyr; ordeiniwyd 1708; rheithor Llanddowror o 1716; 37 o ysgolion a 2,400 o ddisgyblion yn 1737; erbyn ei farw 3,495 o ysgolion a dros 158,000 o ddisgyblion yn ôl Welch Piety; bu farw 8 Ebrill 1761 yn Nhalacharn, a’i gladdu yn Llanddowror; cadwodd Bridget Bevan yr ysgolion i fynd hyd 1779.
Yr ysgolion cylchynol Cymreig
Ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror. Arhosai pob ysgol tua thri mis mewn un lle, yn y gaeaf fel arfer pan oedd gwaith y fferm yn llac, gan ddysgu plant a dynion a gwragedd i ddarllen y Beibl Cymraeg, ag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd, a hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yma yn Llanddowror.FfynonellauJones, Griffith (1683 – 1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, Penboyr, Sir Gaerfyrddin, yn 1683 a’i fedyddio 1 Mai 1684, mab John ap Gruffydd ac Elinor John; ar ôl ysgol y pentref aeth yn fugail, yna penderfynodd fod yn glerigwr ac aeth i ysgol ramadeg Caerfyrddin; urddwyd yn ddiacon ac yn offeiriad ym mis Medi 1708; curad Penbryn, Penrhydd a Thalacharn, lle bu hefyd yn feistr ysgol yr S.P.C.K.; rheithor Llandeilo Abercywyn o 1711; yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a thyrrai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de, gan bregethu ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mynwentydd ac weithiau ar y mynyddoedd i gannoedd; yn 1713 roedd yn ymgeisydd am swydd athro a chenhadwr i Tranquebar yn India, ond gwrthododd hi; ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror; gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders gweithiodd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 a 1727; yn 1718 bu ar daith bregethu drwy Gymru, Lloegr a’r Alban gyda Syr John Philipps, ac yn 1720 priododd Margaret Philipps, chwaer Syr John; ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror; erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion; arhosai’r ysgolion dri mis mewn un lle, fel arfer yn y gaeaf pan oedd gwaith fferm yn llac, gan ddysgu’r Beibl Cymraeg a Chatecism yr Eglwys, gydag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd; hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yn Llanddowror; bu’r mudiad yn llwyddiant mawr o’r dechrau, a chofnododd yr adroddiad Welch Piety am 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain.Griffith Jones (priest) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1683 neu 1684 ym Mhenboyr, Sir Gaerfyrddin; rheithor Llanddowror o 1716; yn 1731 dechreuodd yr ysgolion cylchynol, pob un yn aros tua thri mis mewn un lle cyn symud ymlaen; roedd yr addysg yn Gymraeg, iaith y bobl; erbyn ei farw yn 1761 roedd dros 200,000 o bobl wedi dysgu darllen ynddynt; cariodd Bridget Bevan yr ysgolion ymlaen hyd ei marw yn 1779; trwy ei bregethu y troes Daniel Rowland; bu farw yn Nhalacharn ar 8 Ebrill 1761 ac mae’n gorwedd yn Llanddowror.Griffith Jones, Llanddowror ↗Wicipedia CymraegGriffith Jones (1683 – 8 Ebrill 1761), a adnabyddir gan amlaf fel Griffith Jones, Llanddowror, sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig; o fewn 25 mlynedd agorwyd 3,495 o ysgolion a dysgodd 158,000 sut i ddarllen; fel arfer yn y gaeaf y cynhelid y gwersi pan oedd gan y ffermwyr a’u teuluoedd amser i’w mynychu; dysgai’r ysgolion blant ac oedolion i ddarllen trwy astudio’r Beibl Cymraeg a thrwy adrodd Catecism yr Eglwys; noddwyd hwy gan Bridget Bevan, merch y dyngarwr John Vaughan, a’i chysylltiadau ariannog yn Llundain a Chaerfaddon; ysgrifennai Griffith Jones adroddiadau blynyddol i’w noddwyr dan y teitl Welsh Piety; erbyn iddo farw roedd 3,495 o ysgolion wedi’u sefydlu mewn 1,600 o lefydd a Chymru ymysg gwledydd mwyaf llythrennog y byd; ni fu unrhyw fath o gyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru cyn hynny ers diddymu’r mynachlogydd.
Welch Piety
Bob blwyddyn adroddai am y gwaith wrth ei noddwyr yn Welch Piety. Erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion â 2,400 o ddisgyblion, a chofnododd adroddiad 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion mewn pum mlynedd ar hugain, â thros 158,000 o ddisgyblion.FfynonellauJones, Griffith (1683 – 1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, Penboyr, Sir Gaerfyrddin, yn 1683 a’i fedyddio 1 Mai 1684, mab John ap Gruffydd ac Elinor John; ar ôl ysgol y pentref aeth yn fugail, yna penderfynodd fod yn glerigwr ac aeth i ysgol ramadeg Caerfyrddin; urddwyd yn ddiacon ac yn offeiriad ym mis Medi 1708; curad Penbryn, Penrhydd a Thalacharn, lle bu hefyd yn feistr ysgol yr S.P.C.K.; rheithor Llandeilo Abercywyn o 1711; yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a thyrrai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de, gan bregethu ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mynwentydd ac weithiau ar y mynyddoedd i gannoedd; yn 1713 roedd yn ymgeisydd am swydd athro a chenhadwr i Tranquebar yn India, ond gwrthododd hi; ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror; gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders gweithiodd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 a 1727; yn 1718 bu ar daith bregethu drwy Gymru, Lloegr a’r Alban gyda Syr John Philipps, ac yn 1720 priododd Margaret Philipps, chwaer Syr John; ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror; erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion; arhosai’r ysgolion dri mis mewn un lle, fel arfer yn y gaeaf pan oedd gwaith fferm yn llac, gan ddysgu’r Beibl Cymraeg a Chatecism yr Eglwys, gydag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd; hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yn Llanddowror; bu’r mudiad yn llwyddiant mawr o’r dechrau, a chofnododd yr adroddiad Welch Piety am 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain.Jones, Griffith (1683–1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Penboyr; ordeiniwyd 1708; rheithor Llanddowror o 1716; 37 o ysgolion a 2,400 o ddisgyblion yn 1737; erbyn ei farw 3,495 o ysgolion a dros 158,000 o ddisgyblion yn ôl Welch Piety; bu farw 8 Ebrill 1761 yn Nhalacharn, a’i gladdu yn Llanddowror; cadwodd Bridget Bevan yr ysgolion i fynd hyd 1779.Griffith Jones, Llanddowror ↗Wicipedia CymraegGriffith Jones (1683 – 8 Ebrill 1761), a adnabyddir gan amlaf fel Griffith Jones, Llanddowror, sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig; o fewn 25 mlynedd agorwyd 3,495 o ysgolion a dysgodd 158,000 sut i ddarllen; fel arfer yn y gaeaf y cynhelid y gwersi pan oedd gan y ffermwyr a’u teuluoedd amser i’w mynychu; dysgai’r ysgolion blant ac oedolion i ddarllen trwy astudio’r Beibl Cymraeg a thrwy adrodd Catecism yr Eglwys; noddwyd hwy gan Bridget Bevan, merch y dyngarwr John Vaughan, a’i chysylltiadau ariannog yn Llundain a Chaerfaddon; ysgrifennai Griffith Jones adroddiadau blynyddol i’w noddwyr dan y teitl Welsh Piety; erbyn iddo farw roedd 3,495 o ysgolion wedi’u sefydlu mewn 1,600 o lefydd a Chymru ymysg gwledydd mwyaf llythrennog y byd; ni fu unrhyw fath o gyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru cyn hynny ers diddymu’r mynachlogydd.
Bridget Bevan a’r darllenwyr
Cadwodd ei gyfeilles a’i noddwraig Bridget Bevan yr ysgolion i fynd ar ei ôl hyd 1779. Ymhlith y rhai a ddysgodd ddarllen ynddynt roedd y bardd Twm o’r Nant, a chafodd Thomas Charles o’r Bala ei addysg yn Llanddowror cyn mynd ymlaen i osod yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn.FfynonellauJones, Griffith (1683–1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Penboyr; ordeiniwyd 1708; rheithor Llanddowror o 1716; 37 o ysgolion a 2,400 o ddisgyblion yn 1737; erbyn ei farw 3,495 o ysgolion a dros 158,000 o ddisgyblion yn ôl Welch Piety; bu farw 8 Ebrill 1761 yn Nhalacharn, a’i gladdu yn Llanddowror; cadwodd Bridget Bevan yr ysgolion i fynd hyd 1779.Thomas Edwards (Twm o'r Nant) ↗Wikipedia (Saesneg)Twm o’r Nant oedd enw’r dramodydd a’r bardd Cymraeg Thomas Edwards (Ionawr 1739 – 3 Ebrill 1810), enwog am ei anterliwtiau, a chwaraeai yn bennaf yn ei Sir Ddinbych enedigol; ganed yn Llanefydd, a symudodd yn blentyn i’r Nant ger Nantglyn, a roddodd ei enw iddo; dysgodd ddarllen yn un o ysgolion cylchynol Griffith Jones; yn awyddus i ysgrifennu, cardotai bapur a gwnâi ei inc ei hun o fwyar ysgaw; yn 1749 ymunodd â chwmni o chwaraewyr teithiol a chwaraeai ar drol; yn 1763 priododd Elizabeth Hughes, a’r bardd-offeiriad Evan Evans (Ieuan Fardd) yn gweinyddu; yn 1808 gweithiodd i William Madocks ar forglawdd Porthmadog; mae ei anterliwtiau’n trafod camweddau ei ddydd, trethi amhoblogaidd, tirfeddianwyr barus a chyfreithwyr twyllodrus, ac yn ddolen rhwng traddodiadau canoloesol a modern drama Gymraeg; erys tua 200 o’i faledi; ymddangosodd ei hunangofiant byr yn Y Greal yn 1805; cymerodd ran yn eisteddfodau Cymdeithas y Gwyneddigion, rhagflaenwyr yr Eisteddfod Genedlaethol; galwodd David Samwell, llawfeddyg Capten Cook, ef yn Shakespeare Cymru a rhoi pin arian iddo, sydd heddiw yn Amgueddfa Cymru; mae wedi ei gladdu yn eglwys Sant Marchell, Dinbych, lle mae cofeb iddo; cyhoeddodd Isaac Foulkes chwe anterliwt yn 1874; rhoddodd George Borrow ddwy bennod iddo yn Wild Wales (1862); yn 1974 agorodd drama Dedwydd Jones, Bard, Theatr y Sherman, Caerdydd.Charles, Thomas (1755 – 1814), Methodist cleric ↗John Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 14 Hydref 1755, yn Longmoor, Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin, yn ôl pob tebyg, yn fab i Rees Charles, ffermwr, a Jael, merch David Bowen o Bibwr Lwyd; ei frawd oedd David Charles yr emynydd; cafodd ysgol yn Llanddowror, yn Academi Caerfyrddin (1769) ac yng Ngholeg Iesu, Rhydychen (1775, B.A. 1779); ordeiniwyd yn 1778 a bu’n gurad yng Ngwlad yr Haf hyd 1783; priododd Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, ar 20 Awst 1783, a’i busnes hi oedd prif gynhaliaeth y teulu; caeodd ei olygon efengylaidd guradiaethau Cymru iddo, ac ar 2 Gorffennaf 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y Bala; yn ofidus fod y bobl yn gwybod cyn lleied am yr Ysgrythurau a hwythau heb ysgolion cylchynol Griffith Jones a Bridget Bevan mwyach, hyfforddodd fintai ar ôl mintai o athrawon teithiol, a arhosai chwech neu naw mis mewn lle yn dysgu darllen a’r ffydd, ar gyflog o £10 y flwyddyn o gasgliadau seiadau’r gogledd; wedyn cyfarfu’r ysgolion ar y Sul, a thrwy ei drefnu, ei ymweld a’r llyfrau a ddarparai gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn; gyda Thomas Jones dechreuodd y chwarterolyn Trysorfa Ysprydol yn 1799; lluniodd y Geiriadur Ysgrythyrol (1805) a’r Hyfforddwr (1807), a ddefnyddiwyd drwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, llyfr sillafu Cymraeg (1807) a Rheolau i’r ysgolion Sul (1813); yn 1802 rhoddodd gerbron y Gymdeithas Draethodau apêl gref am fwy o Feiblau Cymraeg, ac un canlyniad oedd sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor, a gyhoeddodd Feibl Cymraeg dan ei olygiaeth; wedi marw Daniel Rowland a William Williams ef oedd prif arweinydd ei gyfundeb; tua 1800 caniataodd i’r seiadau ddewis eu harweinwyr eu hunain (y blaenoriaid heddiw); yn 1803 denodd yr argraffydd Robert Saunderson i’r Bala; ysgrifennodd The Welsh Methodists Vindicated (1802); yn 1811 lluniodd y ffurf ordeinio a ddefnyddir gan ei enwad o hyd; bu farw 5 Hydref 1814 a’i gladdu yn Llanycil; bu farw ei weddw dair wythnos wedyn.
Ymweld
Bu farw Griffith Jones yn Nhalacharn ar 8 Ebrill 1761 a’i gladdu yn Llanddowror. Mae gan eglwys Sant Teilo dŵr gorllewinol o ddiwedd yr Oesoedd Canol a bedyddfaen o’r 15fed ganrif, ac ailgodwyd y gweddill yn 1865.FfynonellauJones, Griffith (1683–1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Penboyr; ordeiniwyd 1708; rheithor Llanddowror o 1716; 37 o ysgolion a 2,400 o ddisgyblion yn 1737; erbyn ei farw 3,495 o ysgolion a dros 158,000 o ddisgyblion yn ôl Welch Piety; bu farw 8 Ebrill 1761 yn Nhalacharn, a’i gladdu yn Llanddowror; cadwodd Bridget Bevan yr ysgolion i fynd hyd 1779.Church Heritage Record: St Teilo, Llanddowror ↗Yr Eglwys yng Nghymru (Saesneg)Tŵr gorllewinol o ddiwedd yr Oesoedd Canol, y gweddill wedi’i ailgodi yn 1865 gan Thomas David o Dalacharn; bedyddfaen o’r 15fed ganrif; ar yr A477 tua 3 km i’r de-orllewin o Sanclêr; dechreuodd Griffith Jones a Bridget Bevan yr ysgolion cylchynol.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


