Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Meini hirion Cymru: y meini hirion, y cerrig ogam a’r croesau mawr

Pum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.

Llun: Croes Caeriw, a godwyd i Faredudd ab Edwin, brenin Deheubarth · Michael Garlick, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 46 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Cerddwch bron i unrhyw le yng Nghymru ac fe welwch garreg a osododd rhywun yno o fwriad. Llech fawr lwyd ar ei phen ei hun ar fwlch mynydd. Cylch o feini isel ar y rhos islaw’r Preseli. Croes dal wedi’i cherfio drosti â chlymwaith, yn sefyll ger castell. Piler mewn mynwent, wedi’i lyfnhau gan law pymtheg canrif, ag enw wedi’i dorri i lawr ei wyneb mewn llythrennau Rhufeinig a rhes o riciau ar hyd ei ymyl. Codwyd yr hynaf ohonynt gan y ffermwyr cyntaf dros bum mil o flynyddoedd yn ôl. Cerfiwyd yr ieuengaf o’r hen rai i frenhinoedd a adwaenai wyrion Hywel Dda. Rhyngddynt maent yn cadw’r cofnod ysgrifenedig hwyaf o Gymru yn ei thir ei hun: enwau brenhinoedd ac offeiriaid, meddyg, merch dair ar ddeg oed a dyn a garai ei wlad, a’r geiriau Cymraeg cyntaf erioed a dorrwyd mewn carreg.

Dyma hanes y cerrig hynny: meini hirion Oes y Cerrig ac Oes yr Efydd, cerrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac yng ngwyddor ogam, a chroesau mawr y brenhinoedd. Ar gyfer pob carreg â llythrennau arni rhown yr hyn a gerfiwyd arni, ei ystyr, a’r lle y gallwch sefyll o’i blaen heddiw, mewn eglwys, mewn amgueddfa neu ar lethr agored y mynydd.

Meini hirionMaen hir yn Gymraeg; fe’u codwyd o tua 3000 hyd 1500 CC
Y garreg gerfiedig hynaf mewn beddrod yng NghymruCarreg batrwm Bryn Celli Ddu, Môn
Y cerrig a deithiodd bellafCerrig gleision Mynydd Preseli, a gloddiwyd tua 3000 CC ac a godwyd yng Nghôr y Cewri, tua 290 km i ffwrdd
Cerrig arysgrifenedigCerrig coffa’r bumed hyd y seithfed ganrif, mewn Lladin, a llawer mewn ogam hefyd
Gwyddor ogamUgain llythyren o linellau a rhiciau, a ddarllenir i fyny ymyl y garreg
Y Gymraeg ysgrifenedig gyntaf mewn carregCarreg Cadfan yn Nhywyn, Hen Gymraeg, efallai o’r nawfed ganrif
Y croesau mawrCaeriw, Nanhyfer, Maen Achwyfan a chroesau Llanilltud Fawr a Margam, tua 850 hyd 1050
Yr arysgrif hwyafPiler Eliseg ger Llangollen, a godwyd gan y Brenin Cyngen o Bowys
Croes Caeriw, a godwyd i Faredudd ab Edwin, brenin Deheubarth, tua 1033 i 1035
Croes Caeriw, a godwyd i Faredudd ab Edwin, brenin Deheubarth, tua 1033 i 1035 · Llun: Michael Garlick, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y meini hirion cyntaf#

Codwyd y meini cyntaf gan y bobl a ffermiodd y tir hwn gyntaf, yn Oes Newydd y Cerrig, o tua 4000 CC. Codasant feddrodau mawr i’w meirw, y cromlechi, gyda meini capan anferth wedi’u codi ar feini unionsyth: Pentre Ifan yn y Preseli, Maen Ceti ar Gŵyr, Llwyneliddon ym Mro Morgannwg, Carreg Samson uwchben y môr yn Abercastell. Yna, yn y canrifoedd o boptu 3000 CC ac ymlaen drwy Oes yr Efydd, dechreusant godi meini unigol, rhesi o feini a chylchoedd o feini yn y tir agored.

Maen hir yw’r enw Cymraeg ar garreg sy’n sefyll, a meini hirion yn y lluosog. Mae cannoedd yn sefyll ledled Cymru o hyd. Mae rhai cyn daled â dau ddyn; nid yw rhai’n uwch na giât. Maent yn sefyll ar fylchau mynydd a hen lwybrau, ger ffynhonnau a charneddau claddu, ac ar orwelion y bryniau. Dengys archaeoleg fod llawer yn nodi claddedigaethau, yn aml o esgyrn wedi’u hamlosgi; mae rhai’n nodi man cyfarfod neu ffin; codwyd rhai mewn rhesi sy’n pwyntio at godiad neu fachlud yr haul ganol haf neu ganol gaeaf. Ni allwn ddarllen yr hyn a olygent i’r bobl a’u cododd ond o’r lle y safant, ac o’r hyn sydd wedi’i gladdu wrth eu traed.

Bryn Celli Ddu a meini cerfiedig Môn#

Ar Fôn, ynys y Derwyddon yn yr hanesion Rhufeinig, saif dwy o henebion carreg harddaf Prydain. Dechreuodd Bryn Celli Ddu tua 3000 CC fel henge, cylch o feini hirion o fewn clawdd a ffos. Tua diwedd Oes Newydd y Cerrig rhoddwyd beddrod cyntedd dan dwmpath mawr yn lle’r cylch. Gosodwyd ei gyntedd fel bod yr haul sy’n codi ar wawr diwrnod hwyaf y flwyddyn yn tywynnu i lawr iddo ac yn goleuo’r siambr oddi mewn. O holl feddrodau Môn, hwn yw’r unig un a gyfeiriwyd mor ofalus at godiad haul canol haf.

Bryn Celli Ddu ym Môn, gyda chopi o’r garreg batrwm yn sefyll yng nghefn y twmpath
Bryn Celli Ddu ym Môn, gyda chopi o’r garreg batrwm yn sefyll yng nghefn y twmpath · Llun: Otter, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Yn y siambr saif piler llyfn o garreg las tua dau fetr o uchder, a than y twmpath cafodd cloddwyr 1928 a 1929 slab wedi’i gerfio ar y ddau wyneb â llinellau troellog fel nadroedd. Mae’r garreg batrwm wreiddiol yng ngofal Amgueddfa Cymru yng Nghaerdydd erbyn hyn, ac mae copi ohoni’n sefyll yng nghefn y twmpath, yn agos at y man lle cafwyd hi.

Carreg batrwm Bryn Celli Ddu, a gerfiwyd â llinellau troellog bum mil o flynyddoedd yn ôl, bellach yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd
Carreg batrwm Bryn Celli Ddu, a gerfiwyd â llinellau troellog bum mil o flynyddoedd yn ôl, bellach yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd · Llun: Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Ar ochr arall yr ynys, ar y pentir uwchben Porth Trecastell, mae gan Farclodiad y Gawres bum maen mawr wedi’u cerfio â llinellau igam-ogam, siapiau diemwnt a throellau, wedi’u pigo i’r graig ag offer carreg. Dyma’r gweithiau celf hynaf yng Nghymru y gallwch eu gweld o hyd yn y lle y’u gwnaed ar ei gyfer. Maent yn perthyn i’r un teulu â beddrodau cerfiedig dyffryn Boyne yn Iwerddon, ac maent yn dangos pobl Môn a phobl Iwerddon yn rhannu un byd o syniadau ar draws y môr bum mil o flynyddoedd yn ôl.

Igam-ogamau a throellau wedi’u pigo i garreg yn Barclodiad y Gawres, Môn
Igam-ogamau a throellau wedi’u pigo i garreg yn Barclodiad y Gawres, Môn · Llun: Gary Rogers, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cylchoedd cerrig#

Mae cylchoedd cerrig yn brinnach yng Nghymru na meini unigol, ond mae’r rhai sy’n sefyll ymhlith y mannau hyfrytaf yn y wlad. Mae Gors Fawr ar dir comin agored islaw’r Preseli, cylch o feini isel a’r mynyddoedd y tu ôl iddo, a dau faen talach y tu allan iddo i’r gogledd-ddwyrain. Uwchben Penmaenmawr, ar silff y rhos ymhell uwchben y môr, mae Cylch y Derwyddon, Y Meini Hirion, yn cadw ei feini mewn cylch ger yr hen ffordd dros y mynydd tua Môn. Mae gan Gerrig Duon, ym mlaenau Cwm Tawe, rodfa o feini’n arwain tuag ato a maen tal yn sefyll wrth ei ymyl.

Cylch cerrig Gors Fawr, islaw’r Preseli
Cylch cerrig Gors Fawr, islaw’r Preseli · Llun: Helge Klaus Rieder, CC0, Wikimedia Commons

Daeth enwau’r cylchoedd yn ddiweddarach. Perthynai’r Derwyddon i’r canrifoedd olaf cyn y Rhufeiniaid, ymhell ar ôl codi’r cylchoedd; rhoddwyd yr enw Cylch y Derwyddon gan hynafiaethwyr y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a welai ym mhob cylch o feini deml i’r gwŷr dysgedig a ddisgrifiodd Cesar. Ond roedd y cylchoedd eisoes yn hynafol, yn sanctaidd ac yn gof pan oedd y Derwyddon yn dysgu, ac yn sanctaidd o hyd pan ddewisodd Gorsedd y Beirdd, y drefn a ddaeth Iolo Morganwg â hi’n fyw yn 1792, gyfarfod o fewn cylch o feini. Am genedlaethau codai’r Eisteddfod Genedlaethol gylch Gorsedd o feini ym mhob tref a’i croesawai, ac mae llawer o’r cylchoedd hynny’n sefyll o hyd mewn parciau ac ar lawntiau ledled Cymru.

Y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri#

Nid yw’r cerrig enwocaf a safodd erioed yng Nghymru yn sefyll yma heddiw. Yng ngogledd y Preseli, wrth greigiau Carn Goedog ac yn y dyffryn islaw yng Nghraig Rhos-y-felin, mae’r graig yn hollti’n naturiol yn bileri tal. Cafodd tîm dan arweiniad Mike Parker Pearson o Goleg Prifysgol Llundain, gyda Richard Bevins o Amgueddfa Cymru, mai dyma chwareli cerrig gleision Côr y Cewri. Mae golosg o’r mannau gwaith yn dyddio’r cloddio i tua 3000 CC, adeg codi Côr y Cewri gyntaf. Mae Carn Goedog tua 290 cilometr o Gôr y Cewri; ni ddaeth cerrig henebion mawr eraill Ewrop o fwy na 16 cilometr i ffwrdd.

Creigiau cerrig gleision Mynydd Preseli, lle mae’r graig yn hollti’n bileri fel y rhai a aeth i Gôr y Cewri
Creigiau cerrig gleision Mynydd Preseli, lle mae’r graig yn hollti’n bileri fel y rhai a aeth i Gôr y Cewri · Llun: ceridwen, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Meddyliwch beth yw ystyr hynny. Bum mil o flynyddoedd yn ôl roedd cerrig y Preseli mor werthfawr nes i bobl lusgo pileri’n pwyso dwy dunnell a mwy ar draws de Prydain gyfan i’w codi ar Wastatir Caersallog. Roedd y cylch mawr cyntaf yng Nghôr y Cewri, yn rhannol, yn gylch o garreg Gymreig.

Maen Llia a meini’r bylchau#

O holl feini hirion Cymru efallai mai Maen Llia yw’r mwyaf trawiadol, ar ben y bwlch rhwng Fan Llia a Fan Nedd yn y Fforest Fawr. Slab unigol o glymfaen caregog ydyw, 3.61 metr o uchder a 2.75 metr o led, yn sefyll ar ei ben ei hun yng ngwair y rhos. Dangosodd arolwg diweddar ei fod mewn perthynas geometrig ofalus â charnedd gron a gwrthglawdd gerllaw, sy’n ei osod ymhlith henebion Oes yr Efydd y bwlch. Efallai iddo arwain teithwyr dros y mynydd am bedair mil o flynyddoedd.

Maen Llia, 3.61 metr o uchder, ar ben y bwlch yn y Fforest Fawr
Maen Llia, 3.61 metr o uchder, ar ben y bwlch yn y Fforest Fawr · Llun: Kristi Herbert, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Ychydig dros filltir i’r de, ger y ffordd Rufeinig a elwir Sarn Helen, saif maen tal arall, Maen Madog. Mae dros dri metr o uchder, ac ar ei wyneb, mewn priflythrennau Rhufeinig garw, torrodd gŵr o oes y saint enw: Dervacus, mab Justus. Fe’i cyfarfyddwn eto isod.

Yng Ngwent, ar gyrion pentref Tryleg, mae tri maen mawr yn pwyso gyda’i gilydd mewn rhes tua deuddeg metr o hyd: Cerrig Harold. Mae’r talaf yn 4.6 metr. Mae’r pentref yn cymryd ei enw oddi wrthynt: tri, a llech, carreg wastad. Mae gan y maen canol ddau bant cwpan dwfn ar yr wyneb sy’n edrych tua machlud canol gaeaf. Cofnododd Edward Lhuyd hwy yn 1689, ac yn yr un flwyddyn gwnaed deial haul i eglwys Tryleg gyda’r tri maen wedi’u cerfio arno, lle gellir ei weld o hyd.

Cerrig Harold yn Nhryleg, y tri maen a roddodd ei enw i’r pentref
Cerrig Harold yn Nhryleg, y tri maen a roddodd ei enw i’r pentref · Llun: Colin Park, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ar Ynys Gybi, saif dau faen tal Penrhos Feilw ochr yn ochr mewn cae uwchben y môr. Ar draws y wlad mae llawer mwy: Maen y Bardd uwchben Rowen, a Saith Maen ym mlaenau Cwm Tawe. Tyfodd hen enwau Cymraeg o’u cwmpas, a storïau am gewri a saint ac am y Brenin Arthur ei hun. Rhoddodd traddodiad Cymru enw Arthur i Faen Ceti ar Gŵyr, maen capan mawr beddrod ar Gefn Bryn.

Map o’r meini#

Mae’r map yn dangos y meini yn yr erthygl hon. Lle mae carreg â llythrennau arni wedi’i chludo dan do, mae’r pin wrth yr eglwys neu’r amgueddfa lle gallwch ei gweld heddiw. Tapiwch rif i ddarllen amdani.

  1. Penrhos Feilw, Ynys Gybi

    Dau faen hir tal ochr yn ochr mewn cae uwchben y môr.

  2. Barclodiad y Gawres

    Beddrod cyntedd â phum maen wedi’u cerfio ag igam-ogamau a throellau.Barclodiad y Gawres

  3. Llangadwaladr

    Carreg goffa’r Brenin Cadfan, CATAMANUS REX SAPIENTISIMUS, ym mur yr eglwys.

  4. Bryn Celli Ddu

    Y beddrod cyntedd a oleuir gan godiad haul canol haf, gyda chopi o’i garreg batrwm.Bryn Celli Ddu

  5. Cylch y Derwyddon, Penmaenmawr

    Y Meini Hirion, Cylch y Derwyddon, ar y rhos ymhell uwchben y môr.Cylch y Derwyddon, Penmaenmawr

  6. Maen Achwyfan

    Croes olwyn 3.4 metr o uchder, o ddiwedd y ddegfed ganrif.Maen Achwyfan

  7. Penmachno

    Cerrig Cantiorix, Carausius a Justinus yn eglwys Sant Tudclud.Penmachno

  8. Llanaelhaearn

    Carreg Aliortus: gŵr o Elfed, yn yr Hen Ogledd, a gladdwyd yn Llŷn.

  9. Llangian

    Carreg Melus y meddyg, yn y fynwent.

  10. Aberdaron

    Cerrig Veracius a Senacus yr offeiriaid, yn eglwys Sant Hywyn.Aberdaron

  11. Piler Eliseg

    A godwyd gan y Brenin Cyngen o Bowys i’w hen daid Elisedd.Piler Eliseg

  12. Tywyn

    Carreg Cadfan yn eglwys Sant Cadfan: y Gymraeg gyntaf mewn carreg.Tywyn

  13. Llanerfyl

    Carreg Rustica, a fu farw yn dair ar ddeg oed, yn yr eglwys.

  14. Llanddewi Brefi

    Carreg Idnert, sy’n anrhydeddu eglwys Dewi.Llanddewi Brefi

  15. Penbryn

    Carreg Corbalengus, un o’r Ordoficiaid, mewn cae ger yr arfordir.

  16. Llandudoch

    Carreg Sagranus, yr allwedd a ddatgloodd ogam.Llandudoch

  17. Nanhyfer

    Croes Fawr Brynach, a cherrig Vitalianus a Maglocunus.Nanhyfer

  18. Cilgerran

    Carreg Trenegussus, mewn Lladin ac ogam, yn y fynwent.

  19. Carn Goedog, Preseli

    Y creigiau lle cloddiwyd cerrig gleision Côr y Cewri.Carn Goedog, Preseli

  20. Pentre Ifan

    Cromlech fawr y ffermwyr cyntaf, islaw’r Preseli.Pentre Ifan

  21. Gors Fawr

    Cylch o feini isel ar y comin agored.

  22. Croes Caeriw

    Croes Maredudd ab Edwin, brenin Deheubarth.Croes Caeriw

  23. Ynys Bŷr

    Carreg Catuoconus yn eglwys y priordy.

  24. Amgueddfa Sir Gaerfyrddin, Abergwili

    Carreg Voteporix a charreg Paulinus.

  25. Llywel

    Copi o garreg Llywel, y mae’r gwreiddiol yn yr Amgueddfa Brydeinig.

  26. Maen Llia

    Y slab mawr ar ben y bwlch, 3.61 metr o uchder.

  27. Maen Madog

    Carreg Dervacus fab Justus, ger Sarn Helen.

  28. Y Gaer, Aberhonddu

    Amgueddfa Brycheiniog, gyda charreg Turpillus.Y Gaer, Aberhonddu

  29. Maen Ceti, Gŵyr

    Y maen capan mawr ar Gefn Bryn, Carreg Arthur.Maen Ceti, Gŵyr

  30. Amgueddfa Cerrig Margam

    Croesau Enniaun, Grutne a Conbelin, carreg Bodvoc a charreg filltir Cantusus.Amgueddfa Cerrig Margam

  31. Llanilltud Fawr

    Croes Houelt, croes Samson a philer Samson.Llanilltud Fawr

  32. Amgueddfa Cymru, Caerdydd

    Carreg Porius a charreg batrwm Bryn Celli Ddu.Amgueddfa Cymru, Caerdydd

  33. Caer-went

    Carreg cyngor y Silwriaid, yn yr eglwys.Caer-went

  34. Cerrig Harold, Tryleg

    Tri maen mawr mewn rhes, 4.6 metr y talaf.Cerrig Harold, Tryleg

Llythrennau’n dod i’r meini#

Am dair mil o flynyddoedd safodd meini Cymru yn fud. Yna daeth Rhufain, a chyda Rhufain daeth ysgrifen ar garreg. Torrodd y llengoedd eu henwau ar byrth eu caerau a chodi cerrig milltir ar hyd eu ffyrdd. Yn nhref Caer-went, Venta Silurum, tref farchnad y Silwriaid, gwnaeth pobl Gwent rywbeth mwy. Ychydig cyn 220 OC codasant garreg er anrhydedd i Tiberius Claudius Paulinus, a fu’n bennaeth ar yr Ail Leng yng Nghaerllion ac a aeth ymlaen i lywodraethu dwy o daleithiau Gâl. Mae geiriau olaf yr arysgrif yn dweud pwy a’i cododd:

Wedi’i gerfioEX DECRETO ORDINIS RESPUBL CIVIT SILURUM
Yn GymraegTrwy ddyfarniad y cyngor, cymanwlad cymuned y Silwriaid
Ble i’w gweldYn eglwys Sant Steffan a Sant Tathan, Caer-went

Yma mae’r Silwriaid, a fu’n ymladd yn erbyn Rhufain am genhedlaeth gyda Charadog yn ben arnynt, yn siarad â’u llais eu hunain: pobl hunanlywodraethol â’u cyngor eu hunain a’u cymanwlad eu hunain. Dyma un o’r troeon cyntaf i bobl un o diroedd Cymru enwi eu hunain ar garreg.

Defnyddiwyd rhai cerrig Rhufeinig eto. Trowyd carreg filltir Rufeinig o 309 hyd 313, sy’n enwi’r ymerawdwr Maximinus, drosodd yn y chweched ganrif, ac ar ei hochr arall cerfiodd rhywun: HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS, ‘Yma y gorwedd Cantusus. Paulinus oedd ei dad.’ Mae hi bellach yn Amgueddfa Cerrig Margam. Roedd llythrennau Rhufain wedi dod yn llythrennau’r Brythoniaid.

Carreg Cantusus yn Amgueddfa Cerrig Margam: carreg filltir Rufeinig a drowyd drosodd a’i cherfio â HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS
Carreg Cantusus yn Amgueddfa Cerrig Margam: carreg filltir Rufeinig a drowyd drosodd a’i cherfio â HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS · Llun: RobinLeicester, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Ogam, gwyddor y llinellau#

Edrychwch ar hyd ymyl llawer o’r cerrig arysgrifenedig hynaf yng Nghymru ac fe welwch rywbeth rhyfedd: rhesi o linellau byr a rhiciau wedi’u torri ar draws cornel y garreg, yn dringo o’r ddaear tua’r brig. Ogam yw hwn, gwyddor a wnaed gyntaf yn Iwerddon, efallai yn y bedwaredd ganrif. Mae ganddi ugain llythyren, pob un wedi’i gwneud o un i bump o linellau neu riciau yn erbyn llinell, a’r llinell honno yw ymyl y garreg ei hun.

BLVSNHDTCQMGNGZRAOUEI
Ugain llythyren ogam yn eu pedwar teulu: B, H, M ac A. Yma mae ymyl y garreg yn wastad; ar garreg mae’r llythrennau’n dringo’r ymyl o’r gwaelod.

Daw’r llythrennau mewn pedwar teulu o bump. Gwneir y teulu cyntaf, B, L, V, S, N, o linellau ar un ochr i’r llinell; yr ail, H, D, T, C, Q, o linellau ar yr ochr arall; y trydydd, M, G, NG, Z, R, o linellau’n gwyro’n syth ar ei thraws; a’r llafariaid, A, O, U, E, I, o riciau neu linellau byr ar yr ymyl. Darllenir arysgrif ogam o waelod y garreg, i fyny un ymyl, a weithiau dros y brig ac i lawr yr ochr arall. Fel arfer nid yw’n dweud dim ond enw, ac yn aml mab i bwy oedd y person hwnnw, gyda’r gair MAQI, ‘mab’, sef mab yn Gymraeg a mac yn Wyddeleg.

Wedi’i sillafu mewn ogam fel . Nid oes gan ogam P, K, W, F, Y, J nac X, felly maent yn cymryd y llythyren agosaf: daw P yn B, K yn C, W ac F yn V, Y a J yn I, ac X yn CS. Un llythyren yw NG.

Pam ogam yng Nghymru? Yn y blynyddoedd wedi Rhufain ymsefydlodd teuluoedd o Iwerddon yn Nyfed a Brycheiniog a byw ochr yn ochr â’r Brythoniaid; ymhen amser priododd eu llinachau i deuluoedd brenhinol y wlad. Olrheiniai brenhinoedd Dyfed eu llinach o hynafiaid Gwyddelig, ac mae achau Cymru a’r testun Gwyddeleg Alltudiaeth y Déisi yn adrodd yr un stori. Anrhydeddai’r teuluoedd hyn eu meirw yn eu gwyddor eu hunain, ac yn aml iawn mewn Lladin hefyd, ar yr un garreg. O’r cerrig a gerfiwyd mewn ogam yng Nghymru, mae tri deg pump yn sicr: dau ddeg dau ohonynt yn Nyfed ac wyth ym Mrycheiniog, gydag ychydig yn rhagor yng Ngwynedd a Glywysing.

Y garreg a ddatgloodd yr wyddor#

Am ganrifoedd ni allai neb ddarllen ogam yn sicr. Cafwyd yr allwedd mewn mynwent yn Sir Benfro. Yn Llandudoch, mae piler garw o grutfaen yn dwyn enw ddwywaith, mewn Lladin i lawr ei wyneb ac mewn ogam ar hyd ei ymyl:

Yn LladinSAGRANI FILI CVNOTAMI
Mewn ogamSAGRAGNI MAQI CUNATAMI
Yn Gymraeg(Carreg) Sagragnus, mab Cunotamus
Ble i’w gweldYn eglwys Sant Tomos, Llandudoch, yn erbyn y mur gorllewinol

Roedd Edward Lhuyd wedi braslunio’r garreg ar ddiwedd yr ail ganrif ar bymtheg. Yn 1858 dangosodd y Parchedig Harry Longueville Jones hi i Gymdeithas Hynafiaethau Cymru yn y Rhyl. Yna darllenodd yr Athro Charles Graves o Goleg y Drindod, Dulyn, yr ogam gyda’r wyddor a weithiodd allan o gerrig Iwerddon. Cytunai ei ddarlleniad â’r Lladin, ond bod angen un A arall nad oedd i’w gweld yno. Edrychwyd ar y garreg eto â chwyddwydr, ac yno, ynghudd mewn hollt, roedd y rhic coll. Dywedodd Graves fod y garreg yn allwedd mor werthfawr i ogam ag y bu Carreg Rosetta i hieroglyffau’r Aifft.

Carreg Sagranus yn eglwys Sant Tomos, Llandudoch: Lladin i lawr ei hwyneb, ogam ar hyd ei hymyl
Carreg Sagranus yn eglwys Sant Tomos, Llandudoch: Lladin i lawr ei hwyneb, ogam ar hyd ei hymyl · Llun: Rudi Winter, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ychydig filltiroedd i fyny’r Teifi, ym mynwent Cilgerran, mae carreg arall yn enwi gŵr ddwywaith: TRENEGUSSI FILI MACUTRENI HIC IACIT yn Lladin, a TRENAGUSU MAQI MAQITRENI mewn ogam: ‘Yma y gorwedd Trenegussus, mab Macutrenus.’ Yn Nanhyfer, ym mynwent Brynach, mae gan garreg Vitalianus VITALIANI mewn ogam i fyny ei hymyl a VITALIANI EMERETO yn Lladin ar ei hwyneb, ‘(carreg) Vitalianus Emeretus’; fe’i cafwyd ar fferm Cwm Gloyn, ddwy filltir i ffwrdd, yn gwasanaethu fel postyn giât. Yn yr eglwys, wedi’i gosod yn sil ffenestr, mae carreg Maglocunus, a gafwyd yn 1904 pan oedd yn gwasanaethu fel capan uwchben grisiau:

Yn LladinMAGLOCVN(I) FILI CLVTORI
Mewn ogamMAGLICUNAS MAQI CLUTARI
Yn Gymraeg(Carreg) Maglocunus, mab Clutorius
Ble i’w gweldYn eglwys Sant Brynach, Nanhyfer, yn sil ffenestr yn y capel deheuol

Yr un enw yw Maglocunus â Maelgwn. Mae’r Lladin yn dangos sut y swniai’r enw ymhlith y Brythoniaid, a’r ogam sut y’i sillafwyd gan y gwladfawyr Gwyddelig: yr un gŵr, mewn dwy wyddor, ar un garreg.

Carreg Maglocunus, wedi’i gosod yn sil ffenestr yn eglwys Sant Brynach, Nanhyfer
Carreg Maglocunus, wedi’i gosod yn sil ffenestr yn eglwys Sant Brynach, Nanhyfer · Llun: Eirian Evans, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Voteporix yr Amddiffynnydd#

Cafwyd yr enwocaf o holl gerrig ogam Cymru ar ddamwain. Yn 1895 sylwodd rhyw Miss Bowen Jones ar lythrennau ar garreg a oedd yn rhwbiwr i wartheg yng Ngwarmacwydd, ger Llanfallteg yn Sir Gaerfyrddin, wedi i’r gwyngalch a’i gorchuddiai dreulio i ffwrdd. Roedd wedi sefyll yng nghlawdd mynwent Castell Dwyran nes ailgodi’r clawdd ryw bymtheng mlynedd ynghynt. Mae croes mewn cylch wedi’i thorri ar y brig, ac oddi tani, mewn tair llinell o briflythrennau Rhufeinig:

Wedi’i gerfioMEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS
Mewn ogamVOTECORIGAS
Yn GymraegCoffâd Voteporix yr Amddiffynnydd
Ble i’w gweldAmgueddfa Sir Gaerfyrddin, Abergwili

Voteporix yw enw un o frenhinoedd Dyfed. Cyfarchodd Gildas, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif, Vortiporius fel rheolwr y Demetae, pobl Dyfed, ac mae gan linach brenhinoedd Dyfed yn achau Cymru Guortepir yn yr un lle. Mae llawer wedi gweld yn y garreg hon fedd y brenin hwnnw. Nid yw’r arbenigwyr i gyd yn cytuno, ond mae’r garreg ei hun yn sôn yn blaen am ŵr mawr: teitl anrhydedd yn y byd Rhufeinig diweddar oedd Protector, a roddid i swyddogion gwarchodlu’r ymerawdwr. Yma, ar ddiwedd yr ymerodraeth, dygai brenin yn Nyfed y teitl yn falch, ac ysgrifennodd ei bobl ef mewn dwy wyddor: Voteporix yn Lladin a Votecorix, ffurf Wyddeleg ei enw, mewn ogam.

Carreg Voteporix, gyda’i chroes mewn cylch a MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS, o hen ddarlun. Mae’r garreg yn Amgueddfa Sir Gaerfyrddin, Abergwili
Carreg Voteporix, gyda’i chroes mewn cylch a MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS, o hen ddarlun. Mae’r garreg yn Amgueddfa Sir Gaerfyrddin, Abergwili · Llun: Edward Laws, Public domain, Wikimedia Commons
Yr ogam ar ymyl yr un garreg, VOTECORIGAS, fel y’i tynnwyd gan John Rhŷs yn 1895: darllenwch hi o’r chwith i’r dde
Yr ogam ar ymyl yr un garreg, VOTECORIGAS, fel y’i tynnwyd gan John Rhŷs yn 1895: darllenwch hi o’r chwith i’r dde · Llun: John Rhŷs, Archaeologia Cambrensis, 1895, Public domain, Wikimedia Commons

Rhoddodd Miss Bowen Jones y garreg i Amgueddfa Sir Gaerfyrddin ar 18 Medi 1921. Fe’i cedwir yno o hyd, yn hen balas yr esgobion yn Abergwili.

Brenhinoedd a dinasyddion Gwynedd#

Yn y gogledd, mae’r cerrig yn sôn am deyrnas a’i phobl. Yn eglwys Llangadwaladr ym Môn, wedi’i hadeiladu i fur gogleddol corff yr eglwys, mae carreg goffa un o frenhinoedd Gwynedd, a gerfiwyd yn y seithfed ganrif:

Wedi’i gerfioCATAMANUS REX SAPIENTISIMUS OPINATISIMUS OMNIUM REGUM
Yn GymraegY Brenin Cadfan, y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd
Ble i’w gweldEglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr, Môn, ym mur gogleddol corff yr eglwys

Catamanus yw Cadfan ap Iago, brenin Gwynedd, taid Cadwaladr Fendigaid, y cysegrwyd yr eglwys iddo. Codwyd y garreg yn agos at Aberffraw, llys brenhinoedd Gwynedd. Nid oes gan yr un brenin ym Mhrydain yn yr oes honno feddargraff balchach.

CATAMANUS REX SAPIENTISIMUS OPINATISIMUS OMNIUM REGUM: carreg goffa’r Brenin Cadfan ym mur eglwys Llangadwaladr, Môn
CATAMANUS REX SAPIENTISIMUS OPINATISIMUS OMNIUM REGUM: carreg goffa’r Brenin Cadfan ym mur eglwys Llangadwaladr, Môn · Llun: Tipcake, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Yn eglwys Penmachno, yn y bryniau uwchben Betws-y-coed, cedwir tair carreg sy’n dweud mwy am Wynedd gynnar na bron unrhyw lyfr. Mae’r gyntaf, a gafwyd yn 1856 pan dynnwyd yr hen eglwys i lawr, yn darllen:

Wedi’i gerfioCANTIORI HIC IACIT VENEDOTIS CIVE FUIT CONSOBRINO MAGLI MAGISTRATI
Yn GymraegYma y gorwedd Cantiorix. Dinesydd o Wynedd ydoedd, cefnder i Maglos yr ynad
Ble i’w gweldEglwys Sant Tudclud, Penmachno

VENEDOTIS yw Gwynedd: dyma un o’r cofnodion hynaf o enw’r deyrnas, o ddiwedd y bumed ganrif neu ddechrau’r chweched. Prin yw’r geiriau dinesydd ac ynad ar gerrig cynnar Prydain. Dangosant fod gwŷr Gwynedd yn yr oes wedi Rhufain yn dal i siarad amdanynt eu hunain fel dinasyddion, â’u swyddogion eu hunain i gadw’r gyfraith: gwlad a gariodd drefn Rhufain ymlaen i oes ei brenhinoedd ei hun.

Mae’r ail garreg yn dwyn y chi-rho, dwy lythyren gyntaf enw Crist yn y Roeg, wedi’u torri uwchben y geiriau CARAVSIVS HIC IACIT IN HOC CONGERIES LAPIDVM: ‘Yma y gorwedd Carausius yn y pentwr hwn o gerrig.’ Prin iawn yw’r chi-rho ar gerrig Prydain. Mae’r drydedd, a gafwyd yn 1915 yn wal gardd Gwesty’r Eryrod, wedi torri, ond erys digon i ddarllen FILI AVITORI, ‘mab Avitorius’, ac IN TE(M)PO(RE) IUSTI(NI) CON(SULIS): ‘yn amser Justinus y conswl’. Bu Justinus yn gonswl yn 540. Arfer Gâl a gwledydd Môr y Canoldir oedd dyddio blwyddyn wrth ei chonswl, felly mae’r garreg yn sôn am Wynedd mewn cysylltiad â’r byd Cristnogol ymhell i’r de.

Carreg Carausius yn eglwys Sant Tudclud, Penmachno, gyda’r chi-rho uwchben y geiriau
Carreg Carausius yn eglwys Sant Tudclud, Penmachno, gyda’r chi-rho uwchben y geiriau · Llun: Richard Hoare, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Mae cerrig eraill y gogledd yn sôn am fyd eang. Yn Llanaelhaearn, islaw Tre’r Ceiri, mae carreg a gafwyd yn 1865 wrth ehangu’r fynwent yn darllen ALIORTVS ELMETIACO HIC IACET: ‘Yma y gorwedd Aliortus, gŵr o Elfed.’ Elfed oedd y deyrnas Frythonig o gwmpas Leeds, yn yr Hen Ogledd, a chladdwyd y gŵr hwn o’r Gogledd ymhlith Brythoniaid Llŷn. Saif yn awr yn yr eglwys, yn y transept gogleddol. Mewn cae ger Penbryn yng Ngheredigion, heb fod ymhell o’r garnedd lle safodd gyntaf, mae carreg yn darllen CORBALENGI IACIT ORDOVS: ‘(Carreg) Corbalengus. Yma y gorwedd, un o’r Ordoficiaid’, pobl y gogledd-orllewin a ymladdodd yn erbyn Rhufain ochr yn ochr â Charadog.

Carreg Corbalengus ger Penbryn, Ceredigion: CORBALENGI IACIT ORDOVS
Carreg Corbalengus ger Penbryn, Ceredigion: CORBALENGI IACIT ORDOVS · Llun: Cered, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Offeiriaid, meddyg a gŵr a garai ei wlad#

Mae’r rhan fwyaf o’r cerrig cynnar yn coffáu dynion a merched cyffredin y canrifoedd Cristnogol cyntaf, a thrwyddynt cawn gyfarfod â phobl Cymru wrth eu henwau.

Ar Fynydd Anelog, ym mhen draw Llŷn, yn edrych allan tua Ynys Enlli, cafwyd dwy garreg yng Nghapel Anelog. Mae un yn darllen VERACIUS PBR HIC IACIT, ‘Yma y gorwedd Veracius yr offeiriad’. Mae’r llall yn darllen SENACUS PRSB HIC IACIT CUM MULTITUDINEM FRATRUM: ‘Yma y gorwedd Senacus yr offeiriad, gyda lliaws y brodyr.’ Maent o ddiwedd y bumed ganrif neu ddechrau’r chweched, ac maent yn sôn am gymuned gyfan o fynaich wrth borth Enlli, ynys yr ugain mil o saint. Tua 1990 fe’u dygwyd i eglwys Sant Hywyn yn Aberdaron, lle safant heddiw.

Cerrig Veracius a Senacus, offeiriaid Llŷn, yn eglwys Sant Hywyn, Aberdaron
Cerrig Veracius a Senacus, offeiriaid Llŷn, yn eglwys Sant Hywyn, Aberdaron · Llun: Alan Fryer, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ym mynwent Llangian, hefyd yn Llŷn, saif piler o wenithfaen â thair llinell o briflythrennau Rhufeinig:

Wedi’i gerfioMELI MEDICI FILI MARTINI IACIT
Yn Gymraeg(Carreg) Melus y meddyg, mab Martinus. Yma y gorwedd
Ble i’w gweldMynwent Sant Cian, Llangian, Llŷn, i’r de o’r eglwys

Ystyr MEDICI yw ‘y meddyg’. Dyma’r unig feddyg a enwir ar unrhyw garreg Gristnogol gynnar ym Mhrydain. Fil a hanner o flynyddoedd yn ôl, yn Llŷn, anrhydeddwyd meddyg am ei waith, ac roedd ei bobl am i’w alwedigaeth gael ei chofio.

Carreg Melus y meddyg ym mynwent Llangian, Llŷn
Carreg Melus y meddyg ym mynwent Llangian, Llŷn · Llun: Tom Parnell, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cafwyd yr harddaf o holl gerrig Lladin cynnar Cymru ym Mhant-y-polion ger Caio, yng ngwlad mwyngloddiau aur Rhufeinig Dolaucothi. Ysgrifennwyd ei geiriau ar ffurf barddoniaeth, dwy linell o hecsamedrau Lladin:

Wedi’i gerfioSERVATUR FIDAEI PATRIEQUE SEMPER AMATOR HIC PAULINUS IACIT CULTOR PIENTISIMUS AEQUI
Yn GymraegCeidwad y ffydd, carwr ei wlad bob amser, yma y gorwedd Paulinus, pleidiwr selog cyfiawnder
Ble i’w gweldAmgueddfa Sir Gaerfyrddin, Abergwili

Patria: ei wlad, ei famwlad. Bymtheg canrif yn ôl cofiwyd gŵr o Sir Gaerfyrddin fel un a garai ei wlad bob amser. Copïodd Edward Lhuyd y geiriau yn y 1690au, pan safai’r garreg o hyd fel piler tal. Torrwyd hi wedyn, ac yn 1919 rhoddodd yr Arglwyddes Hills-Johnes o Ddolaucothi y darnau i Amgueddfa Sir Gaerfyrddin.

Ger Trawsfynydd, mewn cae o’r enw Maes y Bedd, dywedai carreg o’r bumed ganrif: PORIUS HIC IN TUMULO IACIT HOMO XPIANUS FUIT, ‘Yma y gorwedd Porius yn y bedd. Gŵr Cristnogol ydoedd.’ Rhoddwyd y garreg i Amgueddfa Cymru yn 1932 ac mae yn ei gofal heddiw. Yn Llanerfyl ym Mhowys, yn yr eglwys, mae piler yn coffáu merch: Rustica, merch Paterninus, a fu farw yn dair ar ddeg oed. Ei geiriau olaf yw IN PA(CE), mewn hedd.

Carreg Porius o Drawsfynydd: PORIUS HIC IN TUMULO IACIT HOMO XPIANUS FUIT. Mae bellach yng ngofal Amgueddfa Cymru
Carreg Porius o Drawsfynydd: PORIUS HIC IN TUMULO IACIT HOMO XPIANUS FUIT. Mae bellach yng ngofal Amgueddfa Cymru · Llun: Wellcome Collection, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Yn ôl ar Sarn Helen, mae Maen Madog yn darllen DERVACI FILIVS IVSTI IC IACIT: ‘(Carreg) Dervacus, mab Justus. Yma y gorwedd.’ Mae’r llythrennau’n arw, rhai ohonynt o chwith, wedi’u torri gan law a oedd yn fwy cyfarwydd â gwaith arall; ond maent yn sefyll ger y ffordd Rufeinig o hyd. Yn uchel ar Fynydd Margam, ger pwll bach, safai carreg Bodvoc: BODVOCI HIC IACIT FILIUS CATOTIGIRNI PRONEPUS ETERNALI VEDOMAVI, ‘Yma y gorwedd Bodvoc, mab Catotigirnus, gorŵyr Eternalis Vedomavus.’ Pedair cenhedlaeth o un teulu, wedi’u henwi ar ben mynydd yn y chweched ganrif. Mae’r garreg bellach yn Amgueddfa Cerrig Margam.

Carreg Bodvoc yn Amgueddfa Cerrig Margam, a’i phedair llinell o Ladin yn glir i’w darllen
Carreg Bodvoc yn Amgueddfa Cerrig Margam, a’i phedair llinell o Ladin yn glir i’w darllen · Llun: RobinLeicester, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Maen Madog ger Sarn Helen, ag enw Dervacus fab Justus wedi’i dorri i lawr ei wyneb
Maen Madog ger Sarn Helen, ag enw Dervacus fab Justus wedi’i dorri i lawr ei wyneb · Llun: Stephen Charles, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y Gymraeg gyntaf a ysgrifennwyd mewn carreg#

Yn eglwys Sant Cadfan yn Nhywyn, ym Meirionnydd, saif piler tal cul dros ddau fetr o uchder, â geiriau wedi’u torri ar bob un o’i bedwar wyneb. Nid Lladin ydynt, ac nid ogam. Cymraeg ydynt: Hen Gymraeg, iaith y Cynfeirdd. Dyma’r Gymraeg hynaf y gwyddys iddi gael ei cherfio mewn carreg.

Cun ben Celen, tricet nitanam

Carreg Cadfan, Tywyn, yn ôl darlleniad Nancy Edwards

Mae Nancy Edwards, a astudiodd y garreg ar gyfer y corpws cenedlaethol, yn darllen ar un ochr ‘Tengrumui cimalted gu(reic) Adgan’, Tengrumui, gwraig briod Adgan, ac ar ochr arall ‘Cun ben Celen tricet nitanam’, a ddarllenwyd fel ‘Cun, gwraig Celen: erys galar a cholled’. Daw tricet o’r ferf trigo, aros, a ddefnyddir gan siaradwyr Cymraeg heddiw. Darllenir geiriau eraill ar y garreg, mortcic petuar, fel ‘gweddillion marwol pedwar’. Mae ysgolheigion wedi’i dyddio o’r seithfed ganrif hyd y nawfed; mae Nancy Edwards yn ei gosod yn bendant yn y nawfed.

Carreg Cadfan yn eglwys Sant Cadfan, Tywyn, â’r Gymraeg hynaf a gerfiwyd mewn carreg
Carreg Cadfan yn eglwys Sant Cadfan, Tywyn, â’r Gymraeg hynaf a gerfiwyd mewn carreg · Llun: David Medcalf, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Yma, fil o flynyddoedd a mwy yn ôl, ysgrifennodd cerfiwr carreg yn Nhywyn yn iaith ei bobl enwau gwragedd ei gymuned: Tengrumui a Cun. Mae’r garreg yno o hyd, yn eglwys y sant ei hun, i unrhyw un ei gweld.

Croesau’r saint#

O’r seithfed ganrif newidiodd y cerrig. Llai ohonynt a ddywedai’n syml pwy a orweddai oddi tanynt. Dygai mwy ohonynt y groes, a dorrwyd yn gyntaf fel amlinell syml, yna wedi’i chodi a’i phlethu â chlymwaith, a gofynnai mwy ohonynt i’r darllenydd am weddi. Ar Ynys Bŷr, rhoddwyd croes fawr a thestun Lladin newydd yn yr wythfed neu’r nawfed ganrif i garreg ag arysgrif ogam hŷn ar hyd ei hymylon:

Wedi’i gerfioET SINGNO CRUCIS IN ILLAM FINGSI ROGO OMNIBUS AMMULANTIBUS IBI EXORENT PRO ANIMAE CATUOCONI
Yn GymraegA thrwy arwydd y groes a luniais ar y garreg hon, gofynnaf i bawb sy’n cerdded yma weddïo dros enaid Catuoconus
Ble i’w gweldEglwys y priordy ar Ynys Bŷr, wedi’i gosod ym mur gogleddol corff yr eglwys

Catuoconus yw Cadwgan. Cafwyd y garreg yn 1810 yn nhir y priordy, a bu’n gapan ffenestr ac yn sedd gardd cyn ei hadeiladu i fur yr eglwys lle cedwir hi heddiw.

Carreg Ynys Bŷr ym mur eglwys y priordy, gyda’i chroes a’i gweddi dros Catuoconus
Carreg Ynys Bŷr ym mur eglwys y priordy, gyda’i chroes a’i gweddi dros Catuoconus · Llun: Humphrey Bolton, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Yn Llanddewi Brefi yng Ngheredigion, lle, fel y dywed Rhygyfarch, y pregethodd Dewi Sant yn y senedd fawr a chododd y tir dan ei draed, darllenai carreg unwaith: HIC IACET IDNERT FILIUS IACOBI QUI OCCISUS FUIT PROPTER PREDAM SANCTI DAVID, ‘Yma y gorwedd Idnert, mab Iago, a laddwyd oherwydd ysbeilio (eglwys) Dewi Sant.’ Bu farw Idnert yn amddiffyn eglwys Dewi. Cofnodwyd y garreg, o’r nawfed ganrif, yn gyfan yn y 1690au, cyn ei thorri a’i thocio i drwsio’r eglwys; mae dau ddarn ohoni wedi’u hadeiladu i ochr allan mur gorllewinol corff yr eglwys. Mae’n un o’r tystion ysgrifenedig hynaf i’r anrhydedd a roddid i Ddewi yn ei wlad ei hun.

Llanilltud Fawr: meini ysgol Illtud#

Nid oes eglwys yng Nghymru â’r fath gwmni o gerrig cerfiedig ag eglwys Sant Illtud yn Llanilltud Fawr, canolfan ddysg hynaf Prydain, lle bu Illtud yn dysgu Samson, Pol Aurelian a Gildas. Saif y cerrig gyda’i gilydd yng nghapel Galilea ym mhen gorllewinol yr eglwys, a adferwyd i fod yn gartref iddynt.

Slab mawr â phen olwyn o ddiwedd y nawfed ganrif yw croes Houelt. Wrth ei throed, mewn pum llinell, mae’n darllen yn Lladin: ‘Yn enw Duw Dad a’r Ysbryd Glân, paratôdd Houelt y groes hon dros enaid Res ei dad.’ Houelt yw Hywel ap Rhys, brenin Glywysing, a wnaeth gynghrair ag Alfred o Wessex yn yr 880au, a Res yw ei dad Rhys. Cododd brenin o’r llinach a reolai Forgannwg hi i’w dad.

Wedi’i gerfioIN NOMINE DI PATRIS ET SPERETUS SANTDI ANC CRUCEM HOUELT PROPERABIT PRO ANIMA RES PATRES EUS
Yn GymraegYn enw Duw Dad a’r Ysbryd Glân, paratôdd Houelt y groes hon dros enaid Res ei dad
Ble i’w gweldCapel Galilea, eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr
Croes Houelt yn eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, a godwyd gan y Brenin Hywel ap Rhys i’w dad
Croes Houelt yn eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, a godwyd gan y Brenin Hywel ap Rhys i’w dad · Llun: Llywelyn2000, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
Y llythrennau wrth droed croes Houelt, a dorrwyd dros un ganrif ar ddeg yn ôl
Y llythrennau wrth droed croes Houelt, a dorrwyd dros un ganrif ar ddeg yn ôl · Llun: Keith Edkins, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Mae croes Samson yn dwyn enw’r sylfaenydd ei hun. Ar un wyneb: +SAMSON POSUIT HANC CRUCEM PRO ANIMA EIUS, ‘Gosododd Samson y groes hon dros ei enaid.’ Ar y llall: ILTUTI, SAMSON REGIS, SAMUEL, EBISAR, ‘(croes) Illtud, Samson y brenin, Samuel, Ebisar.’ Yma, wedi’i dorri yng ngharreg ei eglwys ei hun, mae enw Illtud.

Y geiriau ar groes Samson yn Llanilltud Fawr: SAMSON POSUIT HANC CRUCEM PRO ANIMA EIUS
Y geiriau ar groes Samson yn Llanilltud Fawr: SAMSON POSUIT HANC CRUCEM PRO ANIMA EIUS · Llun: Llywelyn2000, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Mae piler Samson yn dalach eto, tua 2.75 metr, â dwy linell ar hugain fer o Ladin ar ei wyneb: ‘Yn enw Duw Goruchaf y dechreua croes yr Iachawdwr, a baratôdd Samson yr abad dros ei enaid, a thros enaid Iuthahelo y brenin, ac Artmail, a Thecan.’ Iuthahelo yw Ithel, enw brenin yng Nglywysing a Gwent; mae siarter yn Llyfr Llandaf yn enwi Artmail yn fab i’r Brenin Ithel. Yn ôl yr hanes roedd y garreg wedi syrthio i fedd ac wedi gorwedd ynghladd yn y fynwent, nes i Iolo Morganwg, bardd a saer maen Trefflemin, ei chael tua 1789 a’i chloddio allan. Yn 1793 fe’i codwyd eto yn erbyn y porth. Ysgrifennodd Iolo hefyd eiriau cerrig eraill yr eglwys, a chafodd ysgolheigion diweddarach fod ei ddarlleniadau’n gadarn. Heb Iolo efallai y byddai piler Samson yn gorwedd dan y glaswellt o hyd.

Piler Samson, a gloddiodd Iolo Morganwg allan o’r fynwent, yng nghapel Galilea yn Llanilltud Fawr
Piler Samson, a gloddiodd Iolo Morganwg allan o’r fynwent, yng nghapel Galilea yn Llanilltud Fawr · Llun: RobinLeicester, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Margam: amgueddfa o groesau#

Ym Margam, ger eglwys yr abaty, mae hen ysgoldy yn cadw tua deg ar hugain o gerrig cerfiedig o’r bryniau a’r eglwysi o gwmpas, dau ar bymtheg ohonynt o’r cyfnod cyn y Normaniaid. Cadw sy’n gofalu amdani fel Amgueddfa Cerrig Margam. Yma mae carreg filltir Cantusus a charreg Bodvoc, carreg Pumpeius o Gynffig gyda’i Lladin PUMPEIUS CARANTORIUS ac arysgrif ogam sy’n enwi hynafiaid Gwyddelig, a chroesau mawr y nawfed hyd yr unfed ganrif ar ddeg.

Croesau a cherrig arysgrifenedig yn Amgueddfa Cerrig Margam
Croesau a cherrig arysgrifenedig yn Amgueddfa Cerrig Margam · Llun: Nilfanion, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Mae croes Enniaun, o ddiwedd y nawfed ganrif, yn darllen CRUX XPI + ENNIAUN P(RO) ANIMA GUORGORET FECIT: ‘Croes Crist. Enniaun a’i gwnaeth dros enaid Guorgoret.’ Codwyd croes Grutne gan Grutne dros enaid Ahest. Dywed croes olwyn fawr Conbelin, o tua 1000, mai Conbelin a’i gosododd dros enaid un y mae ei enw’n dechrau â Ric, ac ar banel arall mai Sodna a’i gwnaeth. Felly ym Margam gwyddom nid yn unig pwy a dalodd am groes ond weithiau enw’r crefftwr a’i cerfiodd.

Croes olwyn fawr Conbelin, tua 1000, yn Amgueddfa Cerrig Margam
Croes olwyn fawr Conbelin, tua 1000, yn Amgueddfa Cerrig Margam · Llun: RobinLeicester, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Croesau mawr y brenhinoedd#

Erbyn y ddegfed a’r unfed ganrif ar ddeg roedd cerfwyr Cymru yn gwneud croesau mor dal ac mor gain ag unrhyw rai yn yr ynysoedd hyn. Ym mynwent Nanhyfer, ymhlith yr ywen hynafol, saif Croes Fawr Brynach, tair troedfedd ar ddeg o uchder, o ddiwedd y ddegfed ganrif neu ddechrau’r unfed ar ddeg, pob panel ohoni’n llawn clymau a phatrymau. Ar ei blaen mae ychydig lythrennau nad oes neb wedi’u hesbonio eto, ac ar y cefn DNS, am Dominus, yr Arglwydd.

Croes Fawr Brynach ym mynwent Nanhyfer
Croes Fawr Brynach ym mynwent Nanhyfer · Llun: Helge Klaus Rieder, CC0, Wikimedia Commons

Saif ei chyfnither agos ger y ffordd yng Nghaeriw, o flaen porth y castell. Mae Croes Caeriw tua phedwar metr o uchder, pen olwyn ar goes dal, wedi’i cherfio drosti â phlethau a chlymau. Mewn panel ar ei blaen, mewn tair llinell, mae enw brenin:

Wedi’i gerfioMARGIT EUT RE X ETG FILIUS
Yn Gymraeg(Croes) Maredudd y brenin, mab Edwin
Ble i’w gweldGer y ffordd yng Nghaeriw, Sir Benfro, ger y castell (Cadw, ar agor bob amser)

Margiteut yw Maredudd ab Edwin, o linach Hywel Dda, a enillodd reolaeth Deheubarth gyda’i frawd Hywel yn 1033 ac a fu farw yn 1035. Y groes yw ei gofeb, a godwyd rhwng y blynyddoedd hynny. Wrth ymyl yr arysgrif mae ail banel wedi’i adael yn wag, efallai ar gyfer enw ei frawd. Croes Caeriw a ysbrydolodd symbol Cadw, sy’n gofalu am leoedd hanesyddol Cymru.

Pen Croes Caeriw, wedi’i cherfio drosti â chlymau a phatrymau
Pen Croes Caeriw, wedi’i cherfio drosti â chlymau a phatrymau · Llun: Michael Garlick, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Yn y gogledd-ddwyrain pell, mewn cae ger Chwitffordd yn Sir y Fflint, saif Maen Achwyfan. Mae’n 3.4 metr o uchder ac wedi’i dorri o un garreg, croes olwyn o ddiwedd y ddegfed ganrif, wedi’i gorchuddio â chlymwaith a ffigurau dynion ac anifeiliaid. Ni ellir darllen unrhyw lythrennau arni bellach, ond mae ei cherfio’n dangos crefft Gymreig ochr yn ochr â chelfyddyd byd Llychlynnaidd Môr Iwerddon.

Maen Achwyfan ger Chwitffordd, Sir y Fflint, 3.4 metr o garreg gerfiedig
Maen Achwyfan ger Chwitffordd, Sir y Fflint, 3.4 metr o garreg gerfiedig · Llun: shirokazan, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Piler Eliseg#

O holl gerrig arysgrifenedig Cymru, Piler Eliseg ger Llangollen a ddygai’r testun hwyaf unwaith. Cododd y Brenin Cyngen o Bowys ef yn y nawfed ganrif, ar garnedd hynafol o tua 2000 CC, yn agos at y man lle codwyd abaty Glyn y Groes yn ddiweddarach a’i enwi ar ei ôl. Fe’i cododd i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, y brenin a enillodd Bowys yn ôl oddi wrth y Saeson.

Taflwyd y piler i lawr yn y Rhyfel Cartref, a chollwyd ei hanner isaf. Codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779, ac mae’r llythrennau wedi treulio ers hynny. Ond yn 1696 safodd Edward Lhuyd o’i flaen a chopïo pob llythyren y gellid ei darllen o hyd, a thrwy ei gopi ef y gwyddom ei eiriau. Mae’n dechrau ag ach Cyngen:

Concenn filius Cattell, Cattell filius Brohcmail, Brohcmail filius Eliseg, Eliseg filius Guoillauc.

Piler Eliseg, fel y’i copïwyd gan Edward Lhuyd yn 1696

‘Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochfael, Brochfael fab Eliseg, Eliseg fab Gwylog. A Chyngen, gorŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg.’ Mae’n mynd ymlaen i ddweud sut yr enillodd Eliseg etifeddiaeth Powys yn ôl o afael y Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n gofyn i bawb a’i darlleno fendithio ei enaid. Ymhellach i lawr mae’n enwi Maximus, Macsen Wledig, a Britu fab Gwrtheyrn, a fendithiwyd gan Garmon. Mae’n diweddu â bendith ar Gyngen, ar ei holl deulu ac ar holl wlad Powys, ac ag enw’r gŵr a luniodd y geiriau:

Conmarch pinxit hoc chirografu rege suo poscente Concenn.

Piler Eliseg

‘Conmarch a baentiodd yr ysgrifen hon ar gais ei frenin, Cyngen.’ Pinxit, fe baentiodd: efallai fod y geiriau wedi’u paentio yn ogystal â’u cerfio. Conmarch yw un o’r ysgrifenwyr cyntaf yng Nghymru y gwyddom ei enw, ac mae’r piler yn dudalen o hanes Powys wedi’i hysgrifennu ar garreg un ganrif ar ddeg a hanner yn ôl.

Piler Eliseg ar ei garnedd hynafol ger Llangollen
Piler Eliseg ar ei garnedd hynafol ger Llangollen · Llun: Eirian Evans, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y bobl a ddarllenodd y meini#

I ysgolheigion Cymru y mae’r diolch ein bod yn gallu darllen y cerrig o gwbl: hwy a aeth i chwilio amdanynt, yn aml mewn pryd o drwch blewyn. Marchogodd Edward Lhuyd, ceidwad yr Ashmolean yn Rhydychen ac ysgolhaig Cymreig mwyaf ei oes, ar draws Cymru yn y 1690au yn copïo arysgrifau ar gyfer ei ychwanegiadau at Britannia Camden ac ar gyfer ei Archaeologia Britannica ei hun. Mae ei gopïau o Biler Eliseg, carreg Paulinus a charreg Idnert yn cadw geiriau a fyddai fel arall wedi’u colli am byth.

Cloddiodd Iolo Morganwg biler Samson allan o’r ddaear yn Llanilltud Fawr a chofnodi cerrig ei Forgannwg ei hun. Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg gwnaeth Cymdeithas Hynafiaethau Cymru, a sefydlwyd yn 1846, astudio’r cerrig yn waith i Gymru gyfan: Harry Longueville Jones; John Rhŷs o Goleg Iesu, Rhydychen, a ddarllenai ogam mor rhwydd â phrint; a John Obadiah Westwood, y daeth ei lyfr mawr o ddarluniau, Lapidarium Walliae, allan rhwng 1876 a 1879.

Croes Caeriw wedi’i thynnu i’r Archaeological Journal yn 1846, pan ddechreuodd hynafiaethwyr ledled Cymru gofnodi’r cerrig
Croes Caeriw wedi’i thynnu i’r Archaeological Journal yn 1846, pan ddechreuodd hynafiaethwyr ledled Cymru gofnodi’r cerrig · Llun: Archaeological Journal, 1846, Public domain, Wikimedia Commons

Yn 1950 cyhoeddodd Victor Nash-Williams o Amgueddfa Cymru The Early Christian Monuments of Wales, a rifodd bob carreg a’u didoli’n dri grŵp: cerrig coffa arysgrifenedig y bumed hyd y seithfed ganrif, y cerrig wedi’u cerfio â chroesau o’r seithfed hyd y nawfed, a’r croesau cerfiedig mawr o’r nawfed hyd yr unfed ar ddeg. Yn ein hoes ni mae Nancy Edwards o Fangor, Mark Redknap a John Lewis o Amgueddfa Cymru, gyda llawer eraill, wedi llunio’r corpws cenedlaethol o gerrig arysgrifenedig a cherfluniau carreg canoloesol cynnar Cymru, mewn tair cyfrol rhwng 2007 a 2013. Mae cyfrol y gogledd ar ei phen ei hun yn disgrifio dros 150 o henebion, o tua 400 hyd 1150 OC. Mae Cymru’n adnabod ei cherrig yn well nag erioed.

Ble i weld y meini#

Mae llawer o’r cerrig yn sefyll lle y safasant erioed. Mae llawer mwy wedi’u cludo dan do i’w cadw rhag y tywydd, ac maent yn aros mewn eglwysi ac amgueddfeydd i unrhyw un a ddaw i edrych. Mae eglwysi’n aml ar agor yng ngolau dydd; mae bob amser yn werth holi wrth y drws neu yn y tŷ agosaf.

Amgueddfa Cymru, CaerdyddMae carreg Porius a charreg batrwm Bryn Celli Ddu yn ei gofal, gyda chastiau o lawer mwy
Amgueddfa Cerrig Margam (Cadw)Croesau Enniaun, Grutne a Conbelin, carreg Bodvoc, carreg filltir Cantusus a charreg Pumpeius
Amgueddfa Sir Gaerfyrddin, AbergwiliCarreg Voteporix a charreg Paulinus
Y Gaer, AberhondduCerrig Brycheiniog, yn eu plith carreg Turpillus o gyffiniau Crucywel, mewn Lladin ac ogam
Yr Amgueddfa Brydeinig, LlundainCarreg Llywel, â Lladin ac ogam ar un wyneb a thri ffigur cerfiedig ar y llall
Eglwys Sant Illtud, Llanilltud FawrCroes Houelt, croes Samson a philer Samson, yng nghapel Galilea
Eglwys Sant Cadwaladr, LlangadwaladrCarreg Catamanus
Eglwys Sant Tudclud, PenmachnoCerrig Cantiorix, Carausius a Justinus
Eglwys Sant Cadfan, TywynCarreg Cadfan, y Gymraeg gyntaf mewn carreg
Eglwys Sant Hywyn, AberdaronCerrig Senacus a Veracius
Eglwys Sant Brynach, NanhyferY Groes Fawr, carreg Vitalianus a charreg Maglocunus
Eglwys Sant Tomos, LlandudochCarreg Sagranus, allwedd ogam
Eglwys y priordy, Ynys BŷrCarreg Catuoconus
Yn yr awyr agoredCroes Caeriw, Maen Achwyfan, Piler Eliseg, Maen Llia, Maen Madog, Cerrig Harold, carreg Penbryn, carreg Melus yn Llangian

Mae gan garreg Llywel ei stori ei hun. Cafodd ficer Llywel hi ym mis Ebrill 1876 ger y ffordd o Drecastell, ar bentwr o gerrig ac ar fin cael ei gwneud yn bostyn giât. Mewn Lladin ac mewn ogam mae’n enwi MACCVTRENI SALICIDVNI, Maccutrenus Salicidunus. Yn ddiweddarach fe’i trowyd drosodd a cherfiwyd tri ffigur ar ei chefn. Aeth i’r Amgueddfa Brydeinig yn 1878, ac mae copi ohoni’n sefyll yn yr eglwys yn Llywel.

Carreg Llywel yn yr Amgueddfa Brydeinig, gyda’i thri ffigur cerfiedig
Carreg Llywel yn yr Amgueddfa Brydeinig, gyda’i thri ffigur cerfiedig · Llun: Simon Speed, Public domain, Wikimedia Commons

Meini sy’n siarad o hyd#

Codwyd y meini hirion gan bobl na wyddom byth eu henwau, ac maent yn sefyll o hyd ar fylchau ac ar orwelion Cymru. Yna dysgodd pobl Cymru ysgrifennu, a dechreusant ddweud wrth y cerrig pwy oeddent: Voteporix yr Amddiffynnydd, Cadfan y doethaf o frenhinoedd, Cantiorix dinesydd Gwynedd, Melus y meddyg, Paulinus a garai ei wlad, Tengrumui a Cun o Dywyn, Houelt a gododd groes i’w dad, Maredudd y brenin, a Conmarch a baentiodd y geiriau ar biler Cyngen.

Ysgrifenasant mewn Lladin, iaith yr ymerodraeth y buont fyw ar ei hôl; mewn ogam, gwyddor eu cymdogion o dros y môr; ac yna yn Gymraeg, eu hiaith eu hunain, a siaredir o hyd yn y plwyfi lle saif y cerrig. Ewch i chwilio amdanynt. Rhedwch eich llaw ar hyd rhiciau ymyl ogam, neu sefwch lle daw haul canol haf i lawr y cyntedd ym Mryn Celli Ddu. Mae’r meini wedi aros yn hir i gael eu darllen.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf