Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
1683–1761
Dysgodd ei ysgolion cylchynol gyfran helaeth o bobl Cymru i ddarllen, a hynny yn Gymraeg.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Llenyddiaeth Gymraeg: Emynau, ysgolheigion a’r Eisteddfod →

Roedd Griffith Jones o Landdowror, y bachgen bugail a ddaeth yn offeiriad, yn un o athrawon mwyaf unrhyw genedl. Dysgodd ei ysgolion cylchynol tua 158,000 o bobl i ddarllen yn eu hiaith Gymraeg eu hunain, gwnaethant Gymru yn un o wledydd mwyaf llythrennog y byd, a denu sylw Catrin Fawr o Rwsia.FfynonellauJones, Griffith (1683 – 1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, Penboyr, Sir Gaerfyrddin, yn 1683 a’i fedyddio 1 Mai 1684, mab John ap Gruffydd ac Elinor John; ar ôl ysgol y pentref aeth yn fugail, yna penderfynodd fod yn glerigwr ac aeth i ysgol ramadeg Caerfyrddin; urddwyd yn ddiacon ac yn offeiriad ym mis Medi 1708; curad Penbryn, Penrhydd a Thalacharn, lle bu hefyd yn feistr ysgol yr S.P.C.K.; rheithor Llandeilo Abercywyn o 1711; yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a thyrrai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de, gan bregethu ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mynwentydd ac weithiau ar y mynyddoedd i gannoedd; yn 1713 roedd yn ymgeisydd am swydd athro a chenhadwr i Tranquebar yn India, ond gwrthododd hi; ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror; gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders gweithiodd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 a 1727; yn 1718 bu ar daith bregethu drwy Gymru, Lloegr a’r Alban gyda Syr John Philipps, ac yn 1720 priododd Margaret Philipps, chwaer Syr John; ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror; erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion; arhosai’r ysgolion dri mis mewn un lle, fel arfer yn y gaeaf pan oedd gwaith fferm yn llac, gan ddysgu’r Beibl Cymraeg a Chatecism yr Eglwys, gydag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd; hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yn Llanddowror; bu’r mudiad yn llwyddiant mawr o’r dechrau, a chofnododd yr adroddiad Welch Piety am 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain.Griffith Jones, Llanddowror ↗Wicipedia CymraegGriffith Jones (1683 – 8 Ebrill 1761), a adnabyddir gan amlaf fel Griffith Jones, Llanddowror, sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig; o fewn 25 mlynedd agorwyd 3,495 o ysgolion a dysgodd 158,000 sut i ddarllen; fel arfer yn y gaeaf y cynhelid y gwersi pan oedd gan y ffermwyr a’u teuluoedd amser i’w mynychu; dysgai’r ysgolion blant ac oedolion i ddarllen trwy astudio’r Beibl Cymraeg a thrwy adrodd Catecism yr Eglwys; noddwyd hwy gan Bridget Bevan, merch y dyngarwr John Vaughan, a’i chysylltiadau ariannog yn Llundain a Chaerfaddon; ysgrifennai Griffith Jones adroddiadau blynyddol i’w noddwyr dan y teitl Welsh Piety; erbyn iddo farw roedd 3,495 o ysgolion wedi’u sefydlu mewn 1,600 o lefydd a Chymru ymysg gwledydd mwyaf llythrennog y byd; ni fu unrhyw fath o gyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru cyn hynny ers diddymu’r mynachlogydd.Griffith Jones (priest) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1683 neu 1684 ym Mhenboyr, Sir Gaerfyrddin; rheithor Llanddowror o 1716; yn 1731 dechreuodd yr ysgolion cylchynol, pob un yn aros tua thri mis mewn un lle cyn symud ymlaen; roedd yr addysg yn Gymraeg, iaith y bobl; erbyn ei farw yn 1761 roedd dros 200,000 o bobl wedi dysgu darllen ynddynt; cariodd Bridget Bevan yr ysgolion ymlaen hyd ei marw yn 1779; trwy ei bregethu y troes Daniel Rowland; bu farw yn Nhalacharn ar 8 Ebrill 1761 ac mae’n gorwedd yn Llanddowror.
| Ganed | 1683, Pant-yr-efel, Penboyr |
|---|---|
| Ei waith cyntaf | Bugail |
| Ei blwyf | Llanddowror, o 1716 |
| Ei waith mawr | Yr ysgolion cylchynol, o 1731 |
| Disgyblion | Dros 158,000 mewn 3,495 o ysgolion |
| Bu farw | 8 Ebrill 1761, Talacharn |
Ganed Griffith yn 1683 ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, ym mhlwyf Penboyr yn Sir Gaerfyrddin, mab John ap Gruffydd ac Elinor John. Ar ôl ysgol y pentref bu’n gweithio’n fugail, ond rhoddodd ei fryd ar yr Eglwys, astudiodd yn ysgol ramadeg Caerfyrddin, a’i urddo ym mis Medi 1708.FfynonellauJones, Griffith (1683 – 1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, Penboyr, Sir Gaerfyrddin, yn 1683 a’i fedyddio 1 Mai 1684, mab John ap Gruffydd ac Elinor John; ar ôl ysgol y pentref aeth yn fugail, yna penderfynodd fod yn glerigwr ac aeth i ysgol ramadeg Caerfyrddin; urddwyd yn ddiacon ac yn offeiriad ym mis Medi 1708; curad Penbryn, Penrhydd a Thalacharn, lle bu hefyd yn feistr ysgol yr S.P.C.K.; rheithor Llandeilo Abercywyn o 1711; yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a thyrrai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de, gan bregethu ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mynwentydd ac weithiau ar y mynyddoedd i gannoedd; yn 1713 roedd yn ymgeisydd am swydd athro a chenhadwr i Tranquebar yn India, ond gwrthododd hi; ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror; gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders gweithiodd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 a 1727; yn 1718 bu ar daith bregethu drwy Gymru, Lloegr a’r Alban gyda Syr John Philipps, ac yn 1720 priododd Margaret Philipps, chwaer Syr John; ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror; erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion; arhosai’r ysgolion dri mis mewn un lle, fel arfer yn y gaeaf pan oedd gwaith fferm yn llac, gan ddysgu’r Beibl Cymraeg a Chatecism yr Eglwys, gydag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd; hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yn Llanddowror; bu’r mudiad yn llwyddiant mawr o’r dechrau, a chofnododd yr adroddiad Welch Piety am 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain.Griffith Jones (priest) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1683 neu 1684 ym Mhenboyr, Sir Gaerfyrddin; rheithor Llanddowror o 1716; yn 1731 dechreuodd yr ysgolion cylchynol, pob un yn aros tua thri mis mewn un lle cyn symud ymlaen; roedd yr addysg yn Gymraeg, iaith y bobl; erbyn ei farw yn 1761 roedd dros 200,000 o bobl wedi dysgu darllen ynddynt; cariodd Bridget Bevan yr ysgolion ymlaen hyd ei marw yn 1779; trwy ei bregethu y troes Daniel Rowland; bu farw yn Nhalacharn ar 8 Ebrill 1761 ac mae’n gorwedd yn Llanddowror.
Yn gurad Talacharn ac yn rheithor Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr. Deuai miloedd o bob rhan o’r de i’w glywed, a phregethai ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mewn mynwentydd ac weithiau ar y mynydd agored. Yn 1713 fe’i gwahoddwyd i fynd yn genhadwr i India, ond dewisodd aros gyda’i bobl ei hun, ac yn 1716 gwnaeth Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror, lle bu weddill ei oes.FfynonellauJones, Griffith (1683 – 1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, Penboyr, Sir Gaerfyrddin, yn 1683 a’i fedyddio 1 Mai 1684, mab John ap Gruffydd ac Elinor John; ar ôl ysgol y pentref aeth yn fugail, yna penderfynodd fod yn glerigwr ac aeth i ysgol ramadeg Caerfyrddin; urddwyd yn ddiacon ac yn offeiriad ym mis Medi 1708; curad Penbryn, Penrhydd a Thalacharn, lle bu hefyd yn feistr ysgol yr S.P.C.K.; rheithor Llandeilo Abercywyn o 1711; yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a thyrrai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de, gan bregethu ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mynwentydd ac weithiau ar y mynyddoedd i gannoedd; yn 1713 roedd yn ymgeisydd am swydd athro a chenhadwr i Tranquebar yn India, ond gwrthododd hi; ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror; gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders gweithiodd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 a 1727; yn 1718 bu ar daith bregethu drwy Gymru, Lloegr a’r Alban gyda Syr John Philipps, ac yn 1720 priododd Margaret Philipps, chwaer Syr John; ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror; erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion; arhosai’r ysgolion dri mis mewn un lle, fel arfer yn y gaeaf pan oedd gwaith fferm yn llac, gan ddysgu’r Beibl Cymraeg a Chatecism yr Eglwys, gydag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd; hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yn Llanddowror; bu’r mudiad yn llwyddiant mawr o’r dechrau, a chofnododd yr adroddiad Welch Piety am 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain.Griffith Jones (priest) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1683 neu 1684 ym Mhenboyr, Sir Gaerfyrddin; rheithor Llanddowror o 1716; yn 1731 dechreuodd yr ysgolion cylchynol, pob un yn aros tua thri mis mewn un lle cyn symud ymlaen; roedd yr addysg yn Gymraeg, iaith y bobl; erbyn ei farw yn 1761 roedd dros 200,000 o bobl wedi dysgu darllen ynddynt; cariodd Bridget Bevan yr ysgolion ymlaen hyd ei marw yn 1779; trwy ei bregethu y troes Daniel Rowland; bu farw yn Nhalacharn ar 8 Ebrill 1761 ac mae’n gorwedd yn Llanddowror.
Yn 1731 dechreuodd y gwaith y mae Cymru’n ei gofio amdano. Deuai ysgolfeistr, a hyfforddwyd gan Griffith Jones ei hun, i blwyf am tua thri mis, fel arfer yn y gaeaf pan oedd y ffermydd yn dawel, a dysgu plant a gwŷr a gwragedd fel ei gilydd i ddarllen y Beibl Cymraeg. Cynhelid ysgolion nos i’r rhai a weithiai yn y dydd. Yna symudai’r ysgol ymlaen, gan gylchynu o le i le, a’r dysgu bob amser yn Gymraeg, iaith y bobl.FfynonellauJones, Griffith (1683 – 1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, Penboyr, Sir Gaerfyrddin, yn 1683 a’i fedyddio 1 Mai 1684, mab John ap Gruffydd ac Elinor John; ar ôl ysgol y pentref aeth yn fugail, yna penderfynodd fod yn glerigwr ac aeth i ysgol ramadeg Caerfyrddin; urddwyd yn ddiacon ac yn offeiriad ym mis Medi 1708; curad Penbryn, Penrhydd a Thalacharn, lle bu hefyd yn feistr ysgol yr S.P.C.K.; rheithor Llandeilo Abercywyn o 1711; yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a thyrrai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de, gan bregethu ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mynwentydd ac weithiau ar y mynyddoedd i gannoedd; yn 1713 roedd yn ymgeisydd am swydd athro a chenhadwr i Tranquebar yn India, ond gwrthododd hi; ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror; gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders gweithiodd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 a 1727; yn 1718 bu ar daith bregethu drwy Gymru, Lloegr a’r Alban gyda Syr John Philipps, ac yn 1720 priododd Margaret Philipps, chwaer Syr John; ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror; erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion; arhosai’r ysgolion dri mis mewn un lle, fel arfer yn y gaeaf pan oedd gwaith fferm yn llac, gan ddysgu’r Beibl Cymraeg a Chatecism yr Eglwys, gydag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd; hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yn Llanddowror; bu’r mudiad yn llwyddiant mawr o’r dechrau, a chofnododd yr adroddiad Welch Piety am 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain.Griffith Jones, Llanddowror ↗Wicipedia CymraegGriffith Jones (1683 – 8 Ebrill 1761), a adnabyddir gan amlaf fel Griffith Jones, Llanddowror, sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig; o fewn 25 mlynedd agorwyd 3,495 o ysgolion a dysgodd 158,000 sut i ddarllen; fel arfer yn y gaeaf y cynhelid y gwersi pan oedd gan y ffermwyr a’u teuluoedd amser i’w mynychu; dysgai’r ysgolion blant ac oedolion i ddarllen trwy astudio’r Beibl Cymraeg a thrwy adrodd Catecism yr Eglwys; noddwyd hwy gan Bridget Bevan, merch y dyngarwr John Vaughan, a’i chysylltiadau ariannog yn Llundain a Chaerfaddon; ysgrifennai Griffith Jones adroddiadau blynyddol i’w noddwyr dan y teitl Welsh Piety; erbyn iddo farw roedd 3,495 o ysgolion wedi’u sefydlu mewn 1,600 o lefydd a Chymru ymysg gwledydd mwyaf llythrennog y byd; ni fu unrhyw fath o gyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru cyn hynny ers diddymu’r mynachlogydd.Griffith Jones (priest) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1683 neu 1684 ym Mhenboyr, Sir Gaerfyrddin; rheithor Llanddowror o 1716; yn 1731 dechreuodd yr ysgolion cylchynol, pob un yn aros tua thri mis mewn un lle cyn symud ymlaen; roedd yr addysg yn Gymraeg, iaith y bobl; erbyn ei farw yn 1761 roedd dros 200,000 o bobl wedi dysgu darllen ynddynt; cariodd Bridget Bevan yr ysgolion ymlaen hyd ei marw yn 1779; trwy ei bregethu y troes Daniel Rowland; bu farw yn Nhalacharn ar 8 Ebrill 1761 ac mae’n gorwedd yn Llanddowror.
Erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion. Pan fu farw Griffith Jones, cyfrifodd ei adroddiad blynyddol, Welch Piety, 3,495 o ysgolion a gynhaliwyd mewn tua 1,600 o lefydd, gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain. Ni fu cyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru ers cau’r mynachlogydd, a bellach roedd Cymru ymhlith cenhedloedd mwyaf llythrennog y ddaear. Yn 1764 comisiynodd Catrin Fawr o Rwsia adroddiad ar yr ysgolion, i weld a allai Rwsia wneud yr un peth.FfynonellauJones, Griffith (1683 – 1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, Penboyr, Sir Gaerfyrddin, yn 1683 a’i fedyddio 1 Mai 1684, mab John ap Gruffydd ac Elinor John; ar ôl ysgol y pentref aeth yn fugail, yna penderfynodd fod yn glerigwr ac aeth i ysgol ramadeg Caerfyrddin; urddwyd yn ddiacon ac yn offeiriad ym mis Medi 1708; curad Penbryn, Penrhydd a Thalacharn, lle bu hefyd yn feistr ysgol yr S.P.C.K.; rheithor Llandeilo Abercywyn o 1711; yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a thyrrai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de, gan bregethu ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mynwentydd ac weithiau ar y mynyddoedd i gannoedd; yn 1713 roedd yn ymgeisydd am swydd athro a chenhadwr i Tranquebar yn India, ond gwrthododd hi; ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror; gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders gweithiodd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 a 1727; yn 1718 bu ar daith bregethu drwy Gymru, Lloegr a’r Alban gyda Syr John Philipps, ac yn 1720 priododd Margaret Philipps, chwaer Syr John; ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror; erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion; arhosai’r ysgolion dri mis mewn un lle, fel arfer yn y gaeaf pan oedd gwaith fferm yn llac, gan ddysgu’r Beibl Cymraeg a Chatecism yr Eglwys, gydag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd; hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yn Llanddowror; bu’r mudiad yn llwyddiant mawr o’r dechrau, a chofnododd yr adroddiad Welch Piety am 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain.Griffith Jones, Llanddowror ↗Wicipedia CymraegGriffith Jones (1683 – 8 Ebrill 1761), a adnabyddir gan amlaf fel Griffith Jones, Llanddowror, sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig; o fewn 25 mlynedd agorwyd 3,495 o ysgolion a dysgodd 158,000 sut i ddarllen; fel arfer yn y gaeaf y cynhelid y gwersi pan oedd gan y ffermwyr a’u teuluoedd amser i’w mynychu; dysgai’r ysgolion blant ac oedolion i ddarllen trwy astudio’r Beibl Cymraeg a thrwy adrodd Catecism yr Eglwys; noddwyd hwy gan Bridget Bevan, merch y dyngarwr John Vaughan, a’i chysylltiadau ariannog yn Llundain a Chaerfaddon; ysgrifennai Griffith Jones adroddiadau blynyddol i’w noddwyr dan y teitl Welsh Piety; erbyn iddo farw roedd 3,495 o ysgolion wedi’u sefydlu mewn 1,600 o lefydd a Chymru ymysg gwledydd mwyaf llythrennog y byd; ni fu unrhyw fath o gyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru cyn hynny ers diddymu’r mynachlogydd.Griffith Jones (priest) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1683 neu 1684 ym Mhenboyr, Sir Gaerfyrddin; rheithor Llanddowror o 1716; yn 1731 dechreuodd yr ysgolion cylchynol, pob un yn aros tua thri mis mewn un lle cyn symud ymlaen; roedd yr addysg yn Gymraeg, iaith y bobl; erbyn ei farw yn 1761 roedd dros 200,000 o bobl wedi dysgu darllen ynddynt; cariodd Bridget Bevan yr ysgolion ymlaen hyd ei marw yn 1779; trwy ei bregethu y troes Daniel Rowland; bu farw yn Nhalacharn ar 8 Ebrill 1761 ac mae’n gorwedd yn Llanddowror.
Gweithiodd Griffith Jones hefyd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg, a newidiodd ei bregethu fywydau: deffrowyd Daniel Rowland o Langeitho ganddo. Fe’i gwelir yn aml fel rhagflaenydd y diwygiad Methodistaidd mawr yng Nghymru.FfynonellauJones, Griffith (1683 – 1761), cleric and educational reformer ↗Mary Clement, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, Penboyr, Sir Gaerfyrddin, yn 1683 a’i fedyddio 1 Mai 1684, mab John ap Gruffydd ac Elinor John; ar ôl ysgol y pentref aeth yn fugail, yna penderfynodd fod yn glerigwr ac aeth i ysgol ramadeg Caerfyrddin; urddwyd yn ddiacon ac yn offeiriad ym mis Medi 1708; curad Penbryn, Penrhydd a Thalacharn, lle bu hefyd yn feistr ysgol yr S.P.C.K.; rheithor Llandeilo Abercywyn o 1711; yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a thyrrai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de, gan bregethu ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mynwentydd ac weithiau ar y mynyddoedd i gannoedd; yn 1713 roedd yn ymgeisydd am swydd athro a chenhadwr i Tranquebar yn India, ond gwrthododd hi; ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror; gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders gweithiodd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 a 1727; yn 1718 bu ar daith bregethu drwy Gymru, Lloegr a’r Alban gyda Syr John Philipps, ac yn 1720 priododd Margaret Philipps, chwaer Syr John; ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror; erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion; arhosai’r ysgolion dri mis mewn un lle, fel arfer yn y gaeaf pan oedd gwaith fferm yn llac, gan ddysgu’r Beibl Cymraeg a Chatecism yr Eglwys, gydag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd; hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yn Llanddowror; bu’r mudiad yn llwyddiant mawr o’r dechrau, a chofnododd yr adroddiad Welch Piety am 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain.Griffith Jones (priest) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1683 neu 1684 ym Mhenboyr, Sir Gaerfyrddin; rheithor Llanddowror o 1716; yn 1731 dechreuodd yr ysgolion cylchynol, pob un yn aros tua thri mis mewn un lle cyn symud ymlaen; roedd yr addysg yn Gymraeg, iaith y bobl; erbyn ei farw yn 1761 roedd dros 200,000 o bobl wedi dysgu darllen ynddynt; cariodd Bridget Bevan yr ysgolion ymlaen hyd ei marw yn 1779; trwy ei bregethu y troes Daniel Rowland; bu farw yn Nhalacharn ar 8 Ebrill 1761 ac mae’n gorwedd yn Llanddowror.
Cynhaliwyd ei waith gan ei gyfaill a’i noddwraig Madam Bridget Bevan o Dalacharn, a godai arian yn Llundain a Chaerfaddon. Treuliodd ei flynyddoedd olaf yn ei chartref, a bu farw yno ar 8 Ebrill 1761. Cadwodd hi’r ysgolion i fynd hyd ei marw ei hun yn 1779, ac mae’r ddau’n gorwedd yn eglwys Llanddowror.FfynonellauGriffith Jones (priest) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1683 neu 1684 ym Mhenboyr, Sir Gaerfyrddin; rheithor Llanddowror o 1716; yn 1731 dechreuodd yr ysgolion cylchynol, pob un yn aros tua thri mis mewn un lle cyn symud ymlaen; roedd yr addysg yn Gymraeg, iaith y bobl; erbyn ei farw yn 1761 roedd dros 200,000 o bobl wedi dysgu darllen ynddynt; cariodd Bridget Bevan yr ysgolion ymlaen hyd ei marw yn 1779; trwy ei bregethu y troes Daniel Rowland; bu farw yn Nhalacharn ar 8 Ebrill 1761 ac mae’n gorwedd yn Llanddowror.Griffith Jones, Llanddowror ↗Wicipedia CymraegGriffith Jones (1683 – 8 Ebrill 1761), a adnabyddir gan amlaf fel Griffith Jones, Llanddowror, sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig; o fewn 25 mlynedd agorwyd 3,495 o ysgolion a dysgodd 158,000 sut i ddarllen; fel arfer yn y gaeaf y cynhelid y gwersi pan oedd gan y ffermwyr a’u teuluoedd amser i’w mynychu; dysgai’r ysgolion blant ac oedolion i ddarllen trwy astudio’r Beibl Cymraeg a thrwy adrodd Catecism yr Eglwys; noddwyd hwy gan Bridget Bevan, merch y dyngarwr John Vaughan, a’i chysylltiadau ariannog yn Llundain a Chaerfaddon; ysgrifennai Griffith Jones adroddiadau blynyddol i’w noddwyr dan y teitl Welsh Piety; erbyn iddo farw roedd 3,495 o ysgolion wedi’u sefydlu mewn 1,600 o lefydd a Chymru ymysg gwledydd mwyaf llythrennog y byd; ni fu unrhyw fath o gyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru cyn hynny ers diddymu’r mynachlogydd.
Mae Griffith Jones yn dechrau ysgolion sy’n symud o blwyf i blwyf, gan ddysgu miloedd lawer i ddarllen Cymraeg.
Yr ysgolion cylchynolMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y bobl a sicrhaodd fod y Gymraeg yn dal i gael ei siarad heddiw.
Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf