
c. 31,000 BC
Dynes Goch Pafiland
Gŵr ifanc a gladdwyd gydag ocr coch, ifori a chregyn mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.
Llun: Cromlech Pentre Ifan, ei chapfaen ar dair carreg unionsyth, a’r Preseli y tu ôl · LinguisticDemographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Nid boneddiges o gwbl yw Dynes Goch Pafiland, ond gŵr ifanc a roddwyd i orffwys yn ofalus iawn mewn ogof ar arfordir Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl. Lliwiwyd ei esgyrn ag ocr coch a’i gladdu gydag addurniadau o gregyn ac ifori. Ef yw’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop, ac un o bobl gyntaf Cymru y gallwn adrodd eu hanes.FfynonellauRed Lady of Paviland ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cafwyd gan William Buckland ar 18 Ionawr 1823 yn Twll yr Afr rhwng Porth Einon a Rhosili, wedi i deulu Talbot o Benrhys glywed am esgyrn a gafwyd yno; disgrifiad Buckland ei hun o’r ocr, ‘dau ddyrnaid’ o gregyn gwichiaid a ‘deugain neu hanner cant o ddarnau o rodenni ifori’ a modrwyau o ifori mamoth; dangosodd Sollas yn 1912 mai gŵr o Oes yr Iâ ydoedd; fe’i dyddiwyd yn 2009 i tua 33,000 ac yn 2010 i tua 34,000 o flynyddoedd yn ôl; roedd yr ogof bryd hynny tua 110 km o’r môr, uwchben gwastadedd; deiet o 15–20% pysgod; mwy na 4,000 o fflintiau, dannedd, esgyrn, nodwyddau a breichledau o gloddio diweddarach, i’w gweld yn Abertawe a Chaerdydd; y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop; benthyciwyd i Gaerdydd yn 2007; galwadau am ei ddychwelyd i Gymru.Origins: in search of Early Wales ↗Amgueddfa Cymru, 2007 (Saesneg)Dyddio newydd ar Ddynes Goch Pafiland, y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop, sef gŵr ifanc wedi’i orchuddio ag ocr coch.
| Pryd | Tua 33,000 i 34,000 o flynyddoedd yn ôl, yn Oes yr Iâ ddiwethaf |
|---|---|
| Ble | Twll yr Afr, Pafiland, rhwng Porth Einon a Rhosili yng Ngŵyr |
| Fe’i cafwyd | 18 Ionawr 1823, gan William Buckland |
| Fe’i claddwyd gyda | Ocr coch, cregyn gwichiaid, rhodenni a modrwyau o ifori mamoth |
| Heddiw | Amgueddfa Hanes Natur Prifysgol Rhydychen |
Yr ogof wrth y môr#
Ogof galchfaen yng nghlogwyni de Gŵyr yw Twll yr Afr, rhwng Porth Einon a Rhosili, a daeth pobl ati dro ar ôl tro drwy oesoedd hir cynhanes. Yn 1822 cafodd dau ddyn lleol, Daniel Davies a’r Parchedig John Davies, esgyrn anifeiliaid yno, yn eu plith ysgithr mamoth. Clywodd teulu Talbot o Gastell Penrhys am hyn, ac anfon gair i Rydychen.FfynhonnellRed Lady of Paviland ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cafwyd gan William Buckland ar 18 Ionawr 1823 yn Twll yr Afr rhwng Porth Einon a Rhosili, wedi i deulu Talbot o Benrhys glywed am esgyrn a gafwyd yno; disgrifiad Buckland ei hun o’r ocr, ‘dau ddyrnaid’ o gregyn gwichiaid a ‘deugain neu hanner cant o ddarnau o rodenni ifori’ a modrwyau o ifori mamoth; dangosodd Sollas yn 1912 mai gŵr o Oes yr Iâ ydoedd; fe’i dyddiwyd yn 2009 i tua 33,000 ac yn 2010 i tua 34,000 o flynyddoedd yn ôl; roedd yr ogof bryd hynny tua 110 km o’r môr, uwchben gwastadedd; deiet o 15–20% pysgod; mwy na 4,000 o fflintiau, dannedd, esgyrn, nodwyddau a breichledau o gloddio diweddarach, i’w gweld yn Abertawe a Chaerdydd; y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop; benthyciwyd i Gaerdydd yn 2007; galwadau am ei ddychwelyd i Gymru.
Darganfyddiad Buckland#
Daeth William Buckland, athro daeareg yn Rhydychen, ar 18 Ionawr 1823 a threulio wythnos yn yr ogof. Cafodd ysgerbwd yn gorwedd mewn pridd coch, a disgrifiodd yn fanwl yr hyn a orweddai gydag ef.FfynhonnellRed Lady of Paviland ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cafwyd gan William Buckland ar 18 Ionawr 1823 yn Twll yr Afr rhwng Porth Einon a Rhosili, wedi i deulu Talbot o Benrhys glywed am esgyrn a gafwyd yno; disgrifiad Buckland ei hun o’r ocr, ‘dau ddyrnaid’ o gregyn gwichiaid a ‘deugain neu hanner cant o ddarnau o rodenni ifori’ a modrwyau o ifori mamoth; dangosodd Sollas yn 1912 mai gŵr o Oes yr Iâ ydoedd; fe’i dyddiwyd yn 2009 i tua 33,000 ac yn 2010 i tua 34,000 o flynyddoedd yn ôl; roedd yr ogof bryd hynny tua 110 km o’r môr, uwchben gwastadedd; deiet o 15–20% pysgod; mwy na 4,000 o fflintiau, dannedd, esgyrn, nodwyddau a breichledau o gloddio diweddarach, i’w gweld yn Abertawe a Chaerdydd; y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop; benthyciwyd i Gaerdydd yn 2007; galwadau am ei ddychwelyd i Gymru.
Cefais yr ysgerbwd wedi’i orchuddio â haen o fath o bridd coch, a staeniai’r ddaear … Yn agos at y rhan o asgwrn y glun lle gwisgir y boced fel arfer, a phridd coch o’u hamgylch hwythau, roedd tua dau ddyrnaid o gregyn gwichiaid.
William Buckland, Reliquiae Diluvianae, 1823
Yn erbyn yr asennau gorweddai deugain neu hanner cant o ddarnau o rodenni ifori a modrwyau bychain o’r un ifori, i gyd wedi’u staenio’n goch. Oherwydd yr addurniadau credai Buckland mai corff gwraig ydoedd, a thybiai na allai fod yn hŷn na chyfnod y Rhufeiniaid. Felly y cafodd y Ddynes Goch ei henw.FfynhonnellRed Lady of Paviland ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cafwyd gan William Buckland ar 18 Ionawr 1823 yn Twll yr Afr rhwng Porth Einon a Rhosili, wedi i deulu Talbot o Benrhys glywed am esgyrn a gafwyd yno; disgrifiad Buckland ei hun o’r ocr, ‘dau ddyrnaid’ o gregyn gwichiaid a ‘deugain neu hanner cant o ddarnau o rodenni ifori’ a modrwyau o ifori mamoth; dangosodd Sollas yn 1912 mai gŵr o Oes yr Iâ ydoedd; fe’i dyddiwyd yn 2009 i tua 33,000 ac yn 2010 i tua 34,000 o flynyddoedd yn ôl; roedd yr ogof bryd hynny tua 110 km o’r môr, uwchben gwastadedd; deiet o 15–20% pysgod; mwy na 4,000 o fflintiau, dannedd, esgyrn, nodwyddau a breichledau o gloddio diweddarach, i’w gweld yn Abertawe a Chaerdydd; y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop; benthyciwyd i Gaerdydd yn 2007; galwadau am ei ddychwelyd i Gymru.
Gŵr ifanc o Oes yr Iâ#
Yn 1912 daeth William Sollas yn ôl i’r ogof, cafodd offer fflint o Oes yr Iâ, a dangos mai ysgerbwd gŵr ydoedd, o gyfnod llawer hŷn nag a dybiodd Buckland. O ysgithrau mamoth y daeth yr ifori. Mae dyddio modern wedi gwthio ei oed yn ôl dro ar ôl tro, a heddiw mae’r amgueddfa yn Rhydychen lle gorwedda yn ei roi’n tua 33,000 i 34,000 o flynyddoedd.FfynonellauRed Lady of Paviland ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cafwyd gan William Buckland ar 18 Ionawr 1823 yn Twll yr Afr rhwng Porth Einon a Rhosili, wedi i deulu Talbot o Benrhys glywed am esgyrn a gafwyd yno; disgrifiad Buckland ei hun o’r ocr, ‘dau ddyrnaid’ o gregyn gwichiaid a ‘deugain neu hanner cant o ddarnau o rodenni ifori’ a modrwyau o ifori mamoth; dangosodd Sollas yn 1912 mai gŵr o Oes yr Iâ ydoedd; fe’i dyddiwyd yn 2009 i tua 33,000 ac yn 2010 i tua 34,000 o flynyddoedd yn ôl; roedd yr ogof bryd hynny tua 110 km o’r môr, uwchben gwastadedd; deiet o 15–20% pysgod; mwy na 4,000 o fflintiau, dannedd, esgyrn, nodwyddau a breichledau o gloddio diweddarach, i’w gweld yn Abertawe a Chaerdydd; y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop; benthyciwyd i Gaerdydd yn 2007; galwadau am ei ddychwelyd i Gymru.The ‘Red Lady’ of Paviland ↗Amgueddfa Hanes Natur Prifysgol Rhydychen, sy’n cadw’r esgyrn (Saesneg)Gweddillion gŵr ifanc; mae’r esgyrn tua 33–34,000 o flynyddoedd oed.
Ei fyd#
Mae’r ogof yng Ngŵyr ar lan y môr heddiw, ond pan gladdwyd ef roedd y môr ymhell: edrychai’r ogof dros wastadedd eang, rhyw 110 cilomedr o’r arfordir. Dengys cemeg ei esgyrn mai pysgod oedd rhwng pumed a chweched ran o’i fwyd, felly efallai fod ei bobl yn symud rhwng yr arfordir a’r bryniau gyda’r tymhorau, neu iddynt ei gario o’r arfordir i orwedd yn y lle hwn.FfynhonnellRed Lady of Paviland ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cafwyd gan William Buckland ar 18 Ionawr 1823 yn Twll yr Afr rhwng Porth Einon a Rhosili, wedi i deulu Talbot o Benrhys glywed am esgyrn a gafwyd yno; disgrifiad Buckland ei hun o’r ocr, ‘dau ddyrnaid’ o gregyn gwichiaid a ‘deugain neu hanner cant o ddarnau o rodenni ifori’ a modrwyau o ifori mamoth; dangosodd Sollas yn 1912 mai gŵr o Oes yr Iâ ydoedd; fe’i dyddiwyd yn 2009 i tua 33,000 ac yn 2010 i tua 34,000 o flynyddoedd yn ôl; roedd yr ogof bryd hynny tua 110 km o’r môr, uwchben gwastadedd; deiet o 15–20% pysgod; mwy na 4,000 o fflintiau, dannedd, esgyrn, nodwyddau a breichledau o gloddio diweddarach, i’w gweld yn Abertawe a Chaerdydd; y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop; benthyciwyd i Gaerdydd yn 2007; galwadau am ei ddychwelyd i Gymru.
Pam y mae’n bwysig#
Mae’r ocr, y cregyn a’r ifori yn sôn am bobl a anrhydeddai eu meirw â seremoni, ymhell cyn ffermio, metel nac ysgrifen. Ef yw’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop, ac mae cloddio diweddarach yn yr ogof wedi cael mwy na phedair mil o fflintiau, dannedd, esgyrn, nodwyddau a breichledau, sydd i’w gweld heddiw yn Amgueddfa Abertawe ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.FfynonellauRed Lady of Paviland ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cafwyd gan William Buckland ar 18 Ionawr 1823 yn Twll yr Afr rhwng Porth Einon a Rhosili, wedi i deulu Talbot o Benrhys glywed am esgyrn a gafwyd yno; disgrifiad Buckland ei hun o’r ocr, ‘dau ddyrnaid’ o gregyn gwichiaid a ‘deugain neu hanner cant o ddarnau o rodenni ifori’ a modrwyau o ifori mamoth; dangosodd Sollas yn 1912 mai gŵr o Oes yr Iâ ydoedd; fe’i dyddiwyd yn 2009 i tua 33,000 ac yn 2010 i tua 34,000 o flynyddoedd yn ôl; roedd yr ogof bryd hynny tua 110 km o’r môr, uwchben gwastadedd; deiet o 15–20% pysgod; mwy na 4,000 o fflintiau, dannedd, esgyrn, nodwyddau a breichledau o gloddio diweddarach, i’w gweld yn Abertawe a Chaerdydd; y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop; benthyciwyd i Gaerdydd yn 2007; galwadau am ei ddychwelyd i Gymru.Origins: in search of Early Wales ↗Amgueddfa Cymru, 2007 (Saesneg)Dyddio newydd ar Ddynes Goch Pafiland, y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop, sef gŵr ifanc wedi’i orchuddio ag ocr coch.
Dewch ag ef adref#
Nid oedd amgueddfa yng Nghymru i’w gadw yn 1823, felly aeth i Rydychen, lle mae i’w weld o hyd. Yn 2007 daeth adref am flwyddyn, ar fenthyg i’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd, ac ers dwy ganrif bu galwadau iddo ddod yn ôl i Gymru, ac i Abertawe, am byth.FfynhonnellRed Lady of Paviland ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cafwyd gan William Buckland ar 18 Ionawr 1823 yn Twll yr Afr rhwng Porth Einon a Rhosili, wedi i deulu Talbot o Benrhys glywed am esgyrn a gafwyd yno; disgrifiad Buckland ei hun o’r ocr, ‘dau ddyrnaid’ o gregyn gwichiaid a ‘deugain neu hanner cant o ddarnau o rodenni ifori’ a modrwyau o ifori mamoth; dangosodd Sollas yn 1912 mai gŵr o Oes yr Iâ ydoedd; fe’i dyddiwyd yn 2009 i tua 33,000 ac yn 2010 i tua 34,000 o flynyddoedd yn ôl; roedd yr ogof bryd hynny tua 110 km o’r môr, uwchben gwastadedd; deiet o 15–20% pysgod; mwy na 4,000 o fflintiau, dannedd, esgyrn, nodwyddau a breichledau o gloddio diweddarach, i’w gweld yn Abertawe a Chaerdydd; y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop; benthyciwyd i Gaerdydd yn 2007; galwadau am ei ddychwelyd i Gymru.
Ffynonellau a darllen pellach
Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wikipedia (Saesneg) ↗
Ar y llinell amser
Dynes Goch Pafiland (archaeoleg)
Claddwyd dyn ifanc mewn ocr coch mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr. Cafwyd hyd iddo yn 1823 a thybiwyd i ddechrau mai menyw ydoedd. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani ym Mhrydain.
Dynes Goch Pafiland
Hefyd yn yr oes hon
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf
