Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

Oes y Brenhinoedd

Meini Margam

Bron i ddeg ar hugain o feini a chroesau cerfiedig o ganrifoedd Cristnogol cyntaf Morgannwg, wedi’u casglu mewn hen ysgol wrth ymyl eglwys Abaty Margam.

Llun: Meini Cristnogol cynnar cerfiedig, gan gynnwys croes olwyn fawr Conbelin, yn Amgueddfa Meini Margam · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
500s–900s 51.563° N, 3.728° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Mewn hen ysgoldy wrth ymyl eglwys Abaty Margam, ger Port Talbot, saif Meini Margam, un o’r casgliadau pwysicaf ym Mhrydain o feini cerfiedig Cristnogol cynnar. Wedi’u canfod o gwmpas Margam a’u casglu ynghyd dros flynyddoedd lawer, maent yn dwyn geiriau a ffydd pobl Morgannwg o ddiwedd oes Rhufain hyd oes y brenhinoedd.

Meini17 Cristnogol cynnar, 11 o gofebion diweddarach
HynafCarreg filltir Rufeinig o 309 i 313
Yng ngofalCadw

O garreg filltir i gofeb

Carreg filltir Rufeinig a godwyd i’r ymerawdwr Maximinus oedd y maen hynaf. Yn y chweched ganrif fe’i trowyd â’i phen i lawr a’i cherfio eto: yma y gorwedd Cantusus, ei dad oedd Paulinus. Mae maen Pumpeius Carantorius, o’r un ganrif, wedi’i ysgrifennu mewn Lladin ac mewn Ogam, a’i alw gan bobl Cynffig yn Fedd Morgan Morganwg.

Maen Bodvoc

Ar fynydd ger Margam, wedi’i osod mewn crug claddu hynafol, safai maen Bodvoc, a gerfiwyd ar ddiwedd y chweched ganrif: maen Bodvoc, yma y gorwedd, mab Catotigirn a gor-ŵyr Eternalis Vedomavus. Mae copi bellach yn sefyll yn ei le, a’r maen ei hun yn yr amgueddfa.

Croesau oes y brenhinoedd

O’r nawfed ganrif i’r unfed ar ddeg cododd pobl Morgannwg groesau mawr â phen olwyn wedi’u cerfio â phlethau a dellt. Gwnaeth Enniaun ei groes er mwyn enaid Guorgoret, a chododd Grutne ei un ef yn enw Duw goruchaf er mwyn enaid Ahest.

Croes Conbelin

Y fwyaf o’r cyfan yw’r groes a gododd Conbelin rhwng 950 a 1050, 2.6 metr o uchder, â phen olwyn mawr, ffigurau o Ioan Sant a’r Forwyn Fair, a golygfa hela ar ei sylfaen. Fe’i gelwid yn Faen y Noddfa, a disgrifiodd y Comisiwn Brenhinol hi yn y geiriau hyn:

Yr un fwyaf trawiadol o henebion y math hwn yn y sir, os nad yng Nghymru gyfan.

Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

Yr abaty a’r amgueddfa

Sefydlodd mynachod Sistersaidd Abaty Margam yn 1147, ac mae corff yr eglwys yn dal yn eglwys y plwyf. Casglodd teulu Talbot Margam feini’r fro yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, rhoddodd Emily Talbot hwy i’r genedl yn 1892, ac yn 1932 dygwyd hwy ynghyd yn yr hen ysgoldy, sydd bellach yng ngofal Cadw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf