Hanes Cymru / Oes y Cerrig

Oes y Cerrig

Siambr gladdu Parc le Breos

Carnedd hir mewn cwm coediog ym Mro Gŵyr, a gafwyd yn 1869 gan weithwyr yn cloddio am gerrig ffordd. Gorweddai esgyrn o leiaf deugain o bobl yn ei siambrau.

Llun: Blaengwrt muriog a chyntedd beddrod siambrog Parc le Breos, Gŵyr · Daicaregos at English Wikipedia, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 3700 BC 51.584° N, 4.114° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Mae Parc le Breos, mewn cwm coediog tawel yng Ngŵyr, yn un o’r adeiladau hynaf ym Mhrydain. Codwyd ei charnedd hir o gerrig tua 3800 CC, rhyw 1,300 o flynyddoedd cyn Côr y Cewri, ac am ganrifoedd gosododd pobl y cwm eu meirw yn ei siambrau.

CodwydTua 3800 CC
GorffwysfaO leiaf deugain o bobl
Enwau eraillCarn hir Parc Cwm, Bedd y Cawr

Gweithwyr y ffordd

Yn 1869 torrodd gweithwyr a oedd yn cloddio am gerrig ffordd i mewn i’r garnedd. Yr un flwyddyn cloddiodd John Lubbock a Hussey Vivian hi, a chael esgyrn dynol toredig, dannedd ceirw a moch, a chrochenwaith y ffermwyr cyntaf. Cedwir rhai o’r darganfyddiadau heddiw yn Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen. Bu Glyn Daniel yn cloddio yma eto yn 1937 a dangos mai siambr gladdu hir ydoedd.

Tŷ i’r meirw

Mae’r garnedd ar ffurf lletem, tua 22 metr o hyd, a’i waliau sych wedi’u codi’n gain. Yn y pen deheuol llydan mae dau gorn o waliau yn crymu i mewn i wneud blaengwrt ar ffurf cloch. Oddi yno mae cyntedd chwe metr o hyd, wedi’i leinio â llechi calchfaen unionsyth, yn arwain i’r garnedd, a dau bâr o siambrau yn agor ohono.

Esgyrn, nid cyrff

Gosodwyd o leiaf deugain o bobl yma, yn ddynion a merched, yn ifanc a hen. Gosodwyd y rhan fwyaf yn y siambr yn esgyrn, wedi i’r cyrff orwedd am gyfnod mewn man arall, efallai yn ogofâu’r cwm. Dengys dyddio radiocarbon, y mwyaf cyflawn a wnaed erioed ar siambr gladdu yng Nghymru, iddi gael ei defnyddio am rhwng 300 ac 800 mlynedd. Awgryma astudiaeth o’r esgyrn fod y bobl hyn yn dal i fyw drwy hela a bugeilio yn hytrach na thrin y tir.

Cathole Cave

Mae Cathole Cave yn edrych dros y siambr. Ar ei mur mae cerfiad o garw Llychlyn a wnaed o leiaf 14,000 o flynyddoedd yn ôl, y gelf graig hynaf ym Mhrydain. Efallai fod rhai o’r esgyrn anifeiliaid yn y siambr, yn eu plith rhai wyth ci, wedi’u casglu o’r ogof.

Parc ceirw’r arglwydd

Daw enw’r cwm o Barc le Breos, parc ceirw tua 2,000 erw a wnaed gan arglwydd Gŵyr yn y 1220au. Saif y siambr ar lawr ceunant calchfaen sych yn ei goed, dro byr o faes parcio bach am ddim.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf