Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1863–1945

David Lloyd George

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1863–1945 (wedi’i gofnodi) Prif Weinidog Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
★ Y Cymro cyntaf Cyflwynodd bensiynau henoed cyntaf y wladwriaeth ym Mhrydain, 1908
Ffotograff portread o David Lloyd George, 1919
Ffotograff portread o David Lloyd George, 1919 · Llun: Harris & Ewing, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

David Lloyd George, y Dewin Cymreig, oedd yr unig Gymro erioed i fod yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig, a’r Gymraeg oedd ei famiaith. Fel Canghellor cyflwynodd bensiynau’r henoed, Cyllideb y Bobl ac Yswiriant Cenedlaethol, ac fe’i cofir fel pensaer y wladwriaeth les. Fel Prif Weinidog o 1916 hyd 1922 arweiniodd Brydain i fuddugoliaeth yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac roedd yn un o’r ‘Tri Mawr’ a luniodd yr heddwch yn Versailles. Geilw Wicipedia Cymraeg ef y gwladweinydd rhyngwladol mwyaf a gynhyrchodd Cymru erioed.

Ganed17 Ionawr 1863, Manceinion, i rieni Cymreig
MagwydLlanystumdwy, Eifionydd
Aelod dros Fwrdeistrefi Caernarfon1890–1945
Canghellor y Trysorlys1908–1915
Prif WeinidogRhagfyr 1916 – Hydref 1922
Bu farw26 Mawrth 1945, Tŷ Newydd, Llanystumdwy

Aelwyd Gymraeg yn Llanystumdwy#

Ganed David Lloyd George ym Manceinion ar 17 Ionawr 1863, mab William George o Sir Benfro, athro, ac Elizabeth Lloyd o Lanystumdwy. Pan fu farw ei dad yn 1864, aeth ei fam â’i phlant adref i Lanystumdwy, lle buont yn byw gyda’i brawd Richard Lloyd, crydd a phregethwr lleyg a luniodd holl fywyd y bachgen.

Fe’i magwyd ar aelwyd Gymraeg, a’r Gymraeg oedd ei iaith gyntaf. Fel y dywedodd Roy Jenkins, Cymreig oedd ei holl ddiwylliant, ei holl olwg ar fywyd a’i iaith.

Y cyfreithiwr ifanc#

Wedi ysgol y pentref hyfforddodd yn gyfreithiwr, gan basio ei arholiad terfynol gydag anrhydedd yn 1884, a sefydlu practis yng Nghricieth yn 1885. Buan yr enillodd enw fel dadleuydd di-ofn a siaradwr huawdl. Ef yw’r unig gyfreithiwr erioed i ddod yn Brif Weinidog o hyd.

Yn 1888 enillodd Achos Claddu Llanfrothen ar apêl, gan sicrhau hawl Anghydffurfwyr i’w claddu â’u defodau eu hunain ym mynwent y plwyf. Fe’i dathlwyd fel buddugoliaeth fawr drwy Gymru. Yr un flwyddyn priododd Margaret Owen o Fynydd Ednyfed, Cricieth.

Aelod dros Gaernarfon#

Ar 10 Ebrill 1890, yn saith ar hugain oed, fe’i hetholwyd yn aelod dros Fwrdeistrefi Caernarfon o ddeunaw pleidlais, a dychwelodd y fwrdeistref ef am 55 mlynedd. Achosion Cymru oedd ei achosion cyntaf: datgysylltu’r Eglwys, diwygio’r tir, a Chymru Fydd, y mudiad dros ymreolaeth i Gymru.

Cyllideb y Bobl#

Yn 1905 ymunodd â’r cabinet yn Llywydd y Bwrdd Masnach, lle dangosodd ddawn brin i setlo anghydfodau diwydiannol. Yn 1908 daeth yn Ganghellor y Trysorlys a chariodd y pensiynau henoed cyntaf drwy Dŷ’r Cyffredin.

Trethodd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 dir ac incwm uchel i dalu am ddiwygio cymdeithasol, a phan wrthododd Tŷ’r Arglwyddi hi, daeth y frwydr i ben gyda Deddf y Senedd 1911. Yn 1911 daeth ei Ddeddf Yswiriant Cenedlaethol ag yswiriant iechyd a diweithdra i bobl sy’n gweithio, a thalwyd aelodau seneddol am y tro cyntaf. Helpodd y mesurau hyn i osod sylfeini’r wladwriaeth les fodern.

Gwelodd hefyd ddatgysylltu Eglwys Loegr yng Nghymru, un o achosion mawr ei ieuenctid.

Y dyn a enillodd y rhyfel#

Yn 1915 daeth yn Weinidog Arfau a chynyddodd y cyflenwad sieliau’n fawr, ac yn 1916 yn Ysgrifennydd Rhyfel. Yn Rhagfyr 1916 daeth yn Brif Weinidog. Ffurfiodd gabinet rhyfel bychan, cyflwynodd gonfoi yn erbyn y llongau tanfor, dogni a ffermio newydd, a dygodd fyddinoedd y Cynghreiriaid dan un rheolaeth yn 1918. Erbyn buddugoliaeth Tachwedd 1918 fe’i cyfarchwyd fel ‘y dyn a enillodd y rhyfel’.

Versailles#

Pan agorodd y Gynhadledd Heddwch ym Mharis yn Ionawr 1919, roedd Lloyd George yn un o’i thri ffigur amlycaf, y ‘Tri Mawr’ a luniodd Gytundeb Versailles. Yn Rhagfyr 1921 cariodd y cytundeb a sefydlodd Wladwriaeth Rydd Iwerddon. Cafodd Urdd Teilyngdod yn 1919 a’r Légion d’honneur yn 1920.

Adref i Ddwyfor#

Wedi 1922 ni ddaliodd swydd eto, ond daliodd i gyflwyno cynlluniau mentrus ar gyfer gwaith cyhoeddus ac adfer y wlad, ac ysgrifennodd ei War Memoirs. Yn 1944 daeth adref i Dŷ Newydd yn Llanystumdwy, ac yn gynnar yn 1945 fe’i gwnaed yn Iarll Lloyd-George o Ddwyfor.

Bu farw yn Nhŷ Newydd ar 26 Mawrth 1945, ac yn ôl ei ddymuniad fe’i claddwyd ar y llethr goediog uwchben afon Dwyfor, ger y pentref lle’i magwyd.

Ar y llinell amser

  1. Cymru Fydd

    Sefydlir mudiad Cymru Fydd i ennill ymreolaeth i Gymru. Mae Rhyddfrydwyr ifanc fel Tom Ellis a David Lloyd George yn ymuno.

    Cymru Fydd
  2. Ethol Lloyd George

    Mae David Lloyd George, yn 27 oed, yn ennill Bwrdeistrefi Caernarfon o ddeunaw pleidlais. Mae’n dal y sedd am 55 mlynedd.

    Ethol Lloyd George
  3. Y pensiynau henoed cyntaf

    Telir y pensiynau henoed cyntaf, a gyflwynwyd gan y Canghellor o Gymro David Lloyd George.

    Y pensiynau henoed cyntaf
  4. Prif weinidog o Gymro

    Mae David Lloyd George, a fagwyd yn Llanystumdwy, yn arwain Prydain drwy ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

    Prif weinidog o Gymro

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones
1871–1940

W. H. Davies

Y Crwydryn (wedi’i gofnodi)

Bardd o Gasnewydd a fu’n crwydro America, a gollodd goes wrth neidio ar drên, ac a ysgrifennodd ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare.’

W. H. Davies

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf