
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
Oes y Brenhinoedd
Meini Margam
Bron i ddeg ar hugain o feini a chroesau cerfiedig o ganrifoedd Cristnogol cyntaf Morgannwg, wedi’u casglu mewn hen ysgol wrth ymyl eglwys Abaty Margam.
Llun: Meini Cristnogol cynnar cerfiedig, gan gynnwys croes olwyn fawr Conbelin, yn Amgueddfa Meini Margam · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Mewn hen ysgoldy wrth ymyl eglwys Abaty Margam, ger Port Talbot, saif Meini Margam, un o’r casgliadau pwysicaf ym Mhrydain o feini cerfiedig Cristnogol cynnar. Wedi’u canfod o gwmpas Margam a’u casglu ynghyd dros flynyddoedd lawer, maent yn dwyn geiriau a ffydd pobl Morgannwg o ddiwedd oes Rhufain hyd oes y brenhinoedd.FfynonellauMargam Stones Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Amgueddfa Cerrig Margam, hen ysgoldy Fictoraidd bach ger Port Talbot, sy’n dal un o’r casgliadau pwysicaf ym Mhrydain o feini a chroesau cerfiedig Cristnogol cynnar, pob un wedi’i ganfod o gwmpas Margam, yn dyst i ddiwylliant Cristnogol Cymreig o’r 6ed i’r 16eg ganrif; 17 o feini Cristnogol cynnar ac 11 o gofebion diweddarach; yng ngofal Cadw, ger Eglwys Abaty Margam; abaty Sistersaidd a sefydlwyd yn 1147 oedd Abaty Margam, ac mae ei gorff wedi goroesi’n eglwys y plwyf; wedi 1536 daeth i deulu Mansel, ac yn ddiweddarach i deulu Talbot, a gasglodd feini’r fro yn y 19eg ganrif; yn 1892 rhoddodd Emily Talbot hwy i’r genedl, ac yn 1932 symudwyd hwy i’r hen ysgoldy eglwys; mae’r meini cyn-Normanaidd mewn tri grŵp: cofebion ag arysgrifau Lladin o 450–650, slabiau â chroes wedi’i thorri o 600–900, a chroesau cerfiedig o 900–1100; trowyd carreg filltir Rufeinig o 309–313 i’r ymerawdwr Maximinus â’i phen i lawr yn y 6ed ganrif a thorri arni HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS, yma y gorwedd Cantusus, ei dad oedd Paulinus; maen Pumpeius Carantorius, o’r 6ed ganrif, mewn Lladin ac Ogam, a elwir yn lleol yn Fedd Morgan Morganwg; Maen Bodvoc o ddiwedd y 6ed ganrif neu ddechrau’r 7fed, maen Bodvoc fab Catotigirn, gor-ŵyr Eternalis Vedomavus, o grug claddu ar y mynydd lle saif copi heddiw; croes Enniaun, y groes ben disg gynharaf ym Morgannwg ynghyd ag un yn Llanilltud, ‘croes Crist, Enniaun a’i gwnaeth er mwyn enaid Guorgoret’; croes Grutne; Croes Conbelin, o rhwng 950 a 1050, y fwyaf o’r meini, 2.61 m o uchder, â phen olwyn mawr, ffigurau y credir eu bod yn Ioan Sant a’r Forwyn Fair, a golygfa hela ar ei sylfaen, a alwyd gan y Comisiwn Brenhinol ‘yr un fwyaf trawiadol o henebion y math hwn yn y sir, os nad yng Nghymru gyfan’, a elwid yn Faen y Noddfa, ag arysgrif ‘Conbelin a gododd y groes hon er mwyn enaid Ric…’.Margam Stones Museum ↗Wicipedia (Saesneg)Carreg filltir Cantusus, cerrig Bodvoc a Pumpeius, a chroesau Enniaun, Grutne a Conbelin, yng ngofal Cadw.
| Meini | 17 Cristnogol cynnar, 11 o gofebion diweddarachFfynhonnellMargam Stones Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Amgueddfa Cerrig Margam, hen ysgoldy Fictoraidd bach ger Port Talbot, sy’n dal un o’r casgliadau pwysicaf ym Mhrydain o feini a chroesau cerfiedig Cristnogol cynnar, pob un wedi’i ganfod o gwmpas Margam, yn dyst i ddiwylliant Cristnogol Cymreig o’r 6ed i’r 16eg ganrif; 17 o feini Cristnogol cynnar ac 11 o gofebion diweddarach; yng ngofal Cadw, ger Eglwys Abaty Margam; abaty Sistersaidd a sefydlwyd yn 1147 oedd Abaty Margam, ac mae ei gorff wedi goroesi’n eglwys y plwyf; wedi 1536 daeth i deulu Mansel, ac yn ddiweddarach i deulu Talbot, a gasglodd feini’r fro yn y 19eg ganrif; yn 1892 rhoddodd Emily Talbot hwy i’r genedl, ac yn 1932 symudwyd hwy i’r hen ysgoldy eglwys; mae’r meini cyn-Normanaidd mewn tri grŵp: cofebion ag arysgrifau Lladin o 450–650, slabiau â chroes wedi’i thorri o 600–900, a chroesau cerfiedig o 900–1100; trowyd carreg filltir Rufeinig o 309–313 i’r ymerawdwr Maximinus â’i phen i lawr yn y 6ed ganrif a thorri arni HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS, yma y gorwedd Cantusus, ei dad oedd Paulinus; maen Pumpeius Carantorius, o’r 6ed ganrif, mewn Lladin ac Ogam, a elwir yn lleol yn Fedd Morgan Morganwg; Maen Bodvoc o ddiwedd y 6ed ganrif neu ddechrau’r 7fed, maen Bodvoc fab Catotigirn, gor-ŵyr Eternalis Vedomavus, o grug claddu ar y mynydd lle saif copi heddiw; croes Enniaun, y groes ben disg gynharaf ym Morgannwg ynghyd ag un yn Llanilltud, ‘croes Crist, Enniaun a’i gwnaeth er mwyn enaid Guorgoret’; croes Grutne; Croes Conbelin, o rhwng 950 a 1050, y fwyaf o’r meini, 2.61 m o uchder, â phen olwyn mawr, ffigurau y credir eu bod yn Ioan Sant a’r Forwyn Fair, a golygfa hela ar ei sylfaen, a alwyd gan y Comisiwn Brenhinol ‘yr un fwyaf trawiadol o henebion y math hwn yn y sir, os nad yng Nghymru gyfan’, a elwid yn Faen y Noddfa, ag arysgrif ‘Conbelin a gododd y groes hon er mwyn enaid Ric…’. |
|---|---|
| Hynaf | Carreg filltir Rufeinig o 309 i 313FfynhonnellMargam Stones Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Amgueddfa Cerrig Margam, hen ysgoldy Fictoraidd bach ger Port Talbot, sy’n dal un o’r casgliadau pwysicaf ym Mhrydain o feini a chroesau cerfiedig Cristnogol cynnar, pob un wedi’i ganfod o gwmpas Margam, yn dyst i ddiwylliant Cristnogol Cymreig o’r 6ed i’r 16eg ganrif; 17 o feini Cristnogol cynnar ac 11 o gofebion diweddarach; yng ngofal Cadw, ger Eglwys Abaty Margam; abaty Sistersaidd a sefydlwyd yn 1147 oedd Abaty Margam, ac mae ei gorff wedi goroesi’n eglwys y plwyf; wedi 1536 daeth i deulu Mansel, ac yn ddiweddarach i deulu Talbot, a gasglodd feini’r fro yn y 19eg ganrif; yn 1892 rhoddodd Emily Talbot hwy i’r genedl, ac yn 1932 symudwyd hwy i’r hen ysgoldy eglwys; mae’r meini cyn-Normanaidd mewn tri grŵp: cofebion ag arysgrifau Lladin o 450–650, slabiau â chroes wedi’i thorri o 600–900, a chroesau cerfiedig o 900–1100; trowyd carreg filltir Rufeinig o 309–313 i’r ymerawdwr Maximinus â’i phen i lawr yn y 6ed ganrif a thorri arni HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS, yma y gorwedd Cantusus, ei dad oedd Paulinus; maen Pumpeius Carantorius, o’r 6ed ganrif, mewn Lladin ac Ogam, a elwir yn lleol yn Fedd Morgan Morganwg; Maen Bodvoc o ddiwedd y 6ed ganrif neu ddechrau’r 7fed, maen Bodvoc fab Catotigirn, gor-ŵyr Eternalis Vedomavus, o grug claddu ar y mynydd lle saif copi heddiw; croes Enniaun, y groes ben disg gynharaf ym Morgannwg ynghyd ag un yn Llanilltud, ‘croes Crist, Enniaun a’i gwnaeth er mwyn enaid Guorgoret’; croes Grutne; Croes Conbelin, o rhwng 950 a 1050, y fwyaf o’r meini, 2.61 m o uchder, â phen olwyn mawr, ffigurau y credir eu bod yn Ioan Sant a’r Forwyn Fair, a golygfa hela ar ei sylfaen, a alwyd gan y Comisiwn Brenhinol ‘yr un fwyaf trawiadol o henebion y math hwn yn y sir, os nad yng Nghymru gyfan’, a elwid yn Faen y Noddfa, ag arysgrif ‘Conbelin a gododd y groes hon er mwyn enaid Ric…’. |
| Yng ngofal | CadwFfynonellauMargam Stones Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Amgueddfa Cerrig Margam, hen ysgoldy Fictoraidd bach ger Port Talbot, sy’n dal un o’r casgliadau pwysicaf ym Mhrydain o feini a chroesau cerfiedig Cristnogol cynnar, pob un wedi’i ganfod o gwmpas Margam, yn dyst i ddiwylliant Cristnogol Cymreig o’r 6ed i’r 16eg ganrif; 17 o feini Cristnogol cynnar ac 11 o gofebion diweddarach; yng ngofal Cadw, ger Eglwys Abaty Margam; abaty Sistersaidd a sefydlwyd yn 1147 oedd Abaty Margam, ac mae ei gorff wedi goroesi’n eglwys y plwyf; wedi 1536 daeth i deulu Mansel, ac yn ddiweddarach i deulu Talbot, a gasglodd feini’r fro yn y 19eg ganrif; yn 1892 rhoddodd Emily Talbot hwy i’r genedl, ac yn 1932 symudwyd hwy i’r hen ysgoldy eglwys; mae’r meini cyn-Normanaidd mewn tri grŵp: cofebion ag arysgrifau Lladin o 450–650, slabiau â chroes wedi’i thorri o 600–900, a chroesau cerfiedig o 900–1100; trowyd carreg filltir Rufeinig o 309–313 i’r ymerawdwr Maximinus â’i phen i lawr yn y 6ed ganrif a thorri arni HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS, yma y gorwedd Cantusus, ei dad oedd Paulinus; maen Pumpeius Carantorius, o’r 6ed ganrif, mewn Lladin ac Ogam, a elwir yn lleol yn Fedd Morgan Morganwg; Maen Bodvoc o ddiwedd y 6ed ganrif neu ddechrau’r 7fed, maen Bodvoc fab Catotigirn, gor-ŵyr Eternalis Vedomavus, o grug claddu ar y mynydd lle saif copi heddiw; croes Enniaun, y groes ben disg gynharaf ym Morgannwg ynghyd ag un yn Llanilltud, ‘croes Crist, Enniaun a’i gwnaeth er mwyn enaid Guorgoret’; croes Grutne; Croes Conbelin, o rhwng 950 a 1050, y fwyaf o’r meini, 2.61 m o uchder, â phen olwyn mawr, ffigurau y credir eu bod yn Ioan Sant a’r Forwyn Fair, a golygfa hela ar ei sylfaen, a alwyd gan y Comisiwn Brenhinol ‘yr un fwyaf trawiadol o henebion y math hwn yn y sir, os nad yng Nghymru gyfan’, a elwid yn Faen y Noddfa, ag arysgrif ‘Conbelin a gododd y groes hon er mwyn enaid Ric…’.Margam Stones Museum ↗Wicipedia (Saesneg)Carreg filltir Cantusus, cerrig Bodvoc a Pumpeius, a chroesau Enniaun, Grutne a Conbelin, yng ngofal Cadw. |
O garreg filltir i gofeb
Carreg filltir Rufeinig a godwyd i’r ymerawdwr Maximinus oedd y maen hynaf. Yn y chweched ganrif fe’i trowyd â’i phen i lawr a’i cherfio eto: yma y gorwedd Cantusus, ei dad oedd Paulinus. Mae maen Pumpeius Carantorius, o’r un ganrif, wedi’i ysgrifennu mewn Lladin ac mewn Ogam, a’i alw gan bobl Cynffig yn Fedd Morgan Morganwg.FfynonellauMargam Stones Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Amgueddfa Cerrig Margam, hen ysgoldy Fictoraidd bach ger Port Talbot, sy’n dal un o’r casgliadau pwysicaf ym Mhrydain o feini a chroesau cerfiedig Cristnogol cynnar, pob un wedi’i ganfod o gwmpas Margam, yn dyst i ddiwylliant Cristnogol Cymreig o’r 6ed i’r 16eg ganrif; 17 o feini Cristnogol cynnar ac 11 o gofebion diweddarach; yng ngofal Cadw, ger Eglwys Abaty Margam; abaty Sistersaidd a sefydlwyd yn 1147 oedd Abaty Margam, ac mae ei gorff wedi goroesi’n eglwys y plwyf; wedi 1536 daeth i deulu Mansel, ac yn ddiweddarach i deulu Talbot, a gasglodd feini’r fro yn y 19eg ganrif; yn 1892 rhoddodd Emily Talbot hwy i’r genedl, ac yn 1932 symudwyd hwy i’r hen ysgoldy eglwys; mae’r meini cyn-Normanaidd mewn tri grŵp: cofebion ag arysgrifau Lladin o 450–650, slabiau â chroes wedi’i thorri o 600–900, a chroesau cerfiedig o 900–1100; trowyd carreg filltir Rufeinig o 309–313 i’r ymerawdwr Maximinus â’i phen i lawr yn y 6ed ganrif a thorri arni HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS, yma y gorwedd Cantusus, ei dad oedd Paulinus; maen Pumpeius Carantorius, o’r 6ed ganrif, mewn Lladin ac Ogam, a elwir yn lleol yn Fedd Morgan Morganwg; Maen Bodvoc o ddiwedd y 6ed ganrif neu ddechrau’r 7fed, maen Bodvoc fab Catotigirn, gor-ŵyr Eternalis Vedomavus, o grug claddu ar y mynydd lle saif copi heddiw; croes Enniaun, y groes ben disg gynharaf ym Morgannwg ynghyd ag un yn Llanilltud, ‘croes Crist, Enniaun a’i gwnaeth er mwyn enaid Guorgoret’; croes Grutne; Croes Conbelin, o rhwng 950 a 1050, y fwyaf o’r meini, 2.61 m o uchder, â phen olwyn mawr, ffigurau y credir eu bod yn Ioan Sant a’r Forwyn Fair, a golygfa hela ar ei sylfaen, a alwyd gan y Comisiwn Brenhinol ‘yr un fwyaf trawiadol o henebion y math hwn yn y sir, os nad yng Nghymru gyfan’, a elwid yn Faen y Noddfa, ag arysgrif ‘Conbelin a gododd y groes hon er mwyn enaid Ric…’.Margam Stones Museum ↗Wicipedia (Saesneg)Carreg filltir Cantusus, cerrig Bodvoc a Pumpeius, a chroesau Enniaun, Grutne a Conbelin, yng ngofal Cadw.
Maen Bodvoc
Ar fynydd ger Margam, wedi’i osod mewn crug claddu hynafol, safai maen Bodvoc, a gerfiwyd ar ddiwedd y chweched ganrif: maen Bodvoc, yma y gorwedd, mab Catotigirn a gor-ŵyr Eternalis Vedomavus. Mae copi bellach yn sefyll yn ei le, a’r maen ei hun yn yr amgueddfa.FfynonellauMargam Stones Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Amgueddfa Cerrig Margam, hen ysgoldy Fictoraidd bach ger Port Talbot, sy’n dal un o’r casgliadau pwysicaf ym Mhrydain o feini a chroesau cerfiedig Cristnogol cynnar, pob un wedi’i ganfod o gwmpas Margam, yn dyst i ddiwylliant Cristnogol Cymreig o’r 6ed i’r 16eg ganrif; 17 o feini Cristnogol cynnar ac 11 o gofebion diweddarach; yng ngofal Cadw, ger Eglwys Abaty Margam; abaty Sistersaidd a sefydlwyd yn 1147 oedd Abaty Margam, ac mae ei gorff wedi goroesi’n eglwys y plwyf; wedi 1536 daeth i deulu Mansel, ac yn ddiweddarach i deulu Talbot, a gasglodd feini’r fro yn y 19eg ganrif; yn 1892 rhoddodd Emily Talbot hwy i’r genedl, ac yn 1932 symudwyd hwy i’r hen ysgoldy eglwys; mae’r meini cyn-Normanaidd mewn tri grŵp: cofebion ag arysgrifau Lladin o 450–650, slabiau â chroes wedi’i thorri o 600–900, a chroesau cerfiedig o 900–1100; trowyd carreg filltir Rufeinig o 309–313 i’r ymerawdwr Maximinus â’i phen i lawr yn y 6ed ganrif a thorri arni HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS, yma y gorwedd Cantusus, ei dad oedd Paulinus; maen Pumpeius Carantorius, o’r 6ed ganrif, mewn Lladin ac Ogam, a elwir yn lleol yn Fedd Morgan Morganwg; Maen Bodvoc o ddiwedd y 6ed ganrif neu ddechrau’r 7fed, maen Bodvoc fab Catotigirn, gor-ŵyr Eternalis Vedomavus, o grug claddu ar y mynydd lle saif copi heddiw; croes Enniaun, y groes ben disg gynharaf ym Morgannwg ynghyd ag un yn Llanilltud, ‘croes Crist, Enniaun a’i gwnaeth er mwyn enaid Guorgoret’; croes Grutne; Croes Conbelin, o rhwng 950 a 1050, y fwyaf o’r meini, 2.61 m o uchder, â phen olwyn mawr, ffigurau y credir eu bod yn Ioan Sant a’r Forwyn Fair, a golygfa hela ar ei sylfaen, a alwyd gan y Comisiwn Brenhinol ‘yr un fwyaf trawiadol o henebion y math hwn yn y sir, os nad yng Nghymru gyfan’, a elwid yn Faen y Noddfa, ag arysgrif ‘Conbelin a gododd y groes hon er mwyn enaid Ric…’.Margam Stones Museum ↗Wicipedia (Saesneg)Carreg filltir Cantusus, cerrig Bodvoc a Pumpeius, a chroesau Enniaun, Grutne a Conbelin, yng ngofal Cadw.
Croesau oes y brenhinoedd
O’r nawfed ganrif i’r unfed ar ddeg cododd pobl Morgannwg groesau mawr â phen olwyn wedi’u cerfio â phlethau a dellt. Gwnaeth Enniaun ei groes er mwyn enaid Guorgoret, a chododd Grutne ei un ef yn enw Duw goruchaf er mwyn enaid Ahest.FfynonellauMargam Stones Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Amgueddfa Cerrig Margam, hen ysgoldy Fictoraidd bach ger Port Talbot, sy’n dal un o’r casgliadau pwysicaf ym Mhrydain o feini a chroesau cerfiedig Cristnogol cynnar, pob un wedi’i ganfod o gwmpas Margam, yn dyst i ddiwylliant Cristnogol Cymreig o’r 6ed i’r 16eg ganrif; 17 o feini Cristnogol cynnar ac 11 o gofebion diweddarach; yng ngofal Cadw, ger Eglwys Abaty Margam; abaty Sistersaidd a sefydlwyd yn 1147 oedd Abaty Margam, ac mae ei gorff wedi goroesi’n eglwys y plwyf; wedi 1536 daeth i deulu Mansel, ac yn ddiweddarach i deulu Talbot, a gasglodd feini’r fro yn y 19eg ganrif; yn 1892 rhoddodd Emily Talbot hwy i’r genedl, ac yn 1932 symudwyd hwy i’r hen ysgoldy eglwys; mae’r meini cyn-Normanaidd mewn tri grŵp: cofebion ag arysgrifau Lladin o 450–650, slabiau â chroes wedi’i thorri o 600–900, a chroesau cerfiedig o 900–1100; trowyd carreg filltir Rufeinig o 309–313 i’r ymerawdwr Maximinus â’i phen i lawr yn y 6ed ganrif a thorri arni HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS, yma y gorwedd Cantusus, ei dad oedd Paulinus; maen Pumpeius Carantorius, o’r 6ed ganrif, mewn Lladin ac Ogam, a elwir yn lleol yn Fedd Morgan Morganwg; Maen Bodvoc o ddiwedd y 6ed ganrif neu ddechrau’r 7fed, maen Bodvoc fab Catotigirn, gor-ŵyr Eternalis Vedomavus, o grug claddu ar y mynydd lle saif copi heddiw; croes Enniaun, y groes ben disg gynharaf ym Morgannwg ynghyd ag un yn Llanilltud, ‘croes Crist, Enniaun a’i gwnaeth er mwyn enaid Guorgoret’; croes Grutne; Croes Conbelin, o rhwng 950 a 1050, y fwyaf o’r meini, 2.61 m o uchder, â phen olwyn mawr, ffigurau y credir eu bod yn Ioan Sant a’r Forwyn Fair, a golygfa hela ar ei sylfaen, a alwyd gan y Comisiwn Brenhinol ‘yr un fwyaf trawiadol o henebion y math hwn yn y sir, os nad yng Nghymru gyfan’, a elwid yn Faen y Noddfa, ag arysgrif ‘Conbelin a gododd y groes hon er mwyn enaid Ric…’.Margam Stones Museum ↗Wicipedia (Saesneg)Carreg filltir Cantusus, cerrig Bodvoc a Pumpeius, a chroesau Enniaun, Grutne a Conbelin, yng ngofal Cadw.
Croes Conbelin
Y fwyaf o’r cyfan yw’r groes a gododd Conbelin rhwng 950 a 1050, 2.6 metr o uchder, â phen olwyn mawr, ffigurau o Ioan Sant a’r Forwyn Fair, a golygfa hela ar ei sylfaen. Fe’i gelwid yn Faen y Noddfa, a disgrifiodd y Comisiwn Brenhinol hi yn y geiriau hyn:FfynhonnellMargam Stones Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Amgueddfa Cerrig Margam, hen ysgoldy Fictoraidd bach ger Port Talbot, sy’n dal un o’r casgliadau pwysicaf ym Mhrydain o feini a chroesau cerfiedig Cristnogol cynnar, pob un wedi’i ganfod o gwmpas Margam, yn dyst i ddiwylliant Cristnogol Cymreig o’r 6ed i’r 16eg ganrif; 17 o feini Cristnogol cynnar ac 11 o gofebion diweddarach; yng ngofal Cadw, ger Eglwys Abaty Margam; abaty Sistersaidd a sefydlwyd yn 1147 oedd Abaty Margam, ac mae ei gorff wedi goroesi’n eglwys y plwyf; wedi 1536 daeth i deulu Mansel, ac yn ddiweddarach i deulu Talbot, a gasglodd feini’r fro yn y 19eg ganrif; yn 1892 rhoddodd Emily Talbot hwy i’r genedl, ac yn 1932 symudwyd hwy i’r hen ysgoldy eglwys; mae’r meini cyn-Normanaidd mewn tri grŵp: cofebion ag arysgrifau Lladin o 450–650, slabiau â chroes wedi’i thorri o 600–900, a chroesau cerfiedig o 900–1100; trowyd carreg filltir Rufeinig o 309–313 i’r ymerawdwr Maximinus â’i phen i lawr yn y 6ed ganrif a thorri arni HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS, yma y gorwedd Cantusus, ei dad oedd Paulinus; maen Pumpeius Carantorius, o’r 6ed ganrif, mewn Lladin ac Ogam, a elwir yn lleol yn Fedd Morgan Morganwg; Maen Bodvoc o ddiwedd y 6ed ganrif neu ddechrau’r 7fed, maen Bodvoc fab Catotigirn, gor-ŵyr Eternalis Vedomavus, o grug claddu ar y mynydd lle saif copi heddiw; croes Enniaun, y groes ben disg gynharaf ym Morgannwg ynghyd ag un yn Llanilltud, ‘croes Crist, Enniaun a’i gwnaeth er mwyn enaid Guorgoret’; croes Grutne; Croes Conbelin, o rhwng 950 a 1050, y fwyaf o’r meini, 2.61 m o uchder, â phen olwyn mawr, ffigurau y credir eu bod yn Ioan Sant a’r Forwyn Fair, a golygfa hela ar ei sylfaen, a alwyd gan y Comisiwn Brenhinol ‘yr un fwyaf trawiadol o henebion y math hwn yn y sir, os nad yng Nghymru gyfan’, a elwid yn Faen y Noddfa, ag arysgrif ‘Conbelin a gododd y groes hon er mwyn enaid Ric…’.
Yr un fwyaf trawiadol o henebion y math hwn yn y sir, os nad yng Nghymru gyfan.
Comisiwn Brenhinol Henebion CymruFfynhonnellMargam Stones Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Amgueddfa Cerrig Margam, hen ysgoldy Fictoraidd bach ger Port Talbot, sy’n dal un o’r casgliadau pwysicaf ym Mhrydain o feini a chroesau cerfiedig Cristnogol cynnar, pob un wedi’i ganfod o gwmpas Margam, yn dyst i ddiwylliant Cristnogol Cymreig o’r 6ed i’r 16eg ganrif; 17 o feini Cristnogol cynnar ac 11 o gofebion diweddarach; yng ngofal Cadw, ger Eglwys Abaty Margam; abaty Sistersaidd a sefydlwyd yn 1147 oedd Abaty Margam, ac mae ei gorff wedi goroesi’n eglwys y plwyf; wedi 1536 daeth i deulu Mansel, ac yn ddiweddarach i deulu Talbot, a gasglodd feini’r fro yn y 19eg ganrif; yn 1892 rhoddodd Emily Talbot hwy i’r genedl, ac yn 1932 symudwyd hwy i’r hen ysgoldy eglwys; mae’r meini cyn-Normanaidd mewn tri grŵp: cofebion ag arysgrifau Lladin o 450–650, slabiau â chroes wedi’i thorri o 600–900, a chroesau cerfiedig o 900–1100; trowyd carreg filltir Rufeinig o 309–313 i’r ymerawdwr Maximinus â’i phen i lawr yn y 6ed ganrif a thorri arni HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS, yma y gorwedd Cantusus, ei dad oedd Paulinus; maen Pumpeius Carantorius, o’r 6ed ganrif, mewn Lladin ac Ogam, a elwir yn lleol yn Fedd Morgan Morganwg; Maen Bodvoc o ddiwedd y 6ed ganrif neu ddechrau’r 7fed, maen Bodvoc fab Catotigirn, gor-ŵyr Eternalis Vedomavus, o grug claddu ar y mynydd lle saif copi heddiw; croes Enniaun, y groes ben disg gynharaf ym Morgannwg ynghyd ag un yn Llanilltud, ‘croes Crist, Enniaun a’i gwnaeth er mwyn enaid Guorgoret’; croes Grutne; Croes Conbelin, o rhwng 950 a 1050, y fwyaf o’r meini, 2.61 m o uchder, â phen olwyn mawr, ffigurau y credir eu bod yn Ioan Sant a’r Forwyn Fair, a golygfa hela ar ei sylfaen, a alwyd gan y Comisiwn Brenhinol ‘yr un fwyaf trawiadol o henebion y math hwn yn y sir, os nad yng Nghymru gyfan’, a elwid yn Faen y Noddfa, ag arysgrif ‘Conbelin a gododd y groes hon er mwyn enaid Ric…’.
Yr abaty a’r amgueddfa
Sefydlodd mynachod Sistersaidd Abaty Margam yn 1147, ac mae corff yr eglwys yn dal yn eglwys y plwyf. Casglodd teulu Talbot Margam feini’r fro yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, rhoddodd Emily Talbot hwy i’r genedl yn 1892, ac yn 1932 dygwyd hwy ynghyd yn yr hen ysgoldy, sydd bellach yng ngofal Cadw.FfynhonnellMargam Stones Museum ↗Wikipedia (Saesneg)Amgueddfa Cerrig Margam, hen ysgoldy Fictoraidd bach ger Port Talbot, sy’n dal un o’r casgliadau pwysicaf ym Mhrydain o feini a chroesau cerfiedig Cristnogol cynnar, pob un wedi’i ganfod o gwmpas Margam, yn dyst i ddiwylliant Cristnogol Cymreig o’r 6ed i’r 16eg ganrif; 17 o feini Cristnogol cynnar ac 11 o gofebion diweddarach; yng ngofal Cadw, ger Eglwys Abaty Margam; abaty Sistersaidd a sefydlwyd yn 1147 oedd Abaty Margam, ac mae ei gorff wedi goroesi’n eglwys y plwyf; wedi 1536 daeth i deulu Mansel, ac yn ddiweddarach i deulu Talbot, a gasglodd feini’r fro yn y 19eg ganrif; yn 1892 rhoddodd Emily Talbot hwy i’r genedl, ac yn 1932 symudwyd hwy i’r hen ysgoldy eglwys; mae’r meini cyn-Normanaidd mewn tri grŵp: cofebion ag arysgrifau Lladin o 450–650, slabiau â chroes wedi’i thorri o 600–900, a chroesau cerfiedig o 900–1100; trowyd carreg filltir Rufeinig o 309–313 i’r ymerawdwr Maximinus â’i phen i lawr yn y 6ed ganrif a thorri arni HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS, yma y gorwedd Cantusus, ei dad oedd Paulinus; maen Pumpeius Carantorius, o’r 6ed ganrif, mewn Lladin ac Ogam, a elwir yn lleol yn Fedd Morgan Morganwg; Maen Bodvoc o ddiwedd y 6ed ganrif neu ddechrau’r 7fed, maen Bodvoc fab Catotigirn, gor-ŵyr Eternalis Vedomavus, o grug claddu ar y mynydd lle saif copi heddiw; croes Enniaun, y groes ben disg gynharaf ym Morgannwg ynghyd ag un yn Llanilltud, ‘croes Crist, Enniaun a’i gwnaeth er mwyn enaid Guorgoret’; croes Grutne; Croes Conbelin, o rhwng 950 a 1050, y fwyaf o’r meini, 2.61 m o uchder, â phen olwyn mawr, ffigurau y credir eu bod yn Ioan Sant a’r Forwyn Fair, a golygfa hela ar ei sylfaen, a alwyd gan y Comisiwn Brenhinol ‘yr un fwyaf trawiadol o henebion y math hwn yn y sir, os nad yng Nghymru gyfan’, a elwid yn Faen y Noddfa, ag arysgrif ‘Conbelin a gododd y groes hon er mwyn enaid Ric…’.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf



