
Cymru Glyndŵr
Castell Harlech
Cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddefnyddio fel ei lys. Yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau ysbrydolodd ei warchae hir y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Meirionnydd →

Ystyr yr enw
Harlech: ‘llech hardd’ yn ôl pob tebyg (hardd + llech)
Harlech
- Har hardd, yn ôl pob tebyg
- lech llecho llech (treiglad meddal: ll → l)
Saif Castell Harlech ar graig uwchben Bae Ceredigion ag Eryri y tu ôl iddo. Am bedair blynedd bu’n gartref i Owain Glyndŵr, ei deulu a’i lys, ac yma y cynhaliodd ei ail senedd.FfynonellauCastell Harlech ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93729): ar graig uwchben y môr ag Eryri y tu ôl, ag un o’r golygfeydd gorau ar draws gogledd Bae Ceredigion; dechreuwyd codi ym mis Mai 1283 ac roedd bron yn gyflawn erbyn 1289; consentrig, cymesur, â phedwar tŵr cornel a phorthdy mawr; pan ddechreuwyd ef cyrhaeddai’r môr droed y clogwyni a gellid ei gyflenwi mewn cwch; yn 1404 daeth yn llys a chartref teulu Owain Glyndŵr hyd 1409; dywedir i’r gân Gwŷr Harlech ddod o warchae Rhyfeloedd y Rhosynnau, 1461 hyd 1468, y gwarchae hiraf yn hanes Prydain; mae’r hen stori’n gosod yma gaer Bendigeidfran, a fu’n byw yma gyda’i chwaer Branwen, ac un o’r tyrau wedi’i enwi ar ei hôl.Harlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd.
| Codwyd | 1283 hyd 1289FfynhonnellCastell Harlech ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93729): ar graig uwchben y môr ag Eryri y tu ôl, ag un o’r golygfeydd gorau ar draws gogledd Bae Ceredigion; dechreuwyd codi ym mis Mai 1283 ac roedd bron yn gyflawn erbyn 1289; consentrig, cymesur, â phedwar tŵr cornel a phorthdy mawr; pan ddechreuwyd ef cyrhaeddai’r môr droed y clogwyni a gellid ei gyflenwi mewn cwch; yn 1404 daeth yn llys a chartref teulu Owain Glyndŵr hyd 1409; dywedir i’r gân Gwŷr Harlech ddod o warchae Rhyfeloedd y Rhosynnau, 1461 hyd 1468, y gwarchae hiraf yn hanes Prydain; mae’r hen stori’n gosod yma gaer Bendigeidfran, a fu’n byw yma gyda’i chwaer Branwen, ac un o’r tyrau wedi’i enwi ar ei hôl. |
|---|---|
| Llys Glyndŵr | 1404 hyd 1409FfynhonnellCastell Harlech ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93729): ar graig uwchben y môr ag Eryri y tu ôl, ag un o’r golygfeydd gorau ar draws gogledd Bae Ceredigion; dechreuwyd codi ym mis Mai 1283 ac roedd bron yn gyflawn erbyn 1289; consentrig, cymesur, â phedwar tŵr cornel a phorthdy mawr; pan ddechreuwyd ef cyrhaeddai’r môr droed y clogwyni a gellid ei gyflenwi mewn cwch; yn 1404 daeth yn llys a chartref teulu Owain Glyndŵr hyd 1409; dywedir i’r gân Gwŷr Harlech ddod o warchae Rhyfeloedd y Rhosynnau, 1461 hyd 1468, y gwarchae hiraf yn hanes Prydain; mae’r hen stori’n gosod yma gaer Bendigeidfran, a fu’n byw yma gyda’i chwaer Branwen, ac un o’r tyrau wedi’i enwi ar ei hôl. |
| Grisiau i’r hen draeth | 127FfynhonnellHarlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd. |
Llys Bendigeidfran
Ym Mhedair Cainc y Mabinogi, Harlech yw llys Bendigeidfran a’i chwaer Branwen ferch Llŷr, y ceir ei hanes yn yr Ail Gainc. Mae un o dyrau’r castell yn dwyn enw Branwen, ar ffurf Tŵr Bronwen, erbyn 1564.FfynonellauCastell Harlech ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Castell Harlech, castell rhestredig gradd 1 a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289, un o’r pedwar castell consentrig gyda Chaernarfon, Biwmares a Chonwy; ym Mhedair Cainc y Mabinogi Harlech yw llys Bendigeidfran a’i chwaer Branwen ferch Llŷr, y ceir ei hanes yn yr Ail Gainc, er nad oes tystiolaeth archaeolegol o amddiffynfa Gymreig ar y safle cyn y castell presennol; yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr daeth y castell i’w ddwylo ddiwedd 1404 a bu’n gartref ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd; yng ngofal Cadw, ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO ers 1986.Castell Harlech ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93729): ar graig uwchben y môr ag Eryri y tu ôl, ag un o’r golygfeydd gorau ar draws gogledd Bae Ceredigion; dechreuwyd codi ym mis Mai 1283 ac roedd bron yn gyflawn erbyn 1289; consentrig, cymesur, â phedwar tŵr cornel a phorthdy mawr; pan ddechreuwyd ef cyrhaeddai’r môr droed y clogwyni a gellid ei gyflenwi mewn cwch; yn 1404 daeth yn llys a chartref teulu Owain Glyndŵr hyd 1409; dywedir i’r gân Gwŷr Harlech ddod o warchae Rhyfeloedd y Rhosynnau, 1461 hyd 1468, y gwarchae hiraf yn hanes Prydain; mae’r hen stori’n gosod yma gaer Bendigeidfran, a fu’n byw yma gyda’i chwaer Branwen, ac un o’r tyrau wedi’i enwi ar ei hôl.Harlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd.
Castell Edward ar y graig
Dechreuodd Edward I y castell ym mis Mai 1283 ac roedd bron yn orffenedig erbyn 1289, am tua £8,190, dan y prif saer maen James o St George. Fe’i codwyd o dywodfaen llwydwyrdd lleol mewn cylchoedd o furiau, â phedwar tŵr cornel a phorthdy mawr, ac yn 1286 roedd dros 900 o labrwyr, chwarelwyr, gofaint, seiri coed a seiri maen wrth eu gwaith.FfynonellauCastell Harlech ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93729): ar graig uwchben y môr ag Eryri y tu ôl, ag un o’r golygfeydd gorau ar draws gogledd Bae Ceredigion; dechreuwyd codi ym mis Mai 1283 ac roedd bron yn gyflawn erbyn 1289; consentrig, cymesur, â phedwar tŵr cornel a phorthdy mawr; pan ddechreuwyd ef cyrhaeddai’r môr droed y clogwyni a gellid ei gyflenwi mewn cwch; yn 1404 daeth yn llys a chartref teulu Owain Glyndŵr hyd 1409; dywedir i’r gân Gwŷr Harlech ddod o warchae Rhyfeloedd y Rhosynnau, 1461 hyd 1468, y gwarchae hiraf yn hanes Prydain; mae’r hen stori’n gosod yma gaer Bendigeidfran, a fu’n byw yma gyda’i chwaer Branwen, ac un o’r tyrau wedi’i enwi ar ei hôl.Harlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd.
Porth y dŵr
Pan godwyd y castell cyrhaeddai’r môr droed y clogwyni, ac roedd porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at y traeth fel y gellid cyflenwi’r castell mewn cwch. Ers hynny mae’r môr wedi cilio ymhell.FfynonellauHarlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd.Castell Harlech ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93729): ar graig uwchben y môr ag Eryri y tu ôl, ag un o’r golygfeydd gorau ar draws gogledd Bae Ceredigion; dechreuwyd codi ym mis Mai 1283 ac roedd bron yn gyflawn erbyn 1289; consentrig, cymesur, â phedwar tŵr cornel a phorthdy mawr; pan ddechreuwyd ef cyrhaeddai’r môr droed y clogwyni a gellid ei gyflenwi mewn cwch; yn 1404 daeth yn llys a chartref teulu Owain Glyndŵr hyd 1409; dywedir i’r gân Gwŷr Harlech ddod o warchae Rhyfeloedd y Rhosynnau, 1461 hyd 1468, y gwarchae hiraf yn hanes Prydain; mae’r hen stori’n gosod yma gaer Bendigeidfran, a fu’n byw yma gyda’i chwaer Branwen, ac un o’r tyrau wedi’i enwi ar ei hôl.
Cartref Owain Glyndŵr
Ddiwedd 1404 daeth y castell i ddwylo Owain Glyndŵr, a bu’n gartref iddo, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys iddo am bedair blynedd. Ym mis Awst 1405 cynhaliodd ei ail senedd yma, gyda llysgenhadon o’r Alban, Ffrainc, Llydaw a Chastîl.FfynonellauHarlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd.Castell Harlech ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Castell Harlech, castell rhestredig gradd 1 a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289, un o’r pedwar castell consentrig gyda Chaernarfon, Biwmares a Chonwy; ym Mhedair Cainc y Mabinogi Harlech yw llys Bendigeidfran a’i chwaer Branwen ferch Llŷr, y ceir ei hanes yn yr Ail Gainc, er nad oes tystiolaeth archaeolegol o amddiffynfa Gymreig ar y safle cyn y castell presennol; yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr daeth y castell i’w ddwylo ddiwedd 1404 a bu’n gartref ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd; yng ngofal Cadw, ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO ers 1986.Owain Glyndŵr timeline: 1405 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)28 Chwefror 1405: llofnodwyd y Cytundeb Tridarn gan Lyndŵr, Edmund Mortimer ac iarll Northumberland; ddechrau Awst, cyrhaeddodd byddin fawr o Ffrainc Aberdaugleddau i ymuno â Glyndŵr; ymosododd y llu Ffrengig a Chymreig ar Hwlffordd ac yna Ddinbych-y-pysgod; 22 Awst, gwersyllodd y fyddin ar Woodbury Hill, yn wynebu’r Saeson ar Abberley Hill; Awst 1405, ei ail senedd yn Harlech, gyda llysgenhadon o’r Alban, Ffrainc, Llydaw a Chastîl.
Gwŷr Harlech
Yn Rhyfeloedd y Rhosynnau daliodd y cwnstabl Dafydd ap Ieuan Harlech am saith mlynedd, o 1461 hyd 1468, y gwarchae hiraf yn hanes Prydain, ac yn 1468 glaniodd Siasbar Tudur yma gyda gwŷr o Ffrainc. Dywedir mai o’r gwarchae hwn y daeth y gân Gwŷr Harlech.FfynonellauHarlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd.Castell Harlech ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 93729): ar graig uwchben y môr ag Eryri y tu ôl, ag un o’r golygfeydd gorau ar draws gogledd Bae Ceredigion; dechreuwyd codi ym mis Mai 1283 ac roedd bron yn gyflawn erbyn 1289; consentrig, cymesur, â phedwar tŵr cornel a phorthdy mawr; pan ddechreuwyd ef cyrhaeddai’r môr droed y clogwyni a gellid ei gyflenwi mewn cwch; yn 1404 daeth yn llys a chartref teulu Owain Glyndŵr hyd 1409; dywedir i’r gân Gwŷr Harlech ddod o warchae Rhyfeloedd y Rhosynnau, 1461 hyd 1468, y gwarchae hiraf yn hanes Prydain; mae’r hen stori’n gosod yma gaer Bendigeidfran, a fu’n byw yma gyda’i chwaer Branwen, ac un o’r tyrau wedi’i enwi ar ei hôl.Men of Harlech ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir yn draddodiadol ei bod yn sôn am y gwarchae saith mlynedd ar gastell Harlech rhwng 1461 a 1468, pan ddaliodd y cwnstabl Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster ac y gwrthsafodd y gwarchodlu’r gwarchae hiraf y gwyddys amdano yn hanes Ynysoedd Prydain; argraffwyd yr alaw gyntaf yn 1794, yn The Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards, fel ‘Gorhoffedd Gwŷr Harlech’; ymddangosodd geiriau Cymraeg gan Dalhaiarn yn 1862 a chan Geiriog yn 1873.
Ymweld
Wedi’i baentio gan Turner, Sandby, Cotman a Varley, mae’r castell bellach yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’i enw Cymraeg, Castell Harlech, yn Saesneg hefyd. Mae’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.FfynhonnellHarlech Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Harlech, castell canoloesol rhestredig Gradd I ar fryncyn creigiog ger Môr Iwerddon, a godwyd gan Edward I rhwng 1282 a 1289 am tua £8,190; consentrig, o dywodfaen llwydwyrdd lleol, â phorthdy anferth; deuai’r môr yn llawer nes ar un adeg, ac mae porth dŵr a grisiau o 127 o risiau’n arwain i lawr at yr hen draethlin, fel y gellid cyflenwi’r castell o’r môr; yn 1286 roedd y gweithlu’n cynnwys 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen, dan James o St George, a fu’n gwnstabl o 1290 hyd 1293; ddiwedd 1404 daeth i ddwylo Owain Glyndŵr a bu’n gartref, yn gartref i’w deulu ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd, a chynhaliodd ei ail senedd yno ym mis Awst 1405; rhwng 1461 a 1468 daliodd Dafydd ap Ieuan ef dros Lancaster, a daeth yn gadarnle mawr olaf Lancaster; glaniodd Siasbar Tudur yno gyda milwyr o Ffrainc yn 1468; credir i’r gwarchae ysbrydoli’r gân Gwŷr Harlech; yn y Rhyfel Cartref hwn oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir mawr i ildio, ar 15 Mawrth 1647; fe’i paentiwyd gan Cotman, Sandby, Turner a Varley; yn 1343 roedd ei dyrau mewnol yn cynnwys Le Wedercoktour, a elwid erbyn 1564 yn Dŵr Bronwen; yng ngofal Cadw, Safle Treftadaeth y Byd ers 1986, a chyfrifa UNESCO ef ymhlith enghreifftiau gorau Ewrop o bensaernïaeth filwrol diwedd y 13eg a dechrau’r 14eg ganrif; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Harlech yn Saesneg hefyd.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Beth ddigwyddodd yma
Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)
Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.
Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o RufainGwrthryfel Glyndŵr
Cyhoeddir Owain Glyndŵr yn Dywysog Cymru ar 16 Medi, ac mae’n arwain gwrthryfel sy’n para dros ddeng mlynedd.
Gwrthryfel GlyndŵrHarlech ac Aberystwyth
Mae Owain Glyndŵr yn cipio cestyll mawr Harlech ac Aberystwyth. Daw Harlech yn llys ac yn gartref iddo.
Harlech ac AberystwythGwarchae Harlech
Harlech yw’r castell Lancastraidd olaf i ildio yn Rhyfeloedd y Rhosynnau, ar ôl gwarchae saith mlynedd a gofir yn y gân ‘Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech’.
Gwarchae Harlech
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf















