
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Castell Cricieth
Castell tywysogion Gwynedd ar bentir uwchben Bae Tremadog. Llywelyn Fawr a gododd ei borthdy mawr, a gwnaeth ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd ef yn fwy.
Llun: Castell Cricieth o’r awyr ar ei bentir uwchben Bae Ceredigion · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Cricieth: ‘crug y caethion’ yn ôl pob tebyg (crug + caith)
Cricieth
- Cric crug
- ieth caethion (caith), yn ôl pob tebyg
Mae Castell Cricieth yn coroni pentir creigiog uwchben Bae Tremadog. Castell y ddau Lywelyn ydyw: dechreuodd Llywelyn Fawr ef tua 1230, a’i ehangu wnaeth ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd. Mae ei borthdy mawr dau-dŵr yn sefyll bron i’w lawn uchder o hyd.FfynonellauCriccieth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cricieth, ar bentir creigiog uwchben Bae Tremadog; dechreuwyd yn yr 1230au gan Lywelyn ap Iorwerth, a gododd y ward fewnol a’r porthdy yn ôl pob tebyg, ac fe’i hehangwyd gan ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, a gododd y ward allanol rhwng 1255 a 1282 yn ôl pob tebyg; mae’r porthdy mewnol dau-dŵr wedi goroesi bron i’w lawn uchder; symudodd canolfan cwmwd Eifionydd yma o Ddolbenmaen pan godwyd y castell; galwodd y bardd Einion ap Madog Gruffudd ap Llywelyn yn ‘Pendefic crukyeith’, Arglwydd Cricieth; cipiwyd gan luoedd Edward I erbyn Mawrth 1283; llosgwyd yn hanner cyntaf y 15fed ganrif, yn 1404 yn ôl pob tebyg pan gipiwyd ef yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr; gwnaeth J. M. W. Turner bedair astudiaeth liw ohono yn 1798 a dyfrlliw yn 1835; yn ei Tour in Wales (1784) ni allai Thomas Pennant ‘entertain no doubt’ nad tywysog Cymreig a’i cododd; yng ngofal y wladwriaeth o 1933, pan gafodd cloddio Bryan O’Neil groes o efydd euraid ac enamel Limoges, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cricieth yn Saesneg.Castell Cricieth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol Cymreig ar glogwyn uwchben Bae Tremadog, a godwyd yn y 13eg ganrif gan Lywelyn ap Iorwerth a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffydd; dechreuodd Llywelyn Fawr tua 1230 gyda thŷ porth trawiadol, tŵr petryal de-ddwyreiniol a llenfur o gwmpas y cwrt mewnol; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd y llenfur allanol a’r tŵr de-orllewinol, lle cafwyd cerfwaith carreg cain; cynhaliwyd ei lys ar gylch yma ar 26 Chwefror 1274; y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall oedd y cwnstabl; yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr cipiwyd a llosgwyd y castell, fel yr adroddir yn nofel hanesyddol J. G. Williams, Betws Hirfaen (1968); canodd Iolo Goch gywydd i Syr Hywel y Fwyall, efallai yn y 1370au, pan oedd y castell wedi troi’n llys i uchelwr o Gymro, yn disgrifio’r castell uwchben tonnau geirw’r môr, y gwŷr wrth y byrddau’n chwarae a’r merched yn gwau sidan gloyw wrth i’r haul ddisgleirio drwy’r ffenestri gwydr: ‘Caer fawrdeg acw ar fordir, / A chastell gwych gorchestawl, / A gwŷr ar fyrddau, a gwawl’.Castell Cricieth ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95281): codwyd gyntaf yn ganolfan cwmwd Eifionydd gan Lywelyn ab Iorwerth, yn yr 1230au yn ôl pob tebyg, a chredir i Lywelyn ab Gruffudd ei ehangu yn ddiweddarach yn y 13eg ganrif; cipiwyd gan luoedd Edward I yn 1283; cipiwyd a dinistriwyd yn 1403–4 ac ni chafodd ei ailgodi; ar gopa craig unig a olchir gan y môr; y castell gwreiddiol yn gwrt muriog amlochrog tua 35 m wrth 30 m, gyda phorthdy mawr dau-dŵr, tri llawr, yn y pen gogleddol; ychwanegodd Llywelyn ab Gruffudd gyrtiau muriog i’r gogledd a’r de-orllewin, pob un â thŵr petryal mawr.
| Dechreuwyd | Tua 1230, gan Lywelyn FawrFfynonellauCastell Cricieth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol Cymreig ar glogwyn uwchben Bae Tremadog, a godwyd yn y 13eg ganrif gan Lywelyn ap Iorwerth a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffydd; dechreuodd Llywelyn Fawr tua 1230 gyda thŷ porth trawiadol, tŵr petryal de-ddwyreiniol a llenfur o gwmpas y cwrt mewnol; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd y llenfur allanol a’r tŵr de-orllewinol, lle cafwyd cerfwaith carreg cain; cynhaliwyd ei lys ar gylch yma ar 26 Chwefror 1274; y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall oedd y cwnstabl; yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr cipiwyd a llosgwyd y castell, fel yr adroddir yn nofel hanesyddol J. G. Williams, Betws Hirfaen (1968); canodd Iolo Goch gywydd i Syr Hywel y Fwyall, efallai yn y 1370au, pan oedd y castell wedi troi’n llys i uchelwr o Gymro, yn disgrifio’r castell uwchben tonnau geirw’r môr, y gwŷr wrth y byrddau’n chwarae a’r merched yn gwau sidan gloyw wrth i’r haul ddisgleirio drwy’r ffenestri gwydr: ‘Caer fawrdeg acw ar fordir, / A chastell gwych gorchestawl, / A gwŷr ar fyrddau, a gwawl’.Castell Cricieth ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95281): codwyd gyntaf yn ganolfan cwmwd Eifionydd gan Lywelyn ab Iorwerth, yn yr 1230au yn ôl pob tebyg, a chredir i Lywelyn ab Gruffudd ei ehangu yn ddiweddarach yn y 13eg ganrif; cipiwyd gan luoedd Edward I yn 1283; cipiwyd a dinistriwyd yn 1403–4 ac ni chafodd ei ailgodi; ar gopa craig unig a olchir gan y môr; y castell gwreiddiol yn gwrt muriog amlochrog tua 35 m wrth 30 m, gyda phorthdy mawr dau-dŵr, tri llawr, yn y pen gogleddol; ychwanegodd Llywelyn ab Gruffudd gyrtiau muriog i’r gogledd a’r de-orllewin, pob un â thŵr petryal mawr. |
|---|---|
| Cwmwd | EifionyddFfynonellauCriccieth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cricieth, ar bentir creigiog uwchben Bae Tremadog; dechreuwyd yn yr 1230au gan Lywelyn ap Iorwerth, a gododd y ward fewnol a’r porthdy yn ôl pob tebyg, ac fe’i hehangwyd gan ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, a gododd y ward allanol rhwng 1255 a 1282 yn ôl pob tebyg; mae’r porthdy mewnol dau-dŵr wedi goroesi bron i’w lawn uchder; symudodd canolfan cwmwd Eifionydd yma o Ddolbenmaen pan godwyd y castell; galwodd y bardd Einion ap Madog Gruffudd ap Llywelyn yn ‘Pendefic crukyeith’, Arglwydd Cricieth; cipiwyd gan luoedd Edward I erbyn Mawrth 1283; llosgwyd yn hanner cyntaf y 15fed ganrif, yn 1404 yn ôl pob tebyg pan gipiwyd ef yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr; gwnaeth J. M. W. Turner bedair astudiaeth liw ohono yn 1798 a dyfrlliw yn 1835; yn ei Tour in Wales (1784) ni allai Thomas Pennant ‘entertain no doubt’ nad tywysog Cymreig a’i cododd; yng ngofal y wladwriaeth o 1933, pan gafodd cloddio Bryan O’Neil groes o efydd euraid ac enamel Limoges, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cricieth yn Saesneg.Castell Cricieth ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95281): codwyd gyntaf yn ganolfan cwmwd Eifionydd gan Lywelyn ab Iorwerth, yn yr 1230au yn ôl pob tebyg, a chredir i Lywelyn ab Gruffudd ei ehangu yn ddiweddarach yn y 13eg ganrif; cipiwyd gan luoedd Edward I yn 1283; cipiwyd a dinistriwyd yn 1403–4 ac ni chafodd ei ailgodi; ar gopa craig unig a olchir gan y môr; y castell gwreiddiol yn gwrt muriog amlochrog tua 35 m wrth 30 m, gyda phorthdy mawr dau-dŵr, tri llawr, yn y pen gogleddol; ychwanegodd Llywelyn ab Gruffudd gyrtiau muriog i’r gogledd a’r de-orllewin, pob un â thŵr petryal mawr. |
| Y cwrt mewnol | Tua 35 wrth 30 metrFfynhonnellCastell Cricieth ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95281): codwyd gyntaf yn ganolfan cwmwd Eifionydd gan Lywelyn ab Iorwerth, yn yr 1230au yn ôl pob tebyg, a chredir i Lywelyn ab Gruffudd ei ehangu yn ddiweddarach yn y 13eg ganrif; cipiwyd gan luoedd Edward I yn 1283; cipiwyd a dinistriwyd yn 1403–4 ac ni chafodd ei ailgodi; ar gopa craig unig a olchir gan y môr; y castell gwreiddiol yn gwrt muriog amlochrog tua 35 m wrth 30 m, gyda phorthdy mawr dau-dŵr, tri llawr, yn y pen gogleddol; ychwanegodd Llywelyn ab Gruffudd gyrtiau muriog i’r gogledd a’r de-orllewin, pob un â thŵr petryal mawr. |
Canolfan newydd i Eifionydd
Pan gododd Llywelyn Fawr y castell, symudodd canolfan cwmwd Eifionydd yma o Ddolbenmaen. Cododd y porthdy mawr tri llawr, tŵr petryal a mur o gwmpas y cwrt mewnol. Cyfarchodd y bardd Einion ap Madog ei fab Gruffudd fel ‘Pendefic crukyeith’, Arglwydd Cricieth.FfynonellauCriccieth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cricieth, ar bentir creigiog uwchben Bae Tremadog; dechreuwyd yn yr 1230au gan Lywelyn ap Iorwerth, a gododd y ward fewnol a’r porthdy yn ôl pob tebyg, ac fe’i hehangwyd gan ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, a gododd y ward allanol rhwng 1255 a 1282 yn ôl pob tebyg; mae’r porthdy mewnol dau-dŵr wedi goroesi bron i’w lawn uchder; symudodd canolfan cwmwd Eifionydd yma o Ddolbenmaen pan godwyd y castell; galwodd y bardd Einion ap Madog Gruffudd ap Llywelyn yn ‘Pendefic crukyeith’, Arglwydd Cricieth; cipiwyd gan luoedd Edward I erbyn Mawrth 1283; llosgwyd yn hanner cyntaf y 15fed ganrif, yn 1404 yn ôl pob tebyg pan gipiwyd ef yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr; gwnaeth J. M. W. Turner bedair astudiaeth liw ohono yn 1798 a dyfrlliw yn 1835; yn ei Tour in Wales (1784) ni allai Thomas Pennant ‘entertain no doubt’ nad tywysog Cymreig a’i cododd; yng ngofal y wladwriaeth o 1933, pan gafodd cloddio Bryan O’Neil groes o efydd euraid ac enamel Limoges, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cricieth yn Saesneg.Castell Cricieth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol Cymreig ar glogwyn uwchben Bae Tremadog, a godwyd yn y 13eg ganrif gan Lywelyn ap Iorwerth a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffydd; dechreuodd Llywelyn Fawr tua 1230 gyda thŷ porth trawiadol, tŵr petryal de-ddwyreiniol a llenfur o gwmpas y cwrt mewnol; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd y llenfur allanol a’r tŵr de-orllewinol, lle cafwyd cerfwaith carreg cain; cynhaliwyd ei lys ar gylch yma ar 26 Chwefror 1274; y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall oedd y cwnstabl; yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr cipiwyd a llosgwyd y castell, fel yr adroddir yn nofel hanesyddol J. G. Williams, Betws Hirfaen (1968); canodd Iolo Goch gywydd i Syr Hywel y Fwyall, efallai yn y 1370au, pan oedd y castell wedi troi’n llys i uchelwr o Gymro, yn disgrifio’r castell uwchben tonnau geirw’r môr, y gwŷr wrth y byrddau’n chwarae a’r merched yn gwau sidan gloyw wrth i’r haul ddisgleirio drwy’r ffenestri gwydr: ‘Caer fawrdeg acw ar fordir, / A chastell gwych gorchestawl, / A gwŷr ar fyrddau, a gwawl’.Castell Cricieth ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95281): codwyd gyntaf yn ganolfan cwmwd Eifionydd gan Lywelyn ab Iorwerth, yn yr 1230au yn ôl pob tebyg, a chredir i Lywelyn ab Gruffudd ei ehangu yn ddiweddarach yn y 13eg ganrif; cipiwyd gan luoedd Edward I yn 1283; cipiwyd a dinistriwyd yn 1403–4 ac ni chafodd ei ailgodi; ar gopa craig unig a olchir gan y môr; y castell gwreiddiol yn gwrt muriog amlochrog tua 35 m wrth 30 m, gyda phorthdy mawr dau-dŵr, tri llawr, yn y pen gogleddol; ychwanegodd Llywelyn ab Gruffudd gyrtiau muriog i’r gogledd a’r de-orllewin, pob un â thŵr petryal mawr.
Llywelyn ap Gruffudd
Ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd gyrtiau muriog i’r gogledd a’r de-orllewin, pob un â thŵr petryal mawr, a chafwyd cerfwaith carreg cain yn ei dŵr de-orllewinol. Cynhaliwyd ei lys ar gylch yng Nghricieth ar 26 Chwefror 1274.FfynonellauCastell Cricieth ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95281): codwyd gyntaf yn ganolfan cwmwd Eifionydd gan Lywelyn ab Iorwerth, yn yr 1230au yn ôl pob tebyg, a chredir i Lywelyn ab Gruffudd ei ehangu yn ddiweddarach yn y 13eg ganrif; cipiwyd gan luoedd Edward I yn 1283; cipiwyd a dinistriwyd yn 1403–4 ac ni chafodd ei ailgodi; ar gopa craig unig a olchir gan y môr; y castell gwreiddiol yn gwrt muriog amlochrog tua 35 m wrth 30 m, gyda phorthdy mawr dau-dŵr, tri llawr, yn y pen gogleddol; ychwanegodd Llywelyn ab Gruffudd gyrtiau muriog i’r gogledd a’r de-orllewin, pob un â thŵr petryal mawr.Castell Cricieth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol Cymreig ar glogwyn uwchben Bae Tremadog, a godwyd yn y 13eg ganrif gan Lywelyn ap Iorwerth a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffydd; dechreuodd Llywelyn Fawr tua 1230 gyda thŷ porth trawiadol, tŵr petryal de-ddwyreiniol a llenfur o gwmpas y cwrt mewnol; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd y llenfur allanol a’r tŵr de-orllewinol, lle cafwyd cerfwaith carreg cain; cynhaliwyd ei lys ar gylch yma ar 26 Chwefror 1274; y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall oedd y cwnstabl; yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr cipiwyd a llosgwyd y castell, fel yr adroddir yn nofel hanesyddol J. G. Williams, Betws Hirfaen (1968); canodd Iolo Goch gywydd i Syr Hywel y Fwyall, efallai yn y 1370au, pan oedd y castell wedi troi’n llys i uchelwr o Gymro, yn disgrifio’r castell uwchben tonnau geirw’r môr, y gwŷr wrth y byrddau’n chwarae a’r merched yn gwau sidan gloyw wrth i’r haul ddisgleirio drwy’r ffenestri gwydr: ‘Caer fawrdeg acw ar fordir, / A chastell gwych gorchestawl, / A gwŷr ar fyrddau, a gwawl’.Criccieth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cricieth, ar bentir creigiog uwchben Bae Tremadog; dechreuwyd yn yr 1230au gan Lywelyn ap Iorwerth, a gododd y ward fewnol a’r porthdy yn ôl pob tebyg, ac fe’i hehangwyd gan ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, a gododd y ward allanol rhwng 1255 a 1282 yn ôl pob tebyg; mae’r porthdy mewnol dau-dŵr wedi goroesi bron i’w lawn uchder; symudodd canolfan cwmwd Eifionydd yma o Ddolbenmaen pan godwyd y castell; galwodd y bardd Einion ap Madog Gruffudd ap Llywelyn yn ‘Pendefic crukyeith’, Arglwydd Cricieth; cipiwyd gan luoedd Edward I erbyn Mawrth 1283; llosgwyd yn hanner cyntaf y 15fed ganrif, yn 1404 yn ôl pob tebyg pan gipiwyd ef yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr; gwnaeth J. M. W. Turner bedair astudiaeth liw ohono yn 1798 a dyfrlliw yn 1835; yn ei Tour in Wales (1784) ni allai Thomas Pennant ‘entertain no doubt’ nad tywysog Cymreig a’i cododd; yng ngofal y wladwriaeth o 1933, pan gafodd cloddio Bryan O’Neil groes o efydd euraid ac enamel Limoges, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cricieth yn Saesneg.
Castell Iolo Goch
Yn y 14eg ganrif daeth y castell yn llys i uchelwr o Gymro, y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall. Canodd Iolo Goch iddo yno, efallai yn y 1370au, gan ddarlunio’r castell gwych uwchben tonnau geirw’r môr, y gwŷr wrth y byrddau, a’r merched yn gwau sidan gloyw wrth i’r haul ddisgleirio drwy’r ffenestri gwydr.FfynhonnellCastell Cricieth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol Cymreig ar glogwyn uwchben Bae Tremadog, a godwyd yn y 13eg ganrif gan Lywelyn ap Iorwerth a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffydd; dechreuodd Llywelyn Fawr tua 1230 gyda thŷ porth trawiadol, tŵr petryal de-ddwyreiniol a llenfur o gwmpas y cwrt mewnol; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd y llenfur allanol a’r tŵr de-orllewinol, lle cafwyd cerfwaith carreg cain; cynhaliwyd ei lys ar gylch yma ar 26 Chwefror 1274; y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall oedd y cwnstabl; yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr cipiwyd a llosgwyd y castell, fel yr adroddir yn nofel hanesyddol J. G. Williams, Betws Hirfaen (1968); canodd Iolo Goch gywydd i Syr Hywel y Fwyall, efallai yn y 1370au, pan oedd y castell wedi troi’n llys i uchelwr o Gymro, yn disgrifio’r castell uwchben tonnau geirw’r môr, y gwŷr wrth y byrddau’n chwarae a’r merched yn gwau sidan gloyw wrth i’r haul ddisgleirio drwy’r ffenestri gwydr: ‘Caer fawrdeg acw ar fordir, / A chastell gwych gorchestawl, / A gwŷr ar fyrddau, a gwawl’.
Caer fawrdeg acw ar fordir, / A chastell gwych gorchestawl, / A gwŷr ar fyrddau, a gwawl
Iolo GochFfynhonnellCastell Cricieth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol Cymreig ar glogwyn uwchben Bae Tremadog, a godwyd yn y 13eg ganrif gan Lywelyn ap Iorwerth a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffydd; dechreuodd Llywelyn Fawr tua 1230 gyda thŷ porth trawiadol, tŵr petryal de-ddwyreiniol a llenfur o gwmpas y cwrt mewnol; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd y llenfur allanol a’r tŵr de-orllewinol, lle cafwyd cerfwaith carreg cain; cynhaliwyd ei lys ar gylch yma ar 26 Chwefror 1274; y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall oedd y cwnstabl; yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr cipiwyd a llosgwyd y castell, fel yr adroddir yn nofel hanesyddol J. G. Williams, Betws Hirfaen (1968); canodd Iolo Goch gywydd i Syr Hywel y Fwyall, efallai yn y 1370au, pan oedd y castell wedi troi’n llys i uchelwr o Gymro, yn disgrifio’r castell uwchben tonnau geirw’r môr, y gwŷr wrth y byrddau’n chwarae a’r merched yn gwau sidan gloyw wrth i’r haul ddisgleirio drwy’r ffenestri gwydr: ‘Caer fawrdeg acw ar fordir, / A chastell gwych gorchestawl, / A gwŷr ar fyrddau, a gwawl’.
Glyndŵr a wedyn
Yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr, yn 1403–4, cipiwyd a llosgwyd y castell, ac ni chafodd ei ailgodi; mae muriau ei borthdy’n dal yn goch gan y tân. Adroddodd J. G. Williams yr hanes yn ei nofel Betws Hirfaen. Yn 1784 ni allai Thomas Pennant amau mai gwaith tywysog Cymreig oedd Cricieth.FfynonellauCastell Cricieth ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol Cymreig ar glogwyn uwchben Bae Tremadog, a godwyd yn y 13eg ganrif gan Lywelyn ap Iorwerth a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffydd; dechreuodd Llywelyn Fawr tua 1230 gyda thŷ porth trawiadol, tŵr petryal de-ddwyreiniol a llenfur o gwmpas y cwrt mewnol; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd y llenfur allanol a’r tŵr de-orllewinol, lle cafwyd cerfwaith carreg cain; cynhaliwyd ei lys ar gylch yma ar 26 Chwefror 1274; y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall oedd y cwnstabl; yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr cipiwyd a llosgwyd y castell, fel yr adroddir yn nofel hanesyddol J. G. Williams, Betws Hirfaen (1968); canodd Iolo Goch gywydd i Syr Hywel y Fwyall, efallai yn y 1370au, pan oedd y castell wedi troi’n llys i uchelwr o Gymro, yn disgrifio’r castell uwchben tonnau geirw’r môr, y gwŷr wrth y byrddau’n chwarae a’r merched yn gwau sidan gloyw wrth i’r haul ddisgleirio drwy’r ffenestri gwydr: ‘Caer fawrdeg acw ar fordir, / A chastell gwych gorchestawl, / A gwŷr ar fyrddau, a gwawl’.Castell Cricieth ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95281): codwyd gyntaf yn ganolfan cwmwd Eifionydd gan Lywelyn ab Iorwerth, yn yr 1230au yn ôl pob tebyg, a chredir i Lywelyn ab Gruffudd ei ehangu yn ddiweddarach yn y 13eg ganrif; cipiwyd gan luoedd Edward I yn 1283; cipiwyd a dinistriwyd yn 1403–4 ac ni chafodd ei ailgodi; ar gopa craig unig a olchir gan y môr; y castell gwreiddiol yn gwrt muriog amlochrog tua 35 m wrth 30 m, gyda phorthdy mawr dau-dŵr, tri llawr, yn y pen gogleddol; ychwanegodd Llywelyn ab Gruffudd gyrtiau muriog i’r gogledd a’r de-orllewin, pob un â thŵr petryal mawr.Criccieth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cricieth, ar bentir creigiog uwchben Bae Tremadog; dechreuwyd yn yr 1230au gan Lywelyn ap Iorwerth, a gododd y ward fewnol a’r porthdy yn ôl pob tebyg, ac fe’i hehangwyd gan ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, a gododd y ward allanol rhwng 1255 a 1282 yn ôl pob tebyg; mae’r porthdy mewnol dau-dŵr wedi goroesi bron i’w lawn uchder; symudodd canolfan cwmwd Eifionydd yma o Ddolbenmaen pan godwyd y castell; galwodd y bardd Einion ap Madog Gruffudd ap Llywelyn yn ‘Pendefic crukyeith’, Arglwydd Cricieth; cipiwyd gan luoedd Edward I erbyn Mawrth 1283; llosgwyd yn hanner cyntaf y 15fed ganrif, yn 1404 yn ôl pob tebyg pan gipiwyd ef yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr; gwnaeth J. M. W. Turner bedair astudiaeth liw ohono yn 1798 a dyfrlliw yn 1835; yn ei Tour in Wales (1784) ni allai Thomas Pennant ‘entertain no doubt’ nad tywysog Cymreig a’i cododd; yng ngofal y wladwriaeth o 1933, pan gafodd cloddio Bryan O’Neil groes o efydd euraid ac enamel Limoges, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cricieth yn Saesneg.
Turner a’r groes
Brasluniodd J. M. W. Turner y castell yn 1798 a’i beintio yn 1835. Pan gymerodd y wladwriaeth ef i’w gofal yn 1933, cafwyd croes o efydd euraid ac enamel Limoges wrth gloddio, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru. Cadw sy’n gofalu amdano heddiw, ac ers 2024 mae’n defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cricieth yn Saesneg hefyd.FfynhonnellCriccieth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cricieth, ar bentir creigiog uwchben Bae Tremadog; dechreuwyd yn yr 1230au gan Lywelyn ap Iorwerth, a gododd y ward fewnol a’r porthdy yn ôl pob tebyg, ac fe’i hehangwyd gan ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, a gododd y ward allanol rhwng 1255 a 1282 yn ôl pob tebyg; mae’r porthdy mewnol dau-dŵr wedi goroesi bron i’w lawn uchder; symudodd canolfan cwmwd Eifionydd yma o Ddolbenmaen pan godwyd y castell; galwodd y bardd Einion ap Madog Gruffudd ap Llywelyn yn ‘Pendefic crukyeith’, Arglwydd Cricieth; cipiwyd gan luoedd Edward I erbyn Mawrth 1283; llosgwyd yn hanner cyntaf y 15fed ganrif, yn 1404 yn ôl pob tebyg pan gipiwyd ef yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr; gwnaeth J. M. W. Turner bedair astudiaeth liw ohono yn 1798 a dyfrlliw yn 1835; yn ei Tour in Wales (1784) ni allai Thomas Pennant ‘entertain no doubt’ nad tywysog Cymreig a’i cododd; yng ngofal y wladwriaeth o 1933, pan gafodd cloddio Bryan O’Neil groes o efydd euraid ac enamel Limoges, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cricieth yn Saesneg.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Ddoe a heddiw


Llywelyn ab Iorwerth a gododd y castell ar y pentir hwn yn y 1230au. Mae’r dref glan môr fach oddi tano wedi tyfu ar hyd y traeth ers y 1890au, ond mae’r castell yn dal i wylio dros Fae Ceredigion.
Ddoe: y castell ar ei bentir, o’r promenâd · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell a’r traeth · Mark Percy, CC BY-SA 2.0, Wikimedia CommonsYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


