Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

y 1390au

Llyfr Oriau Llanbeblig

Llyfr gweddi o Gaernarfon, gyda saith paentiad tudalen lawn, yn eu plith Croeshoeliad y Lili, nas ceir mewn unrhyw lawysgrif arall, a brenin a all fod yn Facsen Wledig.

Llun: Y Forwyn Fair yn Llyfr Oriau Llanbeblig, gyda’r lili yn ei ffiol arian a Christ wedi’i groeshoelio ar ei choes: Croeshoeliad y Lili · Medieval artist; National Library of Wales (NLW MS 17520A), CC0 · Wikimedia Commons

Gwnaedyn y 1390au
IaithLladin: llyfr oriau, gyda chalendr
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 17520A), ers 1960
Enwog amei baentiadau, yn eu plith Croeshoeliad prin y Lili

Llyfr gweddi o Gaernarfon

Llyfr oriau oedd llyfr gweddi lleygwr yn yr Oesoedd Canol, gyda gweddïau oriau’r dydd a chalendr y saint. Gwnaed hwn yn y 1390au, ac mae ei galendr yn ei glymu wrth Gaernarfon: mae’n nodi dydd cysegru eglwys Llanbeblig, mam-eglwys y dref, ar 6 Mehefin, a gŵyl Sant Peblig ei hun ar 3 Gorffennaf, wrth ochr Dewi Sant ar 1 Mawrth a Sant Deiniol o Fangor ar 11 Medi.

Efallai mai Isabella Godynogh oedd ei pherchennog cyntaf. Ysgrifennwyd ei marwolaeth, yn 1413, i mewn i’r calendr wrth 23 Ebrill.

Y paentiadau

Mae ganddo saith paentiad tudalen lawn, wedi’u gosod mewn parau ar draws agoriad y llyfr, sy’n anarferol iawn. Y pâr cyntaf yw’r Cyfarchiad: mae’r angel Gabriel yn penlinio ar un dudalen, ac ar y llall eistedd y Forwyn Fair ar ei gorsedd, a lili dal mewn ffiol arian wrth ei hochr. Ar goes a dail y lili mae Crist wedi’i groeshoelio. Ni cheir Croeshoeliad y Lili hwn mewn unrhyw lawysgrif arall, ac fel arall dim ond mewn ychydig leoedd, megis nenfwd wedi’i baentio o tua 1390 yn eglwys St Helen yn Abingdon.

Brenin â theyrnwialen yn Llyfr Oriau Llanbeblig, Macsen Wledig efallai, yr ymerawdwr y mae traddodiad Cymru’n ei gysylltu â Chaernarfon
Brenin â theyrnwialen yn Llyfr Oriau Llanbeblig, Macsen Wledig efallai, yr ymerawdwr y mae traddodiad Cymru’n ei gysylltu â Chaernarfon · Llun: Medieval artist; National Library of Wales (NLW MS 17520A), CC0, Wikimedia Commons

Yna daw Sant Pedr â’i allwedd, esgob â’i feitr a’i fagl, Sant Peblig ei hun efallai, brenin â theyrnwialen, Macsen Wledig efallai, y mae traddodiad Cymru’n ei wneud yn dad i Beblig ac yn ei gysylltu â Chaernarfon, y Forwyn a’r Plentyn, a’r Drindod Sanctaidd.

Adref

Llyfr bach o 138 o ddail memrwn ydyw, tua 17.5 wrth 12 cm, â phymtheg llinell i’r dudalen. Yn yr ugeinfed ganrif roedd mewn llyfrgell breifat yn Lloegr, a phrynodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru ef yn Sotheby’s yn Llundain ar 29 Tachwedd 1960.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf