Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1862–1952

Billy Hughes

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1862–1952 (wedi’i gofnodi) Prif Weinidog Cymraeg Awstralia Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
Billy Hughes
Billy Hughes · Llun: Wikimedia Commons · Fairfax Corporation, Parth cyhoeddus

William Morris Hughes, Billy Hughes, y bachgen o Landudno a alwai’r Gymraeg yn ‘iaith y nefoedd’, oedd Prif Weinidog Awstralia o 1915 hyd 1923. Arweiniodd ei wlad drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf, siaradodd drosti yng Nghynhadledd Heddwch Paris, ac eisteddodd yn senedd Awstralia o’i diwrnod cyntaf yn 1901 hyd ei farw yn 1952, yr unig un erioed i wasanaethu yno am fwy na hanner can mlynedd. Galwai’r milwyr a’i carai ef yn ‘the little digger’.

Ganed25 Medi 1862, Pimlico, Llundain, i rieni Cymreig
BachgendodLlandudno a Llansanffraid-ym-Mechain
I Awstralia1884
Prif Weinidog Awstralia1915–1923
Yn y Senedd1901–1952, mwy na hanner can mlynedd
Bu farw28 Hydref 1952

Teulu Cymreig#

Ganed Billy Hughes ar 25 Medi 1862 yn Pimlico, Llundain, unig fab i rieni Cymreig. Roedd ei dad, William Hughes o Gaergybi, yn saer ym Mhalas San Steffan ac yn siarad Cymraeg yn rhugl; roedd ei fam, Jane Morris, o Lansanffraid-ym-Mechain yn Sir Drefaldwyn.

Y blynyddoedd hapusaf#

Pan fu farw ei fam yn 1869, anfonwyd y bachgen adref i Gymru. Yn ystod y tymor bu’n byw gyda’i fodryb, Mary Hughes, yn ei thŷ Bryn Rosa yn Abbey Road, Llandudno, canai yng nghôr yr eglwys ac âi i ysgol fechan George Roberts yn hen ysgoldy capel Caersalem. Treuliai’r gwyliau ar ffermydd y teulu yn Llansanffraid, lle gorffennodd ddysgu siarad Cymraeg.

Edrychai’n ôl ar ei flynyddoedd yng Nghymru fel amser hapusaf ei fywyd. Mae placiau ar Fryn Rosa ac ar yr hen ysgol yn Llandudno yn ei gofio heddiw.

Llundain#

Tua un ar ddeg oed aeth yn ôl i Lundain i Ysgol St Stephen yn San Steffan, lle enillodd wobrau mewn geometreg a Ffrangeg a dod yn ddisgybl-athro. Cymerodd y bardd Matthew Arnold, a arolygai’r ysgol, ato a rhoi Holl Weithiau Shakespeare iddo, dechrau cariad oes at lyfrau.

Bywyd newydd yn Awstralia#

Yn 1884, yn ddwy ar hugain oed, hwyliodd am Awstralia, gan lanio yn Brisbane ar 8 Rhagfyr. Gweithiodd fel cogydd a labrwr, agorodd siop yn Sydney, a thaflu ei hun i’r mudiad llafur ifanc a’r undebau.

Yn 1894 fe’i hetholwyd i senedd De Cymru Newydd, ac yn 1901, pan unodd y trefedigaethau yn un genedl, i’r senedd ffederal gyntaf, dros Orllewin Sydney. Astudiodd y gyfraith yn ei amser hamdden a’i alw i’r bar yn 1903. Daeth yn dwrnai cyffredinol Awstralia ac yn 1914 yn ddirprwy arweinydd y Blaid Lafur.

Prif Weinidog#

Yn Hydref 1915, yng nghanol y Rhyfel Byd Cyntaf, daeth yn Brif Weinidog Awstralia. Arweiniodd y genedl drwy’r rhyfel, ac ail-etholwyd ei lywodraethau gyda mwyafrifoedd mawr yn 1917 a 1919. Sefydlodd y cyrff a dyfodd yn Heddlu Ffederal Awstralia a’r CSIRO, asiantaeth wyddoniaeth genedlaethol Awstralia.

Yng Nghynhadledd Heddwch Paris yn 1919 gwnaeth argraff gref ar arweinwyr y byd ac enillodd i Awstralia reolaeth ar hen Gini Newydd yr Almaen. Yno, meddir, bu’n sgwrsio yn Gymraeg gyda David Lloyd George.

Balch o fod yn Gymro#

Drwy gydol ei fywyd roedd yn hynod falch o fod yn Gymro. Siaradai’n aml mewn cyfarfodydd Gŵyl Dewi yn Awstralia, atebai lythyrau gan Gymry Cymraeg drwy gydol ei yrfa, a galwai’r Gymraeg yn iaith y nefoedd.

Hanner canrif yn y Senedd#

Wedi rhoi’r gorau i fod yn Brif Weinidog yn 1923 arhosodd yn y Senedd, dychwelodd i’r cabinet yn 1934, a rhybuddiodd ei wlad yn gynnar am y perygl o du ymerodraeth Japan. Roedd yn dal yn aelod pan fu farw ar 28 Hydref 1952, wedi gwasanaethu yn y senedd ffederal am fwy na hanner canrif. Fe’i cyfrifir yn un o wleidyddion mwyaf dylanwadol Awstralia yn yr ugeinfed ganrif.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones
1871–1940

W. H. Davies

Y Crwydryn (wedi’i gofnodi)

Bardd o Gasnewydd a fu’n crwydro America, a gollodd goes wrth neidio ar drên, ac a ysgrifennodd ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare.’

W. H. Davies

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf