Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 31,000 CC

Dynes Goch Pafiland

Claddwyd dyn ifanc mewn ocr coch mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr. Cafwyd hyd iddo yn 1823 a thybiwyd i ddechrau mai menyw ydoedd. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani ym Mhrydain.

Llun: Y clogwyni islaw Ogof Pafiland ar Benrhyn Gŵyr. Pan gladdwyd y gŵr ifanc roedd y môr ryw saith deg milltir i ffwrdd. · Jeremy Bolwell, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl, mewn ogof yn uchel yng nghlogwyni calchfaen Gŵyr, rhoddodd pobl ŵr ifanc i orffwys ag anrhydedd. Gorchuddiwyd ef ag ocr coch a gosodwyd wrth ei ymyl gwiail a modrwyau o ifori mamoth a chregyn wedi’u tyllu i’w gwisgo. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop, ac yng Nghymru y’i cafwyd.

PrydCladdwyd tua 33,000 i 34,000 o flynyddoedd yn ôl; cafwyd hyd iddo yn 1823
BleTwll yr Afr (Ogof Pafiland), rhwng Porth Einon a Rhosili, Gŵyr
PwyGŵr ifanc, un o’r helwyr a ddefnyddiai’r ogof
Wedi’i gladdu gydaOcr coch, gwiail a modrwyau o ifori mamoth, cregyn gwichiaid wedi’u tyllu
Ble mae heddiwAmgueddfa Hanes Natur Prifysgol Rhydychen; darganfyddiadau eraill yn Abertawe a Chaerdydd

Claddedigaeth mewn coch#

Pan gladdwyd y gŵr ifanc, nid oedd Gŵyr ar lan y môr. Edrychai’r ogof dros wastadedd llydan, ac roedd yr arfordir ryw saith deg milltir i ffwrdd. Crwydrai mamothiaid, rhinoserosiaid gwlanog a cheirw Llychlyn islaw. Pobl fodern fel ni oedd y rhai a’i claddodd, helwyr a ddychwelai i’r ogof dro ar ôl tro dros filoedd o flynyddoedd.

Cymerasant ofal ohono. Roedd ei gorff a’r pridd o’i gwmpas wedi’u lliwio ag ocr coch, a gydag ef gorweddai gleiniau o gregyn, gwiail a modrwyau wedi’u cerfio o ifori mamoth, a thlws a wnaed o dyfiant yn ysgithr mamoth. Ni chafwyd dim a wnaed mor ofalus, ac mor hen, yn unman arall yng ngorllewin Ewrop.

Esgyrn y gŵr ifanc, yn dal yn goch gan ocr, i’w gweld yn Llundain yn 2014.
Esgyrn y gŵr ifanc, yn dal yn goch gan ocr, i’w gweld yn Llundain yn 2014. · Llun: Ethan Doyle White, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Y darganfod yn 1823#

Yng ngaeaf 1822 cafodd Daniel Davies a’r Parchedig John Davies esgyrn anifeiliaid yn yr ogof, gan gynnwys ysgithr mamoth. Ym mis Ionawr 1823 daeth William Buckland, athro daeareg Rhydychen, i gloddio, a chafodd y sgerbwd coch.

Credai Buckland mai’r dilyw mawr a ysgubodd esgyrn yr anifeiliaid i’r ogof, felly ni allai corff dynol fod mor hen â hwy. Wrth weld yr addurniadau, penderfynodd mai esgyrn menyw o oes y Rhufeiniaid oeddent, ac felly gelwir y gŵr ifanc yn Ddynes Goch Pafiland byth ers hynny. Yn 1912 dangosodd William Sollas mai esgyrn dyn oeddent.

Llun William Buckland o’r ogof yn 1823, gyda man y gladdedigaeth.
Llun William Buckland o’r ogof yn 1823, gyda man y gladdedigaeth. · Llun: Wellcome Collection, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Pa mor hen?#

Mae pob dull newydd wedi gwthio’r dyddiad yn ôl ymhellach. Rhoddodd y dyddiad radiocarbon cyntaf, yn y 1960au, tua 18,000 o flynyddoedd; rhoddodd dyddiadau diweddarach 26,000 ac yna 29,000; ac mae’r gwaith diweddaraf yn rhoi’r gŵr ifanc yn tua 33,000 i 34,000 oed. Mae hynny’n hŷn nag ogofâu mawr wedi’u paentio Lascaux yn Ffrainc.

Y Ddynes Goch heddiw#

Aeth Buckland â’r esgyrn i Rydychen, ac maent yno o hyd yn Amgueddfa Hanes Natur Prifysgol Rhydychen. Ers dau gan mlynedd mae pobl yng Nghymru wedi gofyn iddo ddod adref. Yn 2007 fe’i benthycwyd i’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd am flwyddyn, a gellir gweld llawer o’r 4,000 o fflintiau, esgyrn ac addurniadau a gloddiwyd o’r ogof ers hynny yn Amgueddfa Abertawe ac yng Nghaerdydd. Dim ond ar droed ar hyd clogwyni Gŵyr ar lanw isel y gellir cyrraedd yr ogof, ac mae’r llanw’n dod i mewn yn gyflym.

Yr hyn a welodd Buckland#

Y cyntaf i gloddio oedd teulu Talbot o Gastell Pen-rhys, a gafodd “esgyrn eliffantod” ar 27 Rhagfyr 1822. Cyrhaeddodd Buckland ar 18 Ionawr 1823 a bu’n gweithio yn yr ogof am wythnos. Cofnododd yn ofalus beth oedd gyda’r gŵr ifanc. Wrth ei asennau roedd “deugain neu hanner cant o ddarnau o wiail ifori”, gyda darnau o fodrwyau o’r un ifori, a thua dwy lond llaw o gregyn gwichiaid. Roedd y cyfan, fel yr esgyrn, wedi’u staenio’n goch.

Ei bobl#

Defnyddiwyd Twll yr Afr dro ar ôl tro drwy Hen Oes y Cerrig. Mae’r rhan fwyaf o’i hoffer yn perthyn i’r diwylliant Awrignasaidd, diwylliant y bobl fodern gyntaf yn Ewrop, ond gwnaed rhai gan y Neanderthaliaid ymhell cyn hynny, ac eraill gan helwyr diweddarach. Defnyddiwyd ogof arall yng Ngŵyr, Long Hole, gan bobl o’r un diwylliant yr un pryd, ac mae’r ddwy ogof ymhlith yr arwyddion cynharaf o bobl fodern ym Mhrydain.

Mae profion ar esgyrn y gŵr ifanc yn dangos bod rhwng 15 ac 20 y cant o’i fwyd yn dod o bysgod. Gan fod y môr mor bell, efallai fod ei bobl yn symud gyda’r tymhorau, neu iddynt ei gario o’r arfordir i’w gladdu yn y lle arbennig hwn. Mae academyddion Prifysgol Caerdydd wedi dweud y byddai ei ddychwelyd adref yn cyfoethogi casgliad cenedlaethol Cymru ac yn tynnu sylw at ei hogofâu.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Y bobl

c. 31,000 BC

Dynes Goch Pafiland

Y gladdedigaeth seremonïol hynaf yng ngorllewin Ewrop (archaeoleg)

Gŵr ifanc a gladdwyd gydag ocr coch, ifori a chregyn mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.

Dynes Goch Pafiland

Cyn ac wedyn

  1. Neanderthaliaid Pontnewydd (archaeoleg)

    Dannedd a gafwyd yn Ogof Bontnewydd, Sir Ddinbych, yw’r olion dynol hynaf yng Nghymru.

    Neanderthaliaid Pontnewydd
  2. Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.

    Celf yn Ogof Kendrick
  3. Yr iâ yn cilio (archaeoleg)

    Wrth i Oes yr Iâ olaf ddod i ben, mae helwyr yn dilyn ceirw coch, elciaid a cheffylau gwyllt yn ôl i ddyffrynnoedd Cymru.

    Yr iâ yn cilio

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf