
tua 150–700
Seintiau Morgannwg
Ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr, canolfan ddysg hynaf Prydain, ac ysgol Cadog yn Llancarfan.
Llun: Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, ar safle ysgol fynachaidd gynnar Illtud · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ym Mro Morgannwg mae canolfan ddysg hynaf Prydain, ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr. Yn ôl Bucheddau’r saint, roedd Samson, Pol Aurelian a Gildas ymhlith ei disgyblion, ac mae traddodiad Cymru yn ychwanegu Dewi ei hun. Ychydig filltiroedd i ffwrdd, mynachlog Cadog yn Llancarfan oedd ei chwaer fawr.
Mae traddodiad Cymru yn mynd yn ôl ymhellach eto. Mae’n dal i’r Brenin Lles ap Coel yn yr ail ganrif anfon i Rufain am athrawon, ac i Ffagan a Dyfan ddod i Brydain. Mae eu henwau’n fyw yn Sain Ffagan a Merthyr Dyfan.
Y saint
Ffagan a Dyfan
Mae traddodiad Cymru yn dal i’r Brenin Lles ap Coel ofyn i’r Pab Eleutherius am athrawon y ffydd, ac i Ffagan a Dyfan gael eu hanfon. Os felly, roeddent ymhlith yr athrawon Cristnogol cyntaf ym Mhrydain. Bu Dyfan, meddir, farw’n ferthyr ym Merthyr Dyfan.
Sain FfaganMerthyr DyfanFfagan a DyfanIlltud Sant
Dydd gŵyl 6 Tachwedd
Sylfaenydd Llanilltud Fawr, canolfan ddysg hynaf Prydain. Medd ei Fuchedd iddo fod yn filwr ac yn gefnder i’r Brenin Arthur cyn rhoi’r cleddyf heibio. Dysgodd ei ysgol y saint a gariodd y ffydd i Lydaw, a galwodd Gildas athro Maelgwn Gwynedd yn ‘athro coeth bron holl Brydain’. Cofir amdano o Ŵyr i Feirionnydd.
Illtud SantCadog Sant
Dydd gŵyl 24 Ionawr
Mab Gwynllyw a Gwladys, a ddysgwyd gan Dathan yng Nghaer-went, a sylfaenydd mynachlog fawr Llancarfan. Deuai brenhinoedd ato am farn, ac mae ei Fuchedd yn ei alw’n ddoeth goruwch pawb. Saif eglwysi o’r enw Llangatwg a Llangadog ar draws de Cymru, ac mae Llydaw yn ei gofio ar Île de Cado.
LlancarfanLlangatwg NeddTregatwgLlangadogLlangatwg (Crucywel)Llangatwg Feibion AfelCadog SantSant Euddogwy
Dydd gŵyl 2 Gorffennaf
Nai Teilo ac esgob Llandaf ar ei ôl. Mae Llyfr Llandaf yn cyfrif Dyfrig, Teilo ac Euddogwy fel tri sylfaenydd yr esgobaeth, ac mae Llandogo ar lan Gwy yn dwyn ei enw.
LlandafLlandogoSant EuddogwySantes Tudful
Dydd gŵyl 23 Awst
Merch i Frychan, a fu farw, medd y traddodiad, yn y lle a ddaeth yn Ferthyr Tudful. Mae’r dref haearn a arweiniodd y byd yn dwyn ei henw.
Sant Baruc
Meudwy ar yr ynys yn y Barri. Medd Gerallt Gymro, y cymerodd ei deulu ei hun yr enw de Barri o’r ynys, mai ar ôl Baruc yr enwyd y Barri, a bod ei gorff yn gorwedd yn ei chapel.
Ynys y Barri
Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.
Eu llannau ar y map
Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




