
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Castell y Bere
Cadarnle mynyddig Llywelyn Fawr dan Gader Idris. Yn 1283, hwn oedd castell olaf tywysogion Cymru i syrthio.
Llun: Adfeilion Castell y Bere ar eu craig uwchben dyffryn Dysynni · Ian Medcalf, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Meirionnydd →

Cyfyd Castell y Bere o fryncyn creigiog ym mhen uchaf Dyffryn Dysynni, dan gadwyn Cadair Idris. Fe’i codwyd gan Lywelyn Fawr yn 1221, a daeth yn fwyaf ac uchelgeisiol o gestyll tywysogion Gwynedd, yr olaf o’u cestyll o bwys i syrthio, yn 1283.FfynonellauCastell y Bere ↗Wikipedia (Saesneg)Castell y Bere, castell Cymreig ger Llanfihangel-y-pennant yng Ngwynedd, a godwyd gan Lywelyn Fawr yn yr 1220au ar fryncyn creigiog uwchben Dyffryn Dysynni ger Cadair Idris, i ddiogelu de-orllewin Gwynedd a’r llwybrau masnach mynyddig rhwng Gwynedd, Powys Wenwynwyn a Deheubarth; y cyntaf o sawl castell carreg a gododd Llywelyn; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd dŵr i’r de, fel yr un yn Nolforwyn; gwarchaewyd a chipiwyd gan luoedd Edward I ym mis Ebrill 1283; sefydlodd Edward dref fach wrth ei ymyl; wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 gadawyd y castell a’r dref; cliriwyd yn yr 1850au, rhoddwyd yng ngofal y wladwriaeth yn 1949 gan Charles Corbett, ac mae bellach yng ngofal Cadw; mae’r tŵr gogleddol yn apsidaidd, ar ffurf D, nodweddiadol o gestyll Cymreig dechrau’r 13eg ganrif; yn anarferol roedd ynddo gerfluniau addurnol, gan gynnwys delwau o filwyr, a theils llawr addurnol, nodwedd a rennir â Chricieth yn unig, ac mae’r hanesydd Lawrence Butler yn cyfrif ei gerfiadau ymhlith ‘some of the finest stone carving from thirteenth-century Wales’; ‘Castell y Bere’ yw trac cyntaf albwm Plethyn Rhown Garreg ar Garreg (1981), gyda geiriau gan Myrddin ap Dafydd.Castell y Bere ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll pwysicaf tywysogion Gwynedd yn y 13eg ganrif, a godwyd gan Lywelyn Fawr; mae lle i gredu i’r bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch gyfansoddi ei farwnad enwog i Lywelyn ap Gruffudd yn y Bere yn Rhagfyr 1282 neu ddechrau 1283; yng nghwmwd Ystumanner, cantref Meirionnydd, ym mhen uchaf Dyffryn Dysynni, ar fryncyn isel ar lan ddeheuol Afon Cader, gyda chadwyn Cadair Idris yn ei gysgodi i’r gogledd, a gwylfa ar Graig yr Aderyn; codwyd yn 1221 i wylio’r wlad rhwng afon Mawddach ac afon Dyfi, y fynedfa naturiol i galon Gwynedd o’r De; y castell olaf o bwys i syrthio yn Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru, ym mis Ebrill 1283; mae dogfen dyddiedig 12 Rhagfyr 1263 yn cofnodi cytundeb rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Gruffudd ap Gwenwynwyn, efallai a luniwyd yn y castell; y mwyaf, y mwyaf cymhleth a’r mwyaf uchelgeisiol o gestyll tywysogion Gwynedd, ei gynllun afreolaidd yn dilyn y graig; wedi’i addurno â cherfluniau, dau farchog carreg yn gwarchod y fynedfa, teils paentiedig a ffenestri gwydr lliw, sy’n awgrymu llys a chanolfan weinyddol yn ogystal ag amddiffynfa.Castell-y-Bere ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93719): sefydlwyd gan Lywelyn ab Iorwerth yn 1221 i ddiogelu ei arglwyddiaeth ac amddiffyn ymyl ddeheuol ei diroedd; adfeilion helaeth o waith maen, gyda thyrau petryal a chrwn a dau dŵr hir ar ffurf D sy’n nodweddiadol Gymreig; mynedfa amddiffynnol gywrain iawn gyda ffosydd a dau dŵr porth, pob un â phont godi a phorthcwlis; ildiwyd i Edward I ym mis Ebrill 1283; ni pharhaodd y castell na’r fwrdeistref mewn defnydd wedi gwrthryfel Cymreig 1294–5; pan gliriwyd yr adfeilion yn 1851, cafwyd crochenwaith a darnau arian Rhufeinig yn y ffynnon.
| Codwyd | 1221, gan Lywelyn FawrFfynonellauCastell y Bere ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll pwysicaf tywysogion Gwynedd yn y 13eg ganrif, a godwyd gan Lywelyn Fawr; mae lle i gredu i’r bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch gyfansoddi ei farwnad enwog i Lywelyn ap Gruffudd yn y Bere yn Rhagfyr 1282 neu ddechrau 1283; yng nghwmwd Ystumanner, cantref Meirionnydd, ym mhen uchaf Dyffryn Dysynni, ar fryncyn isel ar lan ddeheuol Afon Cader, gyda chadwyn Cadair Idris yn ei gysgodi i’r gogledd, a gwylfa ar Graig yr Aderyn; codwyd yn 1221 i wylio’r wlad rhwng afon Mawddach ac afon Dyfi, y fynedfa naturiol i galon Gwynedd o’r De; y castell olaf o bwys i syrthio yn Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru, ym mis Ebrill 1283; mae dogfen dyddiedig 12 Rhagfyr 1263 yn cofnodi cytundeb rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Gruffudd ap Gwenwynwyn, efallai a luniwyd yn y castell; y mwyaf, y mwyaf cymhleth a’r mwyaf uchelgeisiol o gestyll tywysogion Gwynedd, ei gynllun afreolaidd yn dilyn y graig; wedi’i addurno â cherfluniau, dau farchog carreg yn gwarchod y fynedfa, teils paentiedig a ffenestri gwydr lliw, sy’n awgrymu llys a chanolfan weinyddol yn ogystal ag amddiffynfa.Castell-y-Bere ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93719): sefydlwyd gan Lywelyn ab Iorwerth yn 1221 i ddiogelu ei arglwyddiaeth ac amddiffyn ymyl ddeheuol ei diroedd; adfeilion helaeth o waith maen, gyda thyrau petryal a chrwn a dau dŵr hir ar ffurf D sy’n nodweddiadol Gymreig; mynedfa amddiffynnol gywrain iawn gyda ffosydd a dau dŵr porth, pob un â phont godi a phorthcwlis; ildiwyd i Edward I ym mis Ebrill 1283; ni pharhaodd y castell na’r fwrdeistref mewn defnydd wedi gwrthryfel Cymreig 1294–5; pan gliriwyd yr adfeilion yn 1851, cafwyd crochenwaith a darnau arian Rhufeinig yn y ffynnon. |
|---|---|
| Cantref | Meirionnydd, cwmwd YstumannerFfynhonnellCastell y Bere ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll pwysicaf tywysogion Gwynedd yn y 13eg ganrif, a godwyd gan Lywelyn Fawr; mae lle i gredu i’r bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch gyfansoddi ei farwnad enwog i Lywelyn ap Gruffudd yn y Bere yn Rhagfyr 1282 neu ddechrau 1283; yng nghwmwd Ystumanner, cantref Meirionnydd, ym mhen uchaf Dyffryn Dysynni, ar fryncyn isel ar lan ddeheuol Afon Cader, gyda chadwyn Cadair Idris yn ei gysgodi i’r gogledd, a gwylfa ar Graig yr Aderyn; codwyd yn 1221 i wylio’r wlad rhwng afon Mawddach ac afon Dyfi, y fynedfa naturiol i galon Gwynedd o’r De; y castell olaf o bwys i syrthio yn Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru, ym mis Ebrill 1283; mae dogfen dyddiedig 12 Rhagfyr 1263 yn cofnodi cytundeb rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Gruffudd ap Gwenwynwyn, efallai a luniwyd yn y castell; y mwyaf, y mwyaf cymhleth a’r mwyaf uchelgeisiol o gestyll tywysogion Gwynedd, ei gynllun afreolaidd yn dilyn y graig; wedi’i addurno â cherfluniau, dau farchog carreg yn gwarchod y fynedfa, teils paentiedig a ffenestri gwydr lliw, sy’n awgrymu llys a chanolfan weinyddol yn ogystal ag amddiffynfa. |
| Syrthiodd | Ebrill 1283FfynonellauCastell y Bere ↗Wikipedia (Saesneg)Castell y Bere, castell Cymreig ger Llanfihangel-y-pennant yng Ngwynedd, a godwyd gan Lywelyn Fawr yn yr 1220au ar fryncyn creigiog uwchben Dyffryn Dysynni ger Cadair Idris, i ddiogelu de-orllewin Gwynedd a’r llwybrau masnach mynyddig rhwng Gwynedd, Powys Wenwynwyn a Deheubarth; y cyntaf o sawl castell carreg a gododd Llywelyn; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd dŵr i’r de, fel yr un yn Nolforwyn; gwarchaewyd a chipiwyd gan luoedd Edward I ym mis Ebrill 1283; sefydlodd Edward dref fach wrth ei ymyl; wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 gadawyd y castell a’r dref; cliriwyd yn yr 1850au, rhoddwyd yng ngofal y wladwriaeth yn 1949 gan Charles Corbett, ac mae bellach yng ngofal Cadw; mae’r tŵr gogleddol yn apsidaidd, ar ffurf D, nodweddiadol o gestyll Cymreig dechrau’r 13eg ganrif; yn anarferol roedd ynddo gerfluniau addurnol, gan gynnwys delwau o filwyr, a theils llawr addurnol, nodwedd a rennir â Chricieth yn unig, ac mae’r hanesydd Lawrence Butler yn cyfrif ei gerfiadau ymhlith ‘some of the finest stone carving from thirteenth-century Wales’; ‘Castell y Bere’ yw trac cyntaf albwm Plethyn Rhown Garreg ar Garreg (1981), gyda geiriau gan Myrddin ap Dafydd.Castell y Bere ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll pwysicaf tywysogion Gwynedd yn y 13eg ganrif, a godwyd gan Lywelyn Fawr; mae lle i gredu i’r bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch gyfansoddi ei farwnad enwog i Lywelyn ap Gruffudd yn y Bere yn Rhagfyr 1282 neu ddechrau 1283; yng nghwmwd Ystumanner, cantref Meirionnydd, ym mhen uchaf Dyffryn Dysynni, ar fryncyn isel ar lan ddeheuol Afon Cader, gyda chadwyn Cadair Idris yn ei gysgodi i’r gogledd, a gwylfa ar Graig yr Aderyn; codwyd yn 1221 i wylio’r wlad rhwng afon Mawddach ac afon Dyfi, y fynedfa naturiol i galon Gwynedd o’r De; y castell olaf o bwys i syrthio yn Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru, ym mis Ebrill 1283; mae dogfen dyddiedig 12 Rhagfyr 1263 yn cofnodi cytundeb rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Gruffudd ap Gwenwynwyn, efallai a luniwyd yn y castell; y mwyaf, y mwyaf cymhleth a’r mwyaf uchelgeisiol o gestyll tywysogion Gwynedd, ei gynllun afreolaidd yn dilyn y graig; wedi’i addurno â cherfluniau, dau farchog carreg yn gwarchod y fynedfa, teils paentiedig a ffenestri gwydr lliw, sy’n awgrymu llys a chanolfan weinyddol yn ogystal ag amddiffynfa.Castell-y-Bere ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93719): sefydlwyd gan Lywelyn ab Iorwerth yn 1221 i ddiogelu ei arglwyddiaeth ac amddiffyn ymyl ddeheuol ei diroedd; adfeilion helaeth o waith maen, gyda thyrau petryal a chrwn a dau dŵr hir ar ffurf D sy’n nodweddiadol Gymreig; mynedfa amddiffynnol gywrain iawn gyda ffosydd a dau dŵr porth, pob un â phont godi a phorthcwlis; ildiwyd i Edward I ym mis Ebrill 1283; ni pharhaodd y castell na’r fwrdeistref mewn defnydd wedi gwrthryfel Cymreig 1294–5; pan gliriwyd yr adfeilion yn 1851, cafwyd crochenwaith a darnau arian Rhufeinig yn y ffynnon. |
Gwarchod y de
Yn 1221 cymerodd Llywelyn Feirionnydd i’w ddwylo ei hun a chodi’r Bere i wylio’r wlad rhwng afon Mawddach ac afon Dyfi, y fynedfa naturiol i galon Gwynedd o’r de, a’r llwybrau masnach mynyddig i Bowys a Deheubarth. Gwyliai gwylfa ar Graig yr Aderyn yr unig ffordd hawdd i mewn, i fyny’r dyffryn o’r arfordir. Dyma’r cyntaf o gestyll carreg Llywelyn.FfynonellauCastell y Bere ↗Wikipedia (Saesneg)Castell y Bere, castell Cymreig ger Llanfihangel-y-pennant yng Ngwynedd, a godwyd gan Lywelyn Fawr yn yr 1220au ar fryncyn creigiog uwchben Dyffryn Dysynni ger Cadair Idris, i ddiogelu de-orllewin Gwynedd a’r llwybrau masnach mynyddig rhwng Gwynedd, Powys Wenwynwyn a Deheubarth; y cyntaf o sawl castell carreg a gododd Llywelyn; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd dŵr i’r de, fel yr un yn Nolforwyn; gwarchaewyd a chipiwyd gan luoedd Edward I ym mis Ebrill 1283; sefydlodd Edward dref fach wrth ei ymyl; wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 gadawyd y castell a’r dref; cliriwyd yn yr 1850au, rhoddwyd yng ngofal y wladwriaeth yn 1949 gan Charles Corbett, ac mae bellach yng ngofal Cadw; mae’r tŵr gogleddol yn apsidaidd, ar ffurf D, nodweddiadol o gestyll Cymreig dechrau’r 13eg ganrif; yn anarferol roedd ynddo gerfluniau addurnol, gan gynnwys delwau o filwyr, a theils llawr addurnol, nodwedd a rennir â Chricieth yn unig, ac mae’r hanesydd Lawrence Butler yn cyfrif ei gerfiadau ymhlith ‘some of the finest stone carving from thirteenth-century Wales’; ‘Castell y Bere’ yw trac cyntaf albwm Plethyn Rhown Garreg ar Garreg (1981), gyda geiriau gan Myrddin ap Dafydd.Castell y Bere ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll pwysicaf tywysogion Gwynedd yn y 13eg ganrif, a godwyd gan Lywelyn Fawr; mae lle i gredu i’r bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch gyfansoddi ei farwnad enwog i Lywelyn ap Gruffudd yn y Bere yn Rhagfyr 1282 neu ddechrau 1283; yng nghwmwd Ystumanner, cantref Meirionnydd, ym mhen uchaf Dyffryn Dysynni, ar fryncyn isel ar lan ddeheuol Afon Cader, gyda chadwyn Cadair Idris yn ei gysgodi i’r gogledd, a gwylfa ar Graig yr Aderyn; codwyd yn 1221 i wylio’r wlad rhwng afon Mawddach ac afon Dyfi, y fynedfa naturiol i galon Gwynedd o’r De; y castell olaf o bwys i syrthio yn Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru, ym mis Ebrill 1283; mae dogfen dyddiedig 12 Rhagfyr 1263 yn cofnodi cytundeb rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Gruffudd ap Gwenwynwyn, efallai a luniwyd yn y castell; y mwyaf, y mwyaf cymhleth a’r mwyaf uchelgeisiol o gestyll tywysogion Gwynedd, ei gynllun afreolaidd yn dilyn y graig; wedi’i addurno â cherfluniau, dau farchog carreg yn gwarchod y fynedfa, teils paentiedig a ffenestri gwydr lliw, sy’n awgrymu llys a chanolfan weinyddol yn ogystal ag amddiffynfa.Castell-y-Bere ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93719): sefydlwyd gan Lywelyn ab Iorwerth yn 1221 i ddiogelu ei arglwyddiaeth ac amddiffyn ymyl ddeheuol ei diroedd; adfeilion helaeth o waith maen, gyda thyrau petryal a chrwn a dau dŵr hir ar ffurf D sy’n nodweddiadol Gymreig; mynedfa amddiffynnol gywrain iawn gyda ffosydd a dau dŵr porth, pob un â phont godi a phorthcwlis; ildiwyd i Edward I ym mis Ebrill 1283; ni pharhaodd y castell na’r fwrdeistref mewn defnydd wedi gwrthryfel Cymreig 1294–5; pan gliriwyd yr adfeilion yn 1851, cafwyd crochenwaith a darnau arian Rhufeinig yn y ffynnon.
Llys o garreg gerfiedig
Roedd y Bere yn llys ac yn ganolfan weinyddol yn ogystal ag yn amddiffynfa. Gwarchodai dau farchog carreg ei fynedfa, ac roedd ganddo deils llawr paentiedig a ffenestri gwydr lliw; dim ond Cricieth sy’n rhannu cerfio o’r fath ymhlith cestyll Cymreig cynnar. Mae’r hanesydd Lawrence Butler yn cyfrif ei gerfiadau ymhlith ‘some of the finest stone carving from thirteenth-century Wales’. Mae ei dyrau hir ar ffurf D yn nodweddiadol o gestyll tywysogion Cymru.FfynonellauCastell y Bere ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll pwysicaf tywysogion Gwynedd yn y 13eg ganrif, a godwyd gan Lywelyn Fawr; mae lle i gredu i’r bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch gyfansoddi ei farwnad enwog i Lywelyn ap Gruffudd yn y Bere yn Rhagfyr 1282 neu ddechrau 1283; yng nghwmwd Ystumanner, cantref Meirionnydd, ym mhen uchaf Dyffryn Dysynni, ar fryncyn isel ar lan ddeheuol Afon Cader, gyda chadwyn Cadair Idris yn ei gysgodi i’r gogledd, a gwylfa ar Graig yr Aderyn; codwyd yn 1221 i wylio’r wlad rhwng afon Mawddach ac afon Dyfi, y fynedfa naturiol i galon Gwynedd o’r De; y castell olaf o bwys i syrthio yn Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru, ym mis Ebrill 1283; mae dogfen dyddiedig 12 Rhagfyr 1263 yn cofnodi cytundeb rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Gruffudd ap Gwenwynwyn, efallai a luniwyd yn y castell; y mwyaf, y mwyaf cymhleth a’r mwyaf uchelgeisiol o gestyll tywysogion Gwynedd, ei gynllun afreolaidd yn dilyn y graig; wedi’i addurno â cherfluniau, dau farchog carreg yn gwarchod y fynedfa, teils paentiedig a ffenestri gwydr lliw, sy’n awgrymu llys a chanolfan weinyddol yn ogystal ag amddiffynfa.Castell y Bere ↗Wikipedia (Saesneg)Castell y Bere, castell Cymreig ger Llanfihangel-y-pennant yng Ngwynedd, a godwyd gan Lywelyn Fawr yn yr 1220au ar fryncyn creigiog uwchben Dyffryn Dysynni ger Cadair Idris, i ddiogelu de-orllewin Gwynedd a’r llwybrau masnach mynyddig rhwng Gwynedd, Powys Wenwynwyn a Deheubarth; y cyntaf o sawl castell carreg a gododd Llywelyn; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd dŵr i’r de, fel yr un yn Nolforwyn; gwarchaewyd a chipiwyd gan luoedd Edward I ym mis Ebrill 1283; sefydlodd Edward dref fach wrth ei ymyl; wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 gadawyd y castell a’r dref; cliriwyd yn yr 1850au, rhoddwyd yng ngofal y wladwriaeth yn 1949 gan Charles Corbett, ac mae bellach yng ngofal Cadw; mae’r tŵr gogleddol yn apsidaidd, ar ffurf D, nodweddiadol o gestyll Cymreig dechrau’r 13eg ganrif; yn anarferol roedd ynddo gerfluniau addurnol, gan gynnwys delwau o filwyr, a theils llawr addurnol, nodwedd a rennir â Chricieth yn unig, ac mae’r hanesydd Lawrence Butler yn cyfrif ei gerfiadau ymhlith ‘some of the finest stone carving from thirteenth-century Wales’; ‘Castell y Bere’ yw trac cyntaf albwm Plethyn Rhown Garreg ar Garreg (1981), gyda geiriau gan Myrddin ap Dafydd.Castell-y-Bere ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93719): sefydlwyd gan Lywelyn ab Iorwerth yn 1221 i ddiogelu ei arglwyddiaeth ac amddiffyn ymyl ddeheuol ei diroedd; adfeilion helaeth o waith maen, gyda thyrau petryal a chrwn a dau dŵr hir ar ffurf D sy’n nodweddiadol Gymreig; mynedfa amddiffynnol gywrain iawn gyda ffosydd a dau dŵr porth, pob un â phont godi a phorthcwlis; ildiwyd i Edward I ym mis Ebrill 1283; ni pharhaodd y castell na’r fwrdeistref mewn defnydd wedi gwrthryfel Cymreig 1294–5; pan gliriwyd yr adfeilion yn 1851, cafwyd crochenwaith a darnau arian Rhufeinig yn y ffynnon.
Llywelyn ap Gruffudd yn y Bere
Ychwanegodd ŵyr Llywelyn Fawr, Llywelyn ap Gruffudd, dŵr deheuol fel yr un yn Nolforwyn. Efallai mai yma y lluniwyd dogfen 12 Rhagfyr 1263 sy’n cofnodi ei gytundeb â Gruffudd ap Gwenwynwyn.FfynonellauCastell y Bere ↗Wikipedia (Saesneg)Castell y Bere, castell Cymreig ger Llanfihangel-y-pennant yng Ngwynedd, a godwyd gan Lywelyn Fawr yn yr 1220au ar fryncyn creigiog uwchben Dyffryn Dysynni ger Cadair Idris, i ddiogelu de-orllewin Gwynedd a’r llwybrau masnach mynyddig rhwng Gwynedd, Powys Wenwynwyn a Deheubarth; y cyntaf o sawl castell carreg a gododd Llywelyn; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd dŵr i’r de, fel yr un yn Nolforwyn; gwarchaewyd a chipiwyd gan luoedd Edward I ym mis Ebrill 1283; sefydlodd Edward dref fach wrth ei ymyl; wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 gadawyd y castell a’r dref; cliriwyd yn yr 1850au, rhoddwyd yng ngofal y wladwriaeth yn 1949 gan Charles Corbett, ac mae bellach yng ngofal Cadw; mae’r tŵr gogleddol yn apsidaidd, ar ffurf D, nodweddiadol o gestyll Cymreig dechrau’r 13eg ganrif; yn anarferol roedd ynddo gerfluniau addurnol, gan gynnwys delwau o filwyr, a theils llawr addurnol, nodwedd a rennir â Chricieth yn unig, ac mae’r hanesydd Lawrence Butler yn cyfrif ei gerfiadau ymhlith ‘some of the finest stone carving from thirteenth-century Wales’; ‘Castell y Bere’ yw trac cyntaf albwm Plethyn Rhown Garreg ar Garreg (1981), gyda geiriau gan Myrddin ap Dafydd.Castell y Bere ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll pwysicaf tywysogion Gwynedd yn y 13eg ganrif, a godwyd gan Lywelyn Fawr; mae lle i gredu i’r bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch gyfansoddi ei farwnad enwog i Lywelyn ap Gruffudd yn y Bere yn Rhagfyr 1282 neu ddechrau 1283; yng nghwmwd Ystumanner, cantref Meirionnydd, ym mhen uchaf Dyffryn Dysynni, ar fryncyn isel ar lan ddeheuol Afon Cader, gyda chadwyn Cadair Idris yn ei gysgodi i’r gogledd, a gwylfa ar Graig yr Aderyn; codwyd yn 1221 i wylio’r wlad rhwng afon Mawddach ac afon Dyfi, y fynedfa naturiol i galon Gwynedd o’r De; y castell olaf o bwys i syrthio yn Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru, ym mis Ebrill 1283; mae dogfen dyddiedig 12 Rhagfyr 1263 yn cofnodi cytundeb rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Gruffudd ap Gwenwynwyn, efallai a luniwyd yn y castell; y mwyaf, y mwyaf cymhleth a’r mwyaf uchelgeisiol o gestyll tywysogion Gwynedd, ei gynllun afreolaidd yn dilyn y graig; wedi’i addurno â cherfluniau, dau farchog carreg yn gwarchod y fynedfa, teils paentiedig a ffenestri gwydr lliw, sy’n awgrymu llys a chanolfan weinyddol yn ogystal ag amddiffynfa.
Y farwnad fawr
Mae lle i gredu mai yma yn y Bere y cyfansoddodd y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch ei farwnad enwog i Lywelyn ap Gruffudd, yn Rhagfyr 1282 neu ddechrau 1283. Ym mis Ebrill 1283 ildiwyd y castell i luoedd Edward I, y castell Cymreig olaf o bwys i syrthio yn Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru.FfynonellauCastell y Bere ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll pwysicaf tywysogion Gwynedd yn y 13eg ganrif, a godwyd gan Lywelyn Fawr; mae lle i gredu i’r bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch gyfansoddi ei farwnad enwog i Lywelyn ap Gruffudd yn y Bere yn Rhagfyr 1282 neu ddechrau 1283; yng nghwmwd Ystumanner, cantref Meirionnydd, ym mhen uchaf Dyffryn Dysynni, ar fryncyn isel ar lan ddeheuol Afon Cader, gyda chadwyn Cadair Idris yn ei gysgodi i’r gogledd, a gwylfa ar Graig yr Aderyn; codwyd yn 1221 i wylio’r wlad rhwng afon Mawddach ac afon Dyfi, y fynedfa naturiol i galon Gwynedd o’r De; y castell olaf o bwys i syrthio yn Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru, ym mis Ebrill 1283; mae dogfen dyddiedig 12 Rhagfyr 1263 yn cofnodi cytundeb rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Gruffudd ap Gwenwynwyn, efallai a luniwyd yn y castell; y mwyaf, y mwyaf cymhleth a’r mwyaf uchelgeisiol o gestyll tywysogion Gwynedd, ei gynllun afreolaidd yn dilyn y graig; wedi’i addurno â cherfluniau, dau farchog carreg yn gwarchod y fynedfa, teils paentiedig a ffenestri gwydr lliw, sy’n awgrymu llys a chanolfan weinyddol yn ogystal ag amddiffynfa.Castell-y-Bere ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93719): sefydlwyd gan Lywelyn ab Iorwerth yn 1221 i ddiogelu ei arglwyddiaeth ac amddiffyn ymyl ddeheuol ei diroedd; adfeilion helaeth o waith maen, gyda thyrau petryal a chrwn a dau dŵr hir ar ffurf D sy’n nodweddiadol Gymreig; mynedfa amddiffynnol gywrain iawn gyda ffosydd a dau dŵr porth, pob un â phont godi a phorthcwlis; ildiwyd i Edward I ym mis Ebrill 1283; ni pharhaodd y castell na’r fwrdeistref mewn defnydd wedi gwrthryfel Cymreig 1294–5; pan gliriwyd yr adfeilion yn 1851, cafwyd crochenwaith a darnau arian Rhufeinig yn y ffynnon.
Yn cael ei gofio ar gân
Wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 gadawyd y castell. Pan gliriwyd yr adfeilion yn 1851, cafwyd crochenwaith a darnau arian Rhufeinig yn ei ffynnon. Heddiw mae yng ngofal Cadw, ac agorodd y grŵp gwerin Plethyn eu halbwm Rhown Garreg ar Garreg yn 1981 gyda ‘Castell y Bere’, geiriau gan Myrddin ap Dafydd.FfynonellauCastell y Bere ↗Wikipedia (Saesneg)Castell y Bere, castell Cymreig ger Llanfihangel-y-pennant yng Ngwynedd, a godwyd gan Lywelyn Fawr yn yr 1220au ar fryncyn creigiog uwchben Dyffryn Dysynni ger Cadair Idris, i ddiogelu de-orllewin Gwynedd a’r llwybrau masnach mynyddig rhwng Gwynedd, Powys Wenwynwyn a Deheubarth; y cyntaf o sawl castell carreg a gododd Llywelyn; ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd dŵr i’r de, fel yr un yn Nolforwyn; gwarchaewyd a chipiwyd gan luoedd Edward I ym mis Ebrill 1283; sefydlodd Edward dref fach wrth ei ymyl; wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 gadawyd y castell a’r dref; cliriwyd yn yr 1850au, rhoddwyd yng ngofal y wladwriaeth yn 1949 gan Charles Corbett, ac mae bellach yng ngofal Cadw; mae’r tŵr gogleddol yn apsidaidd, ar ffurf D, nodweddiadol o gestyll Cymreig dechrau’r 13eg ganrif; yn anarferol roedd ynddo gerfluniau addurnol, gan gynnwys delwau o filwyr, a theils llawr addurnol, nodwedd a rennir â Chricieth yn unig, ac mae’r hanesydd Lawrence Butler yn cyfrif ei gerfiadau ymhlith ‘some of the finest stone carving from thirteenth-century Wales’; ‘Castell y Bere’ yw trac cyntaf albwm Plethyn Rhown Garreg ar Garreg (1981), gyda geiriau gan Myrddin ap Dafydd.Castell-y-Bere ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93719): sefydlwyd gan Lywelyn ab Iorwerth yn 1221 i ddiogelu ei arglwyddiaeth ac amddiffyn ymyl ddeheuol ei diroedd; adfeilion helaeth o waith maen, gyda thyrau petryal a chrwn a dau dŵr hir ar ffurf D sy’n nodweddiadol Gymreig; mynedfa amddiffynnol gywrain iawn gyda ffosydd a dau dŵr porth, pob un â phont godi a phorthcwlis; ildiwyd i Edward I ym mis Ebrill 1283; ni pharhaodd y castell na’r fwrdeistref mewn defnydd wedi gwrthryfel Cymreig 1294–5; pan gliriwyd yr adfeilion yn 1851, cafwyd crochenwaith a darnau arian Rhufeinig yn y ffynnon.
Ffynonellau a darllen pellach
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llysoedd a chestyll y tywysogion
0 / 7Lle y cynhaliai tywysogion Cymru eu llys ac yr adeiladent mewn carreg.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









