Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1683–1761

Griffith Jones

Dysgodd ei ysgolion cylchynol gyfran helaeth o bobl Cymru i ddarllen, a hynny yn Gymraeg.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1683–1761 (wedi’i gofnodi) Llanddowror Oes yr Adfywiad Ysgolheigion ac athrawon
Llechen goffa Griffith Jones yn Eglwys Sant Teilo, Llanddowror, lle’r oedd yn rheithor
Llechen goffa Griffith Jones yn Eglwys Sant Teilo, Llanddowror, lle’r oedd yn rheithor · Llun: welshbabe, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Roedd Griffith Jones o Landdowror, y bachgen bugail a ddaeth yn offeiriad, yn un o athrawon mwyaf unrhyw genedl. Dysgodd ei ysgolion cylchynol tua 158,000 o bobl i ddarllen yn eu hiaith Gymraeg eu hunain, gwnaethant Gymru yn un o wledydd mwyaf llythrennog y byd, a denu sylw Catrin Fawr o Rwsia.

Ganed1683, Pant-yr-efel, Penboyr
Ei waith cyntafBugail
Ei blwyfLlanddowror, o 1716
Ei waith mawrYr ysgolion cylchynol, o 1731
DisgyblionDros 158,000 mewn 3,495 o ysgolion
Bu farw8 Ebrill 1761, Talacharn

O fugail i offeiriad#

Ganed Griffith yn 1683 ym Mhant-yr-efel, Cwmhiraeth, ym mhlwyf Penboyr yn Sir Gaerfyrddin, mab John ap Gruffydd ac Elinor John. Ar ôl ysgol y pentref bu’n gweithio’n fugail, ond rhoddodd ei fryd ar yr Eglwys, astudiodd yn ysgol ramadeg Caerfyrddin, a’i urddo ym mis Medi 1708.

Pregethwr mawr#

Yn gurad Talacharn ac yn rheithor Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr. Deuai miloedd o bob rhan o’r de i’w glywed, a phregethai ar ddyddiau gwaith mewn eglwysi, mewn mynwentydd ac weithiau ar y mynydd agored. Yn 1713 fe’i gwahoddwyd i fynd yn genhadwr i India, ond dewisodd aros gyda’i bobl ei hun, ac yn 1716 gwnaeth Syr John Philipps ef yn rheithor Llanddowror, lle bu weddill ei oes.

Yr ysgolion cylchynol#

Yn 1731 dechreuodd y gwaith y mae Cymru’n ei gofio amdano. Deuai ysgolfeistr, a hyfforddwyd gan Griffith Jones ei hun, i blwyf am tua thri mis, fel arfer yn y gaeaf pan oedd y ffermydd yn dawel, a dysgu plant a gwŷr a gwragedd fel ei gilydd i ddarllen y Beibl Cymraeg. Cynhelid ysgolion nos i’r rhai a weithiai yn y dydd. Yna symudai’r ysgol ymlaen, gan gylchynu o le i le, a’r dysgu bob amser yn Gymraeg, iaith y bobl.

Cenedl yn dysgu darllen#

Erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion gyda 2,400 o ddisgyblion. Pan fu farw Griffith Jones, cyfrifodd ei adroddiad blynyddol, Welch Piety, 3,495 o ysgolion a gynhaliwyd mewn tua 1,600 o lefydd, gyda dros 158,000 o ddisgyblion mewn pum mlynedd ar hugain. Ni fu cyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru ers cau’r mynachlogydd, a bellach roedd Cymru ymhlith cenhedloedd mwyaf llythrennog y ddaear. Yn 1764 comisiynodd Catrin Fawr o Rwsia adroddiad ar yr ysgolion, i weld a allai Rwsia wneud yr un peth.

Seren fore’r diwygiad#

Gweithiodd Griffith Jones hefyd dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg, a newidiodd ei bregethu fywydau: deffrowyd Daniel Rowland o Langeitho ganddo. Fe’i gwelir yn aml fel rhagflaenydd y diwygiad Methodistaidd mawr yng Nghymru.

Bridget Bevan#

Cynhaliwyd ei waith gan ei gyfaill a’i noddwraig Madam Bridget Bevan o Dalacharn, a godai arian yn Llundain a Chaerfaddon. Treuliodd ei flynyddoedd olaf yn ei chartref, a bu farw yno ar 8 Ebrill 1761. Cadwodd hi’r ysgolion i fynd hyd ei marw ei hun yn 1779, ac mae’r ddau’n gorwedd yn eglwys Llanddowror.

Ar y llinell amser

  1. Yr ysgolion cylchynol

    Mae Griffith Jones yn dechrau ysgolion sy’n symud o blwyf i blwyf, gan ddysgu miloedd lawer i ddarllen Cymraeg.

    Yr ysgolion cylchynol

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf