Hanes Cymru / Chwedlau

Bae Ceredigion · Cardigan Bay

Cantre’r Gwaelod

Tir bras dan Fae Ceredigion, a gollwyd mewn un noson am i un dyn anghofio cau llifddor.

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Lle mae tonnau Bae Ceredigion heddiw, roedd unwaith dir teg, isel o’r enw Cantre’r Gwaelod. Roedd ynddo un ar bymtheg o ddinasoedd, a’r Brenin Gwyddno Garanhir oedd piau ef. Cedwid y môr allan gan forglawdd mawr, â llifddorau a agorid ar y trai i ddraenio’r caeau a’u cau drachefn cyn i’r dŵr godi.

Ceidwad y llifddorau oedd tywysog o’r enw Seithenyn. Un noson roedd gwledd yn llys y brenin, ac yfodd Seithenyn yn drwm a syrthio i gysgu. Chwythodd storm o’r gorllewin. Cododd y llanw, safai’r dorau ar agor, a llifodd y môr drwodd. Erbyn y bore roedd Cantre’r Gwaelod wedi mynd, a dim ond ychydig a ddihangodd i’r bryniau ar hyd y sarn.

Dywedir, ar noson lonydd, os sefwch ar y traeth yn Aberdyfi, y gallwch glywed clychau’r eglwysi a foddwyd yn canu dan y dŵr.

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Y fersiwn hynaf yw cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif gynharaf a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg, lle mai Maes Gwyddno yw’r tir a foddwyd.

Llyfr Ducyn 1250
Cloch y Llanw2011
Cadair yr Eisteddfod1925

Gwyddno Garanhir

Roedd Gwyddno Garanhir yn llywodraethu’r tir o Gaer Wyddno, ac mae cerdd y Llyfr Du yn sôn am forwyn ffynnon, Mererid, a’r ffynnon a orlifodd.

Y goedwig dan y tywod

Ar drai mae bonion derw, pinwydd, bedw, helyg a chyll i’w gweld ar draeth y Borth, wedi’u cadw gan y mawn, a dadorchuddiodd Storm Hannah ragor ohonynt yn 2019. Mae traddodiad Cymru’n dal mai olion Cantre’r Gwaelod ydynt.

Y sarnau

Mae Sarn Badrig, ‘ffordd Sant Padrig’, a’r sarnau eraill yn ymestyn sawl milltir i’r môr rhwng aberoedd gogledd Bae Ceredigion, ac ym marn daearegwyr marianau rhewlifol ydynt.

Clychau Aberdyfi

Roedd y gân Clychau Aberdyfi yn boblogaidd o’r 1700au, ac ym mis Gorffennaf 2011 gosodwyd Cloch y Llanw Marcus Vergette dan y lanfa yn Aberdyfi. Ysgrifennodd Thomas Love Peacock The Misfortunes of Elphin yn 1829, ac enillodd Dewi Morgan y Gadair yn Eisteddfod Pwllheli 1925 ag awdl ar y tir a foddwyd.

Llun: Y goedwig foddedig yn Ynys-las, yn y golwg ar drai. Ffotograff: Richerman, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf