
Oes yr Adfywiad
Y Bala
Yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, chwe milltir ar hugain yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg gan Thomas Charles. Ysbrydolodd ei thaith sefydlu Cymdeithas y Beibl.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Y Bala: lle mae Dyfrdwy’n llifo o Lyn Tegid
Y Bala
- Y y fannod
- Bala lle mae afon yn llifo o lyn
Saif y Bala ym mhen gogleddol Llyn Tegid, llyn naturiol mwyaf Cymru, lle mae Dyfrdwy’n llifo allan ohono; ‘bala’ yw’r gair Cymraeg am le felly. Tref Thomas Charles a phen taith Mary Jones oedd hi, a arweiniodd ei thaith at sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor.FfynonellauBala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref.Y Bala ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Y Bala, tref fechan a chymuned ym Meirionnydd, Gwynedd, ar yr A494 rhwng Dolgellau a Llangollen; mae Llyn Tegid, llyn naturiol mwyaf Cymru, ar ei chyrion, ac mae afon Dyfrdwy’n llifo drwyddo ac allan ar ochr ddeheuol y dref; gair cyffredin Cymraeg am adwy neu fwlch oedd ‘bala’ gynt, a ddaeth i olygu’r fan lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Dyfrdwy o Lyn Tegid; mae dros ddeg lle drwy’r byd wedi’u henwi ar ôl y Bala, yn eu plith Bala Cynwyd ym Mhennsylvania a Bala, Ontario; bu unwaith yn ganolfan bwysig i’r diwydiant gwlân; yn y sgwâr saif cerflun Tom Ellis (1859–1899), AS Meirionnydd, a aned yng Nghefnddwysarn, a phlac i’r Parch. Thomas Charles o’r Bala, a ysbrydolwyd gan daith droednoeth Mary Jones o Lanfihangel-y-Pennant yn 1800; ar y Green ym mhen gogleddol y dref saif cerrig yr Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1967; o’r Bala y daeth llawer o’r ymfudwyr a aeth i’r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865; cynhaliwyd eisteddfod yn y Bala yn 1738.Thomas Charles ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr; cafodd dröedigaeth yn ddwy ar bymtheg dan bregeth gan Daniel Rowland; astudiodd dan John Newton yn Olney yn 1777; casglai blant tlawd y Bala i’w dŷ i’w dysgu, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel; anfonid athrawon wedi’u hyfforddi i ardal am chwe mis; yn 1786 roedd ganddo saith athro, yn 1787 ddeuddeg, yn 1789 bymtheg ac yn 1794 ugain; bu ei ysgol Sul gyntaf yn 1787; roedd William Wilberforce a Henry Thornton ymhlith y rhai a roddodd i’w gronfeydd; torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala yn hydref 1791; yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i gael un o’i Feiblau; ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau am Feiblau i Gymru; sefydlwyd y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor ar 7 Mawrth 1804; ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf ar 6 Mai 1806 a’r Beibl ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Charles; mae ei Eiriadur Ysgrythyrol mewn pedair cyfrol (1805–1811) yn dal yn safon yn ei faes yn Gymraeg; yn 1807 aeth i Iwerddon dros y London Hibernian Society; ei syniad ef oedd y Gaelic School Society (1811) yn yr Ucheldiroedd; bu farw ym mis Hydref 1814, naw diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 59, a’i gladdu yn Llanycil; fe’i hystyrir yn gwbl gywir yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern; ei or-ŵyr Thomas Charles Edwards oedd prifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.
| Taith Mary Jones | 1800FfynonellauBala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref.Mary Jones (Bible) ↗Wikipedia (Saesneg)Merch o Gymru oedd Mary Jones (16 Rhagfyr 1784 – 28 Rhagfyr 1864) a gerddodd, yn bymtheg oed, chwe milltir ar hugain yn droednoeth i brynu Beibl Cymraeg gan Thomas Charles am nad oedd ganddi un; defnyddiodd Charles ei hanes wrth gynnig i’r Gymdeithas Draethodau sefydliad newydd i gyflenwi Beiblau i Gymru; gydag Ann Griffiths roedd wedi dod yn eicon cenedlaethol erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; merch i wehydd yn Llanfihangel-y-Pennant oedd hi, wrth droed Cadair Idris ger Dolgellau; roedd ei rhieni Jacob a Mary Jones yn Fethodistiaid Calfinaidd selog, a briodwyd ar 25 Mai 1783; proffesodd Mary’r ffydd yn wyth oed; wedi dysgu darllen yn yr ysgolion cylchynol a drefnwyd gan Thomas Charles, hiraethai am Feibl ei hun; roedd y copi agosaf ar fferm ddwy filltir i ffwrdd, ac nid oedd un ar werth yn nes na’r Bala, 26 milltir i ffwrdd; cynilodd am chwe blynedd, ac un bore yng ngwanwyn 1800 cerddodd y 26 milltir dros fynyddoedd, yn droednoeth fel arfer, i’r Bala; yn ôl un hanes rhoddodd Charles iddi gopi a addawyd eisoes i un arall; yn ôl un arall arhosodd ddeuddydd i Feiblau gyrraedd a phrynu un iddi hi ei hun a dau i’w theulu; symbylodd ei hymweliad Charles i gynnig cymdeithas i gyflenwi Beiblau i Gymru; priododd wehydd, Thomas Jones, bu farw yn 1864 yn 80 oed a’i chladdu wrth gapel y Methodistiaid Calfinaidd ym Mryn-crug; mae dau o’i Beiblau’n hysbys, un yn archif Cymdeithas y Beibl yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt ac un yn y Llyfrgell Genedlaethol, copïau o Feibl Cymraeg 1799 a argraffwyd yn Rhydychen i’r SPCK; yn y copi yng Nghaergrawnt ysgrifennodd: “Mary Jones was born 16th of December 1784. I Bought this in the 16th year of my age … Mary Jones His The True Onour of this Bible. Bought In the Year 1800 Aged 16th”; dangoswyd y Beibl o Gaergrawnt yn y Bala am dridiau ym mis Mawrth 2016; cyfieithwyd The Story of Mary Jones and her Bible (1882) gan Mary Emily Ropes i Japaneeg, Maori a Rwseg ac mae’n dal mewn print; saif cofadail dros adfeilion ei bwthyn ger Pont Ty’n-y-fach; cynhaliwyd Taith Mary Jones gyntaf yn 2000; mae Byd Mary Jones yn y Bala yn adrodd ei hanes. |
|---|---|
| Sefydlu Cymdeithas y Beibl | 1804FfynonellauBala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref.Thomas Charles ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr; cafodd dröedigaeth yn ddwy ar bymtheg dan bregeth gan Daniel Rowland; astudiodd dan John Newton yn Olney yn 1777; casglai blant tlawd y Bala i’w dŷ i’w dysgu, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel; anfonid athrawon wedi’u hyfforddi i ardal am chwe mis; yn 1786 roedd ganddo saith athro, yn 1787 ddeuddeg, yn 1789 bymtheg ac yn 1794 ugain; bu ei ysgol Sul gyntaf yn 1787; roedd William Wilberforce a Henry Thornton ymhlith y rhai a roddodd i’w gronfeydd; torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala yn hydref 1791; yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i gael un o’i Feiblau; ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau am Feiblau i Gymru; sefydlwyd y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor ar 7 Mawrth 1804; ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf ar 6 Mai 1806 a’r Beibl ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Charles; mae ei Eiriadur Ysgrythyrol mewn pedair cyfrol (1805–1811) yn dal yn safon yn ei faes yn Gymraeg; yn 1807 aeth i Iwerddon dros y London Hibernian Society; ei syniad ef oedd y Gaelic School Society (1811) yn yr Ucheldiroedd; bu farw ym mis Hydref 1814, naw diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 59, a’i gladdu yn Llanycil; fe’i hystyrir yn gwbl gywir yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern; ei or-ŵyr Thomas Charles Edwards oedd prifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. |
| Siaradwyr Cymraeg | 72.5 y cant (2021)FfynhonnellBala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref. |
Tref y gwlân
Yn y 18fed ganrif roedd y Bala yn enwog am ei gwlanen, ei sanau, ei menig a’i hosanau, yn ganolfan bwysig i’r fasnach wlân. Cynhaliwyd eisteddfod yma mor gynnar ag 1738.FfynonellauBala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref.Y Bala ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Y Bala, tref fechan a chymuned ym Meirionnydd, Gwynedd, ar yr A494 rhwng Dolgellau a Llangollen; mae Llyn Tegid, llyn naturiol mwyaf Cymru, ar ei chyrion, ac mae afon Dyfrdwy’n llifo drwyddo ac allan ar ochr ddeheuol y dref; gair cyffredin Cymraeg am adwy neu fwlch oedd ‘bala’ gynt, a ddaeth i olygu’r fan lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Dyfrdwy o Lyn Tegid; mae dros ddeg lle drwy’r byd wedi’u henwi ar ôl y Bala, yn eu plith Bala Cynwyd ym Mhennsylvania a Bala, Ontario; bu unwaith yn ganolfan bwysig i’r diwydiant gwlân; yn y sgwâr saif cerflun Tom Ellis (1859–1899), AS Meirionnydd, a aned yng Nghefnddwysarn, a phlac i’r Parch. Thomas Charles o’r Bala, a ysbrydolwyd gan daith droednoeth Mary Jones o Lanfihangel-y-Pennant yn 1800; ar y Green ym mhen gogleddol y dref saif cerrig yr Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1967; o’r Bala y daeth llawer o’r ymfudwyr a aeth i’r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865; cynhaliwyd eisteddfod yn y Bala yn 1738.
Thomas Charles o’r Bala
Yn 1783 priododd Thomas Charles Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, ac yn 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y Bala. Casglodd blant tlawd y dref i’w dŷ i’w dysgu, anfonodd athrawon wedi’u hyfforddi i aros chwe mis mewn ardal, a gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn. Yn hydref 1791 torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala.FfynonellauCharles, Thomas (1755 – 1814), Methodist cleric ↗John Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 14 Hydref 1755, yn Longmoor, Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin, yn ôl pob tebyg, yn fab i Rees Charles, ffermwr, a Jael, merch David Bowen o Bibwr Lwyd; ei frawd oedd David Charles yr emynydd; cafodd ysgol yn Llanddowror, yn Academi Caerfyrddin (1769) ac yng Ngholeg Iesu, Rhydychen (1775, B.A. 1779); ordeiniwyd yn 1778 a bu’n gurad yng Ngwlad yr Haf hyd 1783; priododd Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, ar 20 Awst 1783, a’i busnes hi oedd prif gynhaliaeth y teulu; caeodd ei olygon efengylaidd guradiaethau Cymru iddo, ac ar 2 Gorffennaf 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y Bala; yn ofidus fod y bobl yn gwybod cyn lleied am yr Ysgrythurau a hwythau heb ysgolion cylchynol Griffith Jones a Bridget Bevan mwyach, hyfforddodd fintai ar ôl mintai o athrawon teithiol, a arhosai chwech neu naw mis mewn lle yn dysgu darllen a’r ffydd, ar gyflog o £10 y flwyddyn o gasgliadau seiadau’r gogledd; wedyn cyfarfu’r ysgolion ar y Sul, a thrwy ei drefnu, ei ymweld a’r llyfrau a ddarparai gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn; gyda Thomas Jones dechreuodd y chwarterolyn Trysorfa Ysprydol yn 1799; lluniodd y Geiriadur Ysgrythyrol (1805) a’r Hyfforddwr (1807), a ddefnyddiwyd drwy’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, llyfr sillafu Cymraeg (1807) a Rheolau i’r ysgolion Sul (1813); yn 1802 rhoddodd gerbron y Gymdeithas Draethodau apêl gref am fwy o Feiblau Cymraeg, ac un canlyniad oedd sefydlu’r Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor, a gyhoeddodd Feibl Cymraeg dan ei olygiaeth; wedi marw Daniel Rowland a William Williams ef oedd prif arweinydd ei gyfundeb; tua 1800 caniataodd i’r seiadau ddewis eu harweinwyr eu hunain (y blaenoriaid heddiw); yn 1803 denodd yr argraffydd Robert Saunderson i’r Bala; ysgrifennodd The Welsh Methodists Vindicated (1802); yn 1811 lluniodd y ffurf ordeinio a ddefnyddir gan ei enwad o hyd; bu farw 5 Hydref 1814 a’i gladdu yn Llanycil; bu farw ei weddw dair wythnos wedyn.Thomas Charles ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr; cafodd dröedigaeth yn ddwy ar bymtheg dan bregeth gan Daniel Rowland; astudiodd dan John Newton yn Olney yn 1777; casglai blant tlawd y Bala i’w dŷ i’w dysgu, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel; anfonid athrawon wedi’u hyfforddi i ardal am chwe mis; yn 1786 roedd ganddo saith athro, yn 1787 ddeuddeg, yn 1789 bymtheg ac yn 1794 ugain; bu ei ysgol Sul gyntaf yn 1787; roedd William Wilberforce a Henry Thornton ymhlith y rhai a roddodd i’w gronfeydd; torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala yn hydref 1791; yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i gael un o’i Feiblau; ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau am Feiblau i Gymru; sefydlwyd y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor ar 7 Mawrth 1804; ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf ar 6 Mai 1806 a’r Beibl ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Charles; mae ei Eiriadur Ysgrythyrol mewn pedair cyfrol (1805–1811) yn dal yn safon yn ei faes yn Gymraeg; yn 1807 aeth i Iwerddon dros y London Hibernian Society; ei syniad ef oedd y Gaelic School Society (1811) yn yr Ucheldiroedd; bu farw ym mis Hydref 1814, naw diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 59, a’i gladdu yn Llanycil; fe’i hystyrir yn gwbl gywir yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern; ei or-ŵyr Thomas Charles Edwards oedd prifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.
Mary Jones a’i Beibl
Yng ngwanwyn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, a oedd wedi cynilo am chwe blynedd, yn droednoeth o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg gan Thomas Charles. Helpodd ei stori Charles i ddadlau dros gymdeithas i ddarparu Beiblau i Gymru, a sefydlwyd Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor yn 1804.FfynonellauMary Jones (Bible) ↗Wikipedia (Saesneg)Merch o Gymru oedd Mary Jones (16 Rhagfyr 1784 – 28 Rhagfyr 1864) a gerddodd, yn bymtheg oed, chwe milltir ar hugain yn droednoeth i brynu Beibl Cymraeg gan Thomas Charles am nad oedd ganddi un; defnyddiodd Charles ei hanes wrth gynnig i’r Gymdeithas Draethodau sefydliad newydd i gyflenwi Beiblau i Gymru; gydag Ann Griffiths roedd wedi dod yn eicon cenedlaethol erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg; merch i wehydd yn Llanfihangel-y-Pennant oedd hi, wrth droed Cadair Idris ger Dolgellau; roedd ei rhieni Jacob a Mary Jones yn Fethodistiaid Calfinaidd selog, a briodwyd ar 25 Mai 1783; proffesodd Mary’r ffydd yn wyth oed; wedi dysgu darllen yn yr ysgolion cylchynol a drefnwyd gan Thomas Charles, hiraethai am Feibl ei hun; roedd y copi agosaf ar fferm ddwy filltir i ffwrdd, ac nid oedd un ar werth yn nes na’r Bala, 26 milltir i ffwrdd; cynilodd am chwe blynedd, ac un bore yng ngwanwyn 1800 cerddodd y 26 milltir dros fynyddoedd, yn droednoeth fel arfer, i’r Bala; yn ôl un hanes rhoddodd Charles iddi gopi a addawyd eisoes i un arall; yn ôl un arall arhosodd ddeuddydd i Feiblau gyrraedd a phrynu un iddi hi ei hun a dau i’w theulu; symbylodd ei hymweliad Charles i gynnig cymdeithas i gyflenwi Beiblau i Gymru; priododd wehydd, Thomas Jones, bu farw yn 1864 yn 80 oed a’i chladdu wrth gapel y Methodistiaid Calfinaidd ym Mryn-crug; mae dau o’i Beiblau’n hysbys, un yn archif Cymdeithas y Beibl yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt ac un yn y Llyfrgell Genedlaethol, copïau o Feibl Cymraeg 1799 a argraffwyd yn Rhydychen i’r SPCK; yn y copi yng Nghaergrawnt ysgrifennodd: “Mary Jones was born 16th of December 1784. I Bought this in the 16th year of my age … Mary Jones His The True Onour of this Bible. Bought In the Year 1800 Aged 16th”; dangoswyd y Beibl o Gaergrawnt yn y Bala am dridiau ym mis Mawrth 2016; cyfieithwyd The Story of Mary Jones and her Bible (1882) gan Mary Emily Ropes i Japaneeg, Maori a Rwseg ac mae’n dal mewn print; saif cofadail dros adfeilion ei bwthyn ger Pont Ty’n-y-fach; cynhaliwyd Taith Mary Jones gyntaf yn 2000; mae Byd Mary Jones yn y Bala yn adrodd ei hanes.Bala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref.Mary Jones and her Bible ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 16 Rhagfyr 1784 yn Llanfihangel-y-Pennant ger Dolgellau, ym mwthyn Tyn y Ddôl; cynilodd am chwe blynedd, ac yng ngwanwyn 1800 cerddodd 26 milltir (42 km) i’r Bala, yn droednoeth, i brynu Beibl gan Thomas Charles; arweiniodd hyn at gynnig Charles am gymdeithas i gyflenwi Beiblau i Gymru; Beibl Cymraeg 1799, a argraffwyd yn Rhydychen i’r SPCK, oedd ei chopi; mae dau o’i Beiblau’n hysbys, un yn archif Cymdeithas y Beibl yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt ac un yn y Llyfrgell Genedlaethol; priododd Thomas Jones, gwehydd, a bu farw ar 28 Rhagfyr 1864 yn 80 oed, ac fe’i claddwyd wrth gapel y Methodistiaid Calfinaidd ym Mryn-crug; saif cofeb dros adfeilion ei bwthyn; mae canolfan Byd Mary Jones yn y Bala.
Y Bala a Phatagonia
Michael D. Jones, prifathro coleg y Bala ac un o’r cyntaf yn y cyfnod modern i alw am hunanlywodraeth i Gymru, a gymerodd ran flaenllaw yn sefydlu’r Wladfa ym Mhatagonia, ac o’r Bala y daeth llawer o’r ymfudwyr a hwyliodd yn 1865. Mae dros ddeg lle drwy’r byd wedi’u henwi ar ôl y dref.FfynonellauMichael D. Jones ↗Wicipedia CymraegGweinidog a phrifathro Coleg y Bala, arloeswr a chenedlaetholwr Cymreig oedd Michael Daniel Jones (2 Mawrth 1822 – 2 Rhagfyr 1898); fe’i hadwaenir yn bennaf am ei gyfraniad i sefydlu’r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865; cymerodd ran mewn ymgyrchoedd gwleidyddol a chymdeithasol, ac roedd ymhlith y cyntaf yn y cyfnod modern i alw am hunanlywodraeth i Gymru; ganed yn nhŷ’r Hen Gapel yn Llanuwchllyn, yn fab i Michael Jones a Mary Hughes, lle mae cofeb iddo heddiw; bedyddiwyd yn yr Hen Gapel ar 1 Ebrill 1822; wedi cyfnod yn brentis i ddilledydd yn Wrecsam astudiodd yng Nghaerfyrddin ac yn Highbury; yn 1848 teithiodd i’r Unol Daleithiau i astudio gwerinlywodraeth, caethwasiaeth a phrofiadau’r Cymry a ymgartrefodd yno; ordeiniwyd ef yng Nghapel Lawrence Street, Cincinnati, yn Rhagfyr 1848, a bu’n weithgar gyda Chymdeithas y Brython, a sefydlwyd i gynorthwyo ymfudwyr o Gymru; gwelodd effaith ymfudo ar iaith, arferion a chrefydd y Cymry, ac yna y rhoddodd gefnogaeth am y tro cyntaf i’r syniad o wladychfa Gymreig; credai y gellid gwarchod diwylliant y Cymry pe baent yn ymfudo gyda’i gilydd, gyda holl fywyd cyhoeddus y Wladychfa drwy gyfrwng y Gymraeg; ystyriodd leoedd gan gynnwys Oregon, Ynys Vancouver a Phalesteina; bu’n brifathro Coleg y Bala o 1855 hyd nes iddo ymddeol yn 1892; bu farw ym Modiwan, ei gartref ar gyrion y Bala, ar 2 Rhagfyr 1898.Y Bala ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Y Bala, tref fechan a chymuned ym Meirionnydd, Gwynedd, ar yr A494 rhwng Dolgellau a Llangollen; mae Llyn Tegid, llyn naturiol mwyaf Cymru, ar ei chyrion, ac mae afon Dyfrdwy’n llifo drwyddo ac allan ar ochr ddeheuol y dref; gair cyffredin Cymraeg am adwy neu fwlch oedd ‘bala’ gynt, a ddaeth i olygu’r fan lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Dyfrdwy o Lyn Tegid; mae dros ddeg lle drwy’r byd wedi’u henwi ar ôl y Bala, yn eu plith Bala Cynwyd ym Mhennsylvania a Bala, Ontario; bu unwaith yn ganolfan bwysig i’r diwydiant gwlân; yn y sgwâr saif cerflun Tom Ellis (1859–1899), AS Meirionnydd, a aned yng Nghefnddwysarn, a phlac i’r Parch. Thomas Charles o’r Bala, a ysbrydolwyd gan daith droednoeth Mary Jones o Lanfihangel-y-Pennant yn 1800; ar y Green ym mhen gogleddol y dref saif cerrig yr Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1967; o’r Bala y daeth llawer o’r ymfudwyr a aeth i’r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865; cynhaliwyd eisteddfod yn y Bala yn 1738.
Meibion a merched y Bala
Ganed Betsi Cadwaladr, a fu’n nyrsio yn Rhyfel y Crimea, ym Mhenrhiw ger y Bala yn 1789, a magwyd y bardd a’r ysgolhaig John Jones, Ioan Tegid, a aned yn 1792, yn y dref. Yn y sgwâr saif cerflun Tom Ellis, AS Meirionnydd, a aned yng Nghefnddwysarn gerllaw.FfynonellauDavis, Elizabeth (Betsi Cadwaladr) (1789 – 1860), nurse and traveller ↗Gwyneth Tyson Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 24 Mai 1789 ym Mhenrhiw ger y Bala, Meirionnydd, y trydydd plentyn ar ddeg, mae’n debyg, o un ar bymtheg o blant Dafydd Cadwaladr (1752–1834), ffermwr, a’i wraig Judith; bedyddiwyd yn Llanycil ar 26 Mai 1789; cymerodd y cyfenw Davis, o enw cyntaf ei thad yn yr hen ddull Cymreig, pan oedd yn byw ymhlith Saeson na allent ddweud Cadwaladr; roedd ei thad yn bregethwr adnabyddus gyda’r Methodistiaid Calfinaidd ac yn gyfaill agos i Thomas Charles o’r Bala; daeth ei chwaer iau Bridget yn forwyn i Arglwyddes Llanofer; daw bron popeth a wyddom am ei bywyd o The Autobiography of Elizabeth Davis, a Balaclava Nurse, a olygwyd gan Jane Williams (Ysgafell) yn 1857 ac a ailgyhoeddwyd gan Honno yn 1987 a 2015; wedi marw ei mam aeth i fyw gyda meistr tir ei thad, Simon Lloyd o Blas-yn-dre, y Bala, am bum mlynedd, gan gael addysg dda; yna, am ‘weld mwy o’r byd’, aeth i Lerpwl i weini, gan deithio yn Ewrop tua 1815–16 a mwynhau’r theatr; boddwyd ei dyweddi cyntaf, y Capten Thomas Harris o Solfach, ddeuddydd cyn eu priodas; yn Llundain arhosodd gyda Jac Glan-y-gors; o Dachwedd 1820 hwyliodd yn forwyn i wragedd capteiniaid i India’r Gorllewin, de Affrica, De America, Awstralia, Seland Newydd, Singapôr, y Môr Tawel, Groeg, Twrci a’r Aifft, gan ennill profiad ymarferol o nyrsio a geni babanod; wedyn gweithiodd tua blwyddyn yn nyrs yn Ysbyty Guy’s; yn hydref 1854, wedi darllen am Frwydr yr Alma, mynnodd fynd ar unwaith i ofalu am y clwyfedigion, a gadawodd Lundain ar 2 Rhagfyr 1854 gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley; wedi deg diwrnod yn Scutari fe’i hanfonwyd i’r ysbyty yn Balaclava, lle gwnaeth ei hegni a’i dyfeisgarwch hi’n effeithiol ar y wardiau; wedi chwe wythnos rhoddwyd hi yng ngofal y gegin a fwydai ddynion rhy wael i fwyta dognau’r fyddin, gan weithio ar ei phen ei hun gan amlaf o bump y bore tan hanner nos, saith diwrnod yr wythnos, am dros saith mis; wedi ymlâdd, daeth adref ym mis Tachwedd 1855; bu farw ar 17 Gorffennaf 1860 yn nhŷ ei chwaer Bridget yn nwyrain Llundain a’i chladdu yn Abney Park; yn 2012 cododd Coleg Brenhinol y Nyrsys, Cymru, garreg goffa ag arni ‘Y ffyddlonaf o Nyrsys Ei Mawrhydi’; dengys ei Hunangofiant ei dewrder, ei dyfeisgarwch a’i phwyll, ei hysbryd annibynnol a’i Chymreictod balch o’r dudalen gyntaf i’r olaf; yn Gristion selog, trysorai’r Beibl Cymraeg bach a roddodd Thomas Charles iddi’n blentyn.Jones, John (Tegid, less usually Ioan Tegid; 1792 – 1852), cleric and man of letters ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn y Bala, 10 Chwefror 1792, mab cyntaf a thrydydd plentyn Henry a Catherine Jones; cadwai ei fam fusnes melinydd hetiau go fawr; wedi ysgolion yn y Bala aeth yn ddeuddeg i ysgol ramadeg yr Academi Bresbyteraidd yng Nghaerfyrddin, ac yn 1814 i Goleg Iesu, Rhydychen, gan raddio yn 1818; ar ddiwedd 1819 urddwyd ef a daeth yn gaplan Eglwys Crist; yn 1823 daeth yn brif gantor Eglwys Crist, gyda gofal plwyf Sant Thomas, lle bu’n egnïol, helaethodd yr eglwys a chodi ysgolion; yn Hebreigydd da, cyhoeddodd fersiwn newydd o Eseia yn 1830, a ganmolwyd gan Hebreigwyr blaenllaw ar y Cyfandir; ond astudiaethau Cymraeg a lanwai’r lle mwyaf yn ei fywyd; yn llanc yn y Bala cymerodd ei le yn olyniaeth farddol yr ardal, wedi ei ddysgu gan Robert William, a goffaodd mewn marwnad, a dysgu Charles Saunderson yn ei dro; mae rhai o’i delynegion byrion yn ddeniadol ac yn dal i gael eu dyfynnu; casglwyd ei gerddi gyda byr gofiant gan ei nai Henry Roberts yn 1859; ef a gopïodd chwedlau Llyfr Coch Hergest i’r Arglwyddes Charlotte Guest, a’i helpu gyda’i chyfieithiad; gyda Gwallter Mechain golygodd gerddi Lewys Glyn Cothi i’r Cymmrodorion (1837–9) ac ysgrifennu’r rhagymadrodd hanesyddol; cyhoeddodd Traethawd ar Gadwedigaeth yr Iaith Gymraeg yn 1820; ar 27 Awst 1841, trwy ddylanwad Arglwyddes Llanofer, cafodd fywoliaeth Nanhyfer, Sir Benfro, a’i sefydlu ar 12 Ebrill 1842; daeth yn ganon Tyddewi yn 1848; roedd yn amlwg ym mudiad yr eisteddfod, yn enwedig yn y Fenni, ac yn un o hyrwyddwyr Cymdeithas y Llawysgrifau Cymreig; yn ôl pob hanes, gŵr eithriadol o garedig a hoffus; bu farw 2 Mai 1852 a’i gladdu yn Nanhyfer.Y Bala ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Y Bala, tref fechan a chymuned ym Meirionnydd, Gwynedd, ar yr A494 rhwng Dolgellau a Llangollen; mae Llyn Tegid, llyn naturiol mwyaf Cymru, ar ei chyrion, ac mae afon Dyfrdwy’n llifo drwyddo ac allan ar ochr ddeheuol y dref; gair cyffredin Cymraeg am adwy neu fwlch oedd ‘bala’ gynt, a ddaeth i olygu’r fan lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Dyfrdwy o Lyn Tegid; mae dros ddeg lle drwy’r byd wedi’u henwi ar ôl y Bala, yn eu plith Bala Cynwyd ym Mhennsylvania a Bala, Ontario; bu unwaith yn ganolfan bwysig i’r diwydiant gwlân; yn y sgwâr saif cerflun Tom Ellis (1859–1899), AS Meirionnydd, a aned yng Nghefnddwysarn, a phlac i’r Parch. Thomas Charles o’r Bala, a ysbrydolwyd gan daith droednoeth Mary Jones o Lanfihangel-y-Pennant yn 1800; ar y Green ym mhen gogleddol y dref saif cerrig yr Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1967; o’r Bala y daeth llawer o’r ymfudwyr a aeth i’r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865; cynhaliwyd eisteddfod yn y Bala yn 1738.
Ymweld
Ar y Green saif cerrig yr Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1967, ac mae gan y dref gerflun o Thomas Charles. Yn Llyn Tegid mae’r gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yma; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg ar hyd ei lan o Lanuwchllyn, ac mae Tryweryn yn enwog am ganŵio dŵr gwyn.FfynonellauY Bala ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Y Bala, tref fechan a chymuned ym Meirionnydd, Gwynedd, ar yr A494 rhwng Dolgellau a Llangollen; mae Llyn Tegid, llyn naturiol mwyaf Cymru, ar ei chyrion, ac mae afon Dyfrdwy’n llifo drwyddo ac allan ar ochr ddeheuol y dref; gair cyffredin Cymraeg am adwy neu fwlch oedd ‘bala’ gynt, a ddaeth i olygu’r fan lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Dyfrdwy o Lyn Tegid; mae dros ddeg lle drwy’r byd wedi’u henwi ar ôl y Bala, yn eu plith Bala Cynwyd ym Mhennsylvania a Bala, Ontario; bu unwaith yn ganolfan bwysig i’r diwydiant gwlân; yn y sgwâr saif cerflun Tom Ellis (1859–1899), AS Meirionnydd, a aned yng Nghefnddwysarn, a phlac i’r Parch. Thomas Charles o’r Bala, a ysbrydolwyd gan daith droednoeth Mary Jones o Lanfihangel-y-Pennant yn 1800; ar y Green ym mhen gogleddol y dref saif cerrig yr Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1967; o’r Bala y daeth llawer o’r ymfudwyr a aeth i’r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865; cynhaliwyd eisteddfod yn y Bala yn 1738.Bala, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bala, tref a chymuned yng Ngwynedd, yn hen Sir Feirionnydd, ym mhen gogleddol Llyn Tegid; yng nghyfrifiad 2021 roedd 72.5 y cant o’i phobl yn medru’r Gymraeg; ystyr ‘bala’ yw lle mae afon yn llifo allan o lyn, yma Llyn Tegid; twmpath 30 troedfedd o uchder a 50 troedfedd ar draws yw Tomen y Bala; yn y 18fed ganrif roedd y dref yn enwog am wneud gwlanen, sanau, menig a hosanau; ei phrif nodweddion yw’r coleg diwinyddol, Coleg y Bala, yr ysgol ramadeg a sefydlwyd yn 1712, a cherflun Thomas Charles (1755–1814), a fu’n bennaf gyfrifol am sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor; yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i brynu Beibl Cymraeg yn y Bala, wedi cynilo am chwe blynedd, a bu hyn yn ffactor mawr yn sefydlu’r Gymdeithas yn 1804; o’r Bala y daeth Betsi Cadwaladr, a bu Michael D. Jones, un o sylfaenwyr y Wladfa ym Mhatagonia, yn brifathro coleg y Bala; cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala yn 1967, 1997 a 2009; Llyn Tegid yw llyn naturiol mwyaf Cymru, 3.7 milltir o hyd, cartref y gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yn y llyn hwn; mae afon Tryweryn, sy’n rhedeg drwy’r Bala, yn enwog am ganŵio dŵr gwyn, â’r Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol; mae Byd Mary Jones yn Llanycil gerllaw; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg 4.5 milltir o Lanuwchllyn i gyrion y dref.
Ffynonellau a darllen pellach
Ddoe a heddiw


Llyn Tegid yw’r llyn naturiol mwyaf yng Nghymru. Mae coed wedi tyfu lle bu caeau’r 1890au, ond mae’r llyn a bryniau Penllyn y tu hwnt yn edrych yn union yr un fath.
Ddoe: y dref a’r llyn · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: Llyn Tegid o’r bryn · Peter Morgan, CC BY-SA 2.0, Wikimedia CommonsBeth ddigwyddodd yma
Ysgolion Thomas Charles
Mae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.
Ysgolion Thomas Charles
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



