Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

Cymru’r Ugeinfed Ganrif

Penyberth

Yn 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams ysgol fomio’r Awyrlu, a godwyd ar safle hen blasty Cymreig, ar dân, ac yna ildio i’r heddlu. Deffrôdd y Tân yn Llŷn genhedlaeth.

Llun: Awyren uwchben RAF Penrhos yn 1940, yr ysgol fomio a godwyd ar stad Penyberth · Daventry B J (Mr), Royal Air Force official photographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1936 52.893° N, 4.376° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Awyren uwchben RAF Penrhos yn 1940, yr ysgol fomio a godwyd ar stad Penyberth
Awyren uwchben RAF Penrhos yn 1940, yr ysgol fomio a godwyd ar stad Penyberth · Llun: Daventry B J (Mr), Royal Air Force official photographer, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Penyberth: pen y berth

Penyberth

  • Pen pen, copa
  • y y fannod
  • berth perth, gwrycho perth (treiglad meddal: p → b)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Ffermdy ym Mhenrhos yn Llŷn, ger Pwllheli, oedd Penyberth, cartref noddwyr beirdd ac arhosfan i bererinion Ynys Enlli. Yn 1936 fe’i chwalwyd ar gyfer ysgol fomio’r Awyrlu, a daeth y tân a gynheuwyd yno gan dri o feibion Cymru, Tân yn Llŷn, yn rhan o stori cenedlaetholdeb Cymru.

Tân yn Llŷn8 Medi 1936
Y TriSaunders Lewis, Lewis Valentine, D. J. Williams
Croeso adref15,000 yng Nghaernarfon

Hen dŷ yn Llŷn

Am genedlaethau bu Penyberth yn gartref i noddwyr beirdd, ac arhosai pererinion ar eu ffordd i Ynys Enlli yma. Yn 1936 dewisodd y Weinyddiaeth Awyr y tir ar gyfer ysgol arsylwi, saethu a bomio o’r awyr, a dinistriwyd yr hen dŷ.

Hanner miliwn o leisiau

Protestiodd Cymru â deisebau a chyfarfodydd cyhoeddus. Siaradai dirprwyaeth ar ran hanner miliwn o Gymry, ond gwrthododd y Prif Weinidog, Stanley Baldwin, wrando’r achos yn erbyn yr ysgol fomio.

Y tân

Ar 8 Medi 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams y cytiau ar y safle ar dân. Yna aethant i orsaf yr heddlu ym Mhwllheli â llythyr yn cymryd y cyfrifoldeb, a’u rhoi eu hunain i fyny yn ysbryd Gandhi.

Caernarfon a’r Old Bailey

Yng Nghaernarfon methodd y rheithgor â chytuno ar reithfarn, a symudwyd yr achos i’r Old Bailey yn Llundain. Ym mis Ionawr 1937 dedfrydwyd y tri i naw mis yn Wormwood Scrubs, a phan ddaethant adref croesawodd torf o bymtheng mil hwy fel arwyr yn y Pafiliwn yng Nghaernarfon.

Yn y caneuon

Ysgrifennodd Dafydd Iwan ddwy gân am D. J. Williams, ‘Y Wên na Phyla Amser’ a ‘Cân D. J.’, a chyfeiriwyd ato fel Y Cawr o Rydcymerau.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf