Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

Oes yr Adfywiad

Y Bala

Yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, chwe milltir ar hugain yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg gan Thomas Charles. Ysbrydolodd ei thaith sefydlu Cymdeithas y Beibl.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1800 52.911° N, 3.598° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref
Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Y Bala: lle mae Dyfrdwy’n llifo o Lyn Tegid

Y Bala

  • Y y fannod
  • Bala lle mae afon yn llifo o lyn

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif y Bala ym mhen gogleddol Llyn Tegid, llyn naturiol mwyaf Cymru, lle mae Dyfrdwy’n llifo allan ohono; ‘bala’ yw’r gair Cymraeg am le felly. Tref Thomas Charles a phen taith Mary Jones oedd hi, a arweiniodd ei thaith at sefydlu Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor.

Taith Mary Jones1800
Sefydlu Cymdeithas y Beibl1804
Siaradwyr Cymraeg72.5 y cant (2021)

Tref y gwlân

Yn y 18fed ganrif roedd y Bala yn enwog am ei gwlanen, ei sanau, ei menig a’i hosanau, yn ganolfan bwysig i’r fasnach wlân. Cynhaliwyd eisteddfod yma mor gynnar ag 1738.

Thomas Charles o’r Bala

Yn 1783 priododd Thomas Charles Sally Jones, merch siopwr o’r Bala, ac yn 1784 ymunodd â seiat y Methodistiaid yn y Bala. Casglodd blant tlawd y dref i’w dŷ i’w dysgu, anfonodd athrawon wedi’u hyfforddi i aros chwe mis mewn ardal, a gosododd yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn. Yn hydref 1791 torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala.

Mary Jones a’i Beibl

Yng ngwanwyn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, a oedd wedi cynilo am chwe blynedd, yn droednoeth o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg gan Thomas Charles. Helpodd ei stori Charles i ddadlau dros gymdeithas i ddarparu Beiblau i Gymru, a sefydlwyd Cymdeithas y Beibl Brydeinig a Thramor yn 1804.

Y Bala a Phatagonia

Michael D. Jones, prifathro coleg y Bala ac un o’r cyntaf yn y cyfnod modern i alw am hunanlywodraeth i Gymru, a gymerodd ran flaenllaw yn sefydlu’r Wladfa ym Mhatagonia, ac o’r Bala y daeth llawer o’r ymfudwyr a hwyliodd yn 1865. Mae dros ddeg lle drwy’r byd wedi’u henwi ar ôl y dref.

Meibion a merched y Bala

Ganed Betsi Cadwaladr, a fu’n nyrsio yn Rhyfel y Crimea, ym Mhenrhiw ger y Bala yn 1789, a magwyd y bardd a’r ysgolhaig John Jones, Ioan Tegid, a aned yn 1792, yn y dref. Yn y sgwâr saif cerflun Tom Ellis, AS Meirionnydd, a aned yng Nghefnddwysarn gerllaw.

Ymweld

Ar y Green saif cerrig yr Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1967, ac mae gan y dref gerflun o Thomas Charles. Yn Llyn Tegid mae’r gwyniad, pysgodyn nas ceir ond yma; mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg ar hyd ei lan o Lanuwchllyn, ac mae Tryweryn yn enwog am ganŵio dŵr gwyn.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ddoe a heddiw

Bala and Llyn Tegid today: Llyn Tegid from the hill
Bala and Llyn Tegid, About 1895: the town and the lake
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Llyn Tegid yw’r llyn naturiol mwyaf yng Nghymru. Mae coed wedi tyfu lle bu caeau’r 1890au, ond mae’r llyn a bryniau Penllyn y tu hwnt yn edrych yn union yr un fath.

Ddoe: y dref a’r llyn · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: Llyn Tegid o’r bryn · Peter Morgan, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Rhagor o leoedd ddoe a heddiw →

Beth ddigwyddodd yma

  1. Ysgolion Thomas Charles

    Mae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.

    Ysgolion Thomas Charles

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf