Hanes Cymru / Seintiau Cymru

tua 150–700

Seintiau Morgannwg

Ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr, canolfan ddysg hynaf Prydain, ac ysgol Cadog yn Llancarfan.

Llun: Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr, ar safle ysgol fynachaidd gynnar Illtud · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ym Mro Morgannwg mae canolfan ddysg hynaf Prydain, ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr. Yn ôl Bucheddau’r saint, roedd Samson, Pol Aurelian a Gildas ymhlith ei disgyblion, ac mae traddodiad Cymru yn ychwanegu Dewi ei hun. Ychydig filltiroedd i ffwrdd, mynachlog Cadog yn Llancarfan oedd ei chwaer fawr.

Mae traddodiad Cymru yn mynd yn ôl ymhellach eto. Mae’n dal i’r Brenin Lles ap Coel yn yr ail ganrif anfon i Rufain am athrawon, ac i Ffagan a Dyfan ddod i Brydain. Mae eu henwau’n fyw yn Sain Ffagan a Merthyr Dyfan.

Y saint

  1. Ffagan a Dyfan

    Mae traddodiad Cymru yn dal i’r Brenin Lles ap Coel ofyn i’r Pab Eleutherius am athrawon y ffydd, ac i Ffagan a Dyfan gael eu hanfon. Os felly, roeddent ymhlith yr athrawon Cristnogol cyntaf ym Mhrydain. Bu Dyfan, meddir, farw’n ferthyr ym Merthyr Dyfan.

    Sain FfaganMerthyr Dyfan
    Ffagan a Dyfan
  2. Illtud Sant

    Dydd gŵyl 6 Tachwedd

    Sylfaenydd Llanilltud Fawr, canolfan ddysg hynaf Prydain. Medd ei Fuchedd iddo fod yn filwr ac yn gefnder i’r Brenin Arthur cyn rhoi’r cleddyf heibio. Dysgodd ei ysgol y saint a gariodd y ffydd i Lydaw, a galwodd Gildas athro Maelgwn Gwynedd yn ‘athro coeth bron holl Brydain’. Cofir amdano o Ŵyr i Feirionnydd.

    Llanilltud FawrLlanilltud FaerdrefLlanilltud NeddLlanilltud GŵyrBedd IlltudLlanelltud
    Illtud Sant
  3. Cadog Sant

    Dydd gŵyl 24 Ionawr

    Mab Gwynllyw a Gwladys, a ddysgwyd gan Dathan yng Nghaer-went, a sylfaenydd mynachlog fawr Llancarfan. Deuai brenhinoedd ato am farn, ac mae ei Fuchedd yn ei alw’n ddoeth goruwch pawb. Saif eglwysi o’r enw Llangatwg a Llangadog ar draws de Cymru, ac mae Llydaw yn ei gofio ar Île de Cado.

    LlancarfanLlangatwg NeddTregatwgLlangadogLlangatwg (Crucywel)Llangatwg Feibion Afel
    Cadog Sant
  4. Sant Euddogwy

    Dydd gŵyl 2 Gorffennaf

    Nai Teilo ac esgob Llandaf ar ei ôl. Mae Llyfr Llandaf yn cyfrif Dyfrig, Teilo ac Euddogwy fel tri sylfaenydd yr esgobaeth, ac mae Llandogo ar lan Gwy yn dwyn ei enw.

    LlandafLlandogo
    Sant Euddogwy
  5. Santes Tudful

    Dydd gŵyl 23 Awst

    Merch i Frychan, a fu farw, medd y traddodiad, yn y lle a ddaeth yn Ferthyr Tudful. Mae’r dref haearn a arweiniodd y byd yn dwyn ei henw.

  6. Sant Baruc

    Meudwy ar yr ynys yn y Barri. Medd Gerallt Gymro, y cymerodd ei deulu ei hun yr enw de Barri o’r ynys, mai ar ôl Baruc yr enwyd y Barri, a bod ei gorff yn gorwedd yn ei chapel.

    Ynys y Barri

Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.

Eu llannau ar y map

BAE CEREDIGIONMÔR HAFRENTyddewi: Saint DavidLlanddewi Brefi: Saint DavidHenfynyw: Saint DavidLlanddewi Aber-arth: Saint DavidLlanddewi Felffre: Saint DavidLlanddewi Ystradenni: Saint DavidLlanddewi Nant Hodni: Saint DavidLlanddewi Rhydderch: Saint DavidCapel Non: Saint NonLlan-non (Ceredigion): Saint NonLlannon (Sir Gâr): Saint NonNanhyfer: Saint BrynachCarn Ingli: Saint BrynachLlanfrynach: Saint BrynachLlandudoch: Saint DogmaelCapel Gofan: Saint GovanLlandeilo: Saint TeiloPenalun: Saint TeiloLlandeilo Tal-y-bont: Saint TeiloLlandeilo Ferwallt: Saint TeiloLlandeilo Graban: Saint TeiloLlandeilo Bertholau: Saint TeiloLlandeilo Gresynni: Saint TeiloPumsaint: The Five SaintsLlanpumsaint: The Five SaintsLlangeitho: The Five SaintsLlanelli: Saint ElliLlangynydd: Saint CennyddLlansteffan: Saint YstyffanLlanbadarn Fawr (Ceredigion): Saint PadarnLlanbadarn Fawr (Maesyfed): Saint PadarnLlanbadarn Fynydd: Saint PadarnLlangrannog: Saint CarannogLlandysul: Saint TysulLlanwenog: Saint GwenogLlanrhystud: Saint RhystudBangor: Saint DeiniolLlanddeiniol: Saint DeiniolLlanuwchllyn: Saint DeiniolPenarlâg: Saint DeiniolClynnog Fawr: Saint BeunoPistyll: Saint BeunoAberffraw: Saint BeunoLlanycil: Saint BeunoAberriw: Saint BeunoCaergybi: Saint CybiLlangybi (Eifionydd): Saint CybiLlangybi (Ceredigion): Saint CybiLlangybi (Gwent): Saint CybiPenmon: Saint SeiriolYnys Seiriol: Saint SeiriolTywyn: Saint CadfanYnys Enlli: Saint Cadfan, Saint DyfrigLlangadfan: Saint CadfanYnys Llanddwyn: Saint DwynwenLlaneilian: Saint EilianLlanelian-yn-Rhos: Saint EilianNant Peris: Saint PerisLlanberis: Saint PerisAberdaron: Saint HywynMaentwrog: Saint TwrogLlangadwaladr (Môn): Cadwaladr the BlessedLlangadwaladr (Trefesgob): Cadwaladr the BlessedLlanelwy: Saint Kentigern, Saint AsaphLlanasa: Saint AsaphTreffynnon: Saint WinefrideGwytherin: Saint WinefrideLlandudno: Saint TudnoLlandrillo-yn-Rhos: Saint TrilloLlandrillo (Edeirnion): Saint TrilloLlansanffraid Glan Conwy: Saint BrideLlanrhaeadr-yng-Nghinmeirch: Saint DyfnogLlandegla: Saint TeglaMeifod: Saint TysilioLlantysilio: Saint TysilioLlandysilio (Ynys Tysilio): Saint TysilioLlandysilio (Maldwyn): Saint TysilioPennant Melangell: Saint MelangellMaes Garmon: Saint GermanusLlanarmon Dyffryn Ceiriog: Saint GermanusLlanarmon-yn-Iâl: Saint GermanusLlanfechain: Saint GermanusLlanarmon (Gwrtheyrnion): Saint GermanusLlanrhaeadr-ym-Mochnant: Saint DogfanLlangollen: Saint CollenLlanymawddwy: Saint TydechoMallwyd: Saint TydechoCemais (Maldwyn): Saint TydechoLlangynllo: Saint CynlloLlanbister: Saint CynlloNantmel: Saint CynlloLlanidloes: Saint IdloesBangor Is-coed: Saint DunodMerthyr Cynog: Saint CynogDefynnog: Saint CynogYstradgynlais: Saint CynogPenderyn: Saint CynogY Slwch: Saint ElunedLlangynidr: Saint CynidrLlangasty Tal-y-llyn: Saint GastynCasnewydd: Saint GwynllywCapel Gwladys: Saint GwladysCaer-went: Saint TathanSain Tathan: Saint TathanTyndyrn: Saint TewdrigMerthyr Tewdrig: Saint TewdrigLlanfaches: Saint MachesBanwen: Saint PatrickLlanbadrig: Saint PatrickYnys Bŷr: Saint SamsonYnysoedd Tudwal: Saint TudwalLlandyfriog: Saint BriocLlanbedrog: Saint PetrocSain Pedrog: Saint PetrocLlandaf: Saint Teilo, Saint Euddogwy, Saint DyfrigSain Ffagan: Saints Fagan and DyfanMerthyr Dyfan: Saints Fagan and DyfanLlanilltud Fawr: Saint Illtud, Saint Samson, Saint Paul Aurelian, Saint GildasLlanilltud Faerdref: Saint IlltudLlanilltud Nedd: Saint IlltudLlanilltud Gŵyr: Saint IlltudBedd Illtud: Saint IlltudLlanelltud: Saint IlltudLlancarfan: Saint Cadog, Saint MaloLlangatwg Nedd: Saint CadogTregatwg: Saint CadogLlangadog: Saint CadogLlangatwg (Crucywel): Saint CadogLlangatwg Feibion Afel: Saint CadogLlandogo: Saint EuddogwyMerthyr Tudful: Saint TydfilYnys y Barri: Saint Baruc

Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf