Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Castell Cricieth

Castell tywysogion Gwynedd ar bentir uwchben Bae Tremadog. Llywelyn Fawr a gododd ei borthdy mawr, a gwnaeth ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd ef yn fwy.

Llun: Castell Cricieth o’r awyr ar ei bentir uwchben Bae Ceredigion · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1230 52.916° N, 4.232° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Cricieth: ‘crug y caethion’ yn ôl pob tebyg (crug + caith)

Cricieth

  • Cric crug
  • ieth caethion (caith), yn ôl pob tebyg

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Castell Cricieth yn coroni pentir creigiog uwchben Bae Tremadog. Castell y ddau Lywelyn ydyw: dechreuodd Llywelyn Fawr ef tua 1230, a’i ehangu wnaeth ei ŵyr Llywelyn ap Gruffudd. Mae ei borthdy mawr dau-dŵr yn sefyll bron i’w lawn uchder o hyd.

DechreuwydTua 1230, gan Lywelyn Fawr
CwmwdEifionydd
Y cwrt mewnolTua 35 wrth 30 metr

Canolfan newydd i Eifionydd

Pan gododd Llywelyn Fawr y castell, symudodd canolfan cwmwd Eifionydd yma o Ddolbenmaen. Cododd y porthdy mawr tri llawr, tŵr petryal a mur o gwmpas y cwrt mewnol. Cyfarchodd y bardd Einion ap Madog ei fab Gruffudd fel ‘Pendefic crukyeith’, Arglwydd Cricieth.

Llywelyn ap Gruffudd

Ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd gyrtiau muriog i’r gogledd a’r de-orllewin, pob un â thŵr petryal mawr, a chafwyd cerfwaith carreg cain yn ei dŵr de-orllewinol. Cynhaliwyd ei lys ar gylch yng Nghricieth ar 26 Chwefror 1274.

Castell Iolo Goch

Yn y 14eg ganrif daeth y castell yn llys i uchelwr o Gymro, y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall. Canodd Iolo Goch iddo yno, efallai yn y 1370au, gan ddarlunio’r castell gwych uwchben tonnau geirw’r môr, y gwŷr wrth y byrddau, a’r merched yn gwau sidan gloyw wrth i’r haul ddisgleirio drwy’r ffenestri gwydr.

Caer fawrdeg acw ar fordir, / A chastell gwych gorchestawl, / A gwŷr ar fyrddau, a gwawl

Iolo Goch

Glyndŵr a wedyn

Yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr, yn 1403–4, cipiwyd a llosgwyd y castell, ac ni chafodd ei ailgodi; mae muriau ei borthdy’n dal yn goch gan y tân. Adroddodd J. G. Williams yr hanes yn ei nofel Betws Hirfaen. Yn 1784 ni allai Thomas Pennant amau mai gwaith tywysog Cymreig oedd Cricieth.

Turner a’r groes

Brasluniodd J. M. W. Turner y castell yn 1798 a’i beintio yn 1835. Pan gymerodd y wladwriaeth ef i’w gofal yn 1933, cafwyd croes o efydd euraid ac enamel Limoges wrth gloddio, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru. Cadw sy’n gofalu amdano heddiw, ac ers 2024 mae’n defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cricieth yn Saesneg hefyd.

Ddoe a heddiw

Criccieth Castle today: the castle and the beach
Criccieth Castle, About 1895: the castle on its headland, from the parade
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Llywelyn ab Iorwerth a gododd y castell ar y pentir hwn yn y 1230au. Mae’r dref glan môr fach oddi tano wedi tyfu ar hyd y traeth ers y 1890au, ond mae’r castell yn dal i wylio dros Fae Ceredigion.

Ddoe: y castell ar ei bentir, o’r promenâd · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell a’r traeth · Mark Percy, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Rhagor o leoedd ddoe a heddiw →

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf