Hanes Cymru / Oes y Seintiau

d. c. 584

Deiniol Sant

Sefydlydd y fynachlog ym Mangor tua 525 a’i hesgob cyntaf. Mae Bangor yn un o’r esgobaethau hynaf ym Mhrydain.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. c. 584 (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif) Sefydlydd Bangor Oes y Seintiau Saint a ffydd
Sant Deiniol mewn gwydr lliw yn eglwys Llandyrnog
Sant Deiniol mewn gwydr lliw yn eglwys Llandyrnog · Llun: Wikimedia Commons · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0

Deiniol oedd sylfaenydd Bangor a’r esgob cyntaf yng Ngwynedd, tywysog o linach frenhinol yr Hen Ogledd a ddaeth yn nawddsant y ddinas a dyfodd o gwmpas ei eglwys. Dywedir bod Eglwys Gadeiriol Bangor, a gysegrwyd iddo, yn sefyll lle safai ei fynachlog yn y chweched ganrif.

Bu farw584 yn yr annalau, efallai 572
Ei dadDunod Fawr ap Pabo Post Prydain
SefydloddBangor, tua 530
CladdwydYnys Enlli
Dydd gŵyl11 Medi

O linach y Gogledd#

Roedd Deiniol yn fab i Ddunod Fawr, fab Pabo Post Prydain, o’r un llinach frenhinol ag Urien Rheged. Daeth ei deulu i’r de o’r Hen Ogledd, ac mae eu henwau ar dir Cymru: Llanbabo ym Môn, Bangor yn Arfon, a Dyffryn Clwyd. Dywed Buchedd Ladin i frenin Powys, Cyngen Glodrydd, roi tir iddynt.

Meudwy ac ysgolhaig#

Yn ŵr ifanc dywedir iddo fyw fel meudwy ger Tyddewi, ar yr hyn a eilw’r hen awduron yn fraich Penfro, ac iddo astudio yn ysgolion mawr y de, dan Gadog yn Llancarfan, neu gyda Maelgwn Gwynedd dan Illtud yn Llanilltud. Fe’i cyfrifid yn un o saith cefnder gwynfydedig y saint.

Bangor#

Yn ôl traddodiad sefydlodd ei dad y fynachlog fawr ym Mangor-is-y-coed ger Dyfrdwy, lle mae ffynnon o’r enw Ffynnon Ddeiniol yn hysbys o hyd. Sefydlodd Deiniol ei hun yr eglwys ym Mangor yn Arfon, Bangor Fawr, ar dir a roddodd Maelgwn Gwynedd, a’i gwaddolodd â thiroedd a breintiau. Sefydlwyd y fynachlog tua 530, a bu Deiniol yn abad ar gymuned o fynachod yno weddill ei oes.

Yr esgob cyntaf yng Ngwynedd#

Fe’i gwnaed yn esgob ac, yn ôl Buchedd Samson, cafodd ddewis ei esgobaeth ei hun, sef Gwynedd yn ddiau. Dywed Llyfr Llandaf mai Dyfrig a’i cysegrodd, ac mae hynny’n gywir yn ôl pob tebyg. Felly daeth Deiniol yn esgob cyntaf Bangor, a chysegrwyd ei eglwys gadeiriol yn 546. Oes Maelgwn Gwynedd, pan oedd Deiniol, Cadfan, Seiriol a Chybi i gyd wrth eu gwaith, oedd oes aur y ffydd yng Ngwynedd.

Ym Mrefi#

Roedd Deiniol yn synod fawr Llanddewi Brefi tua 545, lle trafodwyd rheolau penyd, a dywed traddodiad mai ef a Dyfrig a berswadiodd Ddewi i’w chynnal. Nid oes reswm i amau iddo fod yno.

Ei gladdu ar Enlli#

Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi claddu Daniel y Bangorau yn 584, ond, fel y dyddiadau i Ddewi a Chyndeyrn, gall fod ddeuddeng mlynedd yn hwyr, sef 572. Dywed Gerallt Gymro iddo gael ei gladdu ar Ynys Enlli, ymhlith yr ugain mil o saint.

Ei eglwysi#

Mae llawer o eglwysi’r gogledd yn dwyn ei enw: Penarlâg a Worthenbury yn Sir y Fflint, Marchwiail ger Wrecsam, Llanuwchllyn a Llanfor ger y Bala, a Llanddeiniol yng Ngheredigion, gydag eraill yng Ngwent a Swydd Henffordd. Yn Llydaw ef yw Sant Denoual, ac enwyd cymunedau Planiel a Plouzeniel er clod iddo. Yn 1896 sefydlodd William Gladstone Lyfrgell Sant Deiniol ym Mhenarlâg. Cedwir ei ŵyl ar 11 Medi.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Deiniol ym Mangor (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Sant Deiniol yn sefydlu ei eglwys ym Mangor, sy’n dod yn sedd esgob ac yn un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.

    Deiniol ym Mangor

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf