Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Seintiau

634 · ger Hexham

Brwydr olaf Cadwallon

Cadwallon o Wynedd yn erbyn Oswald o Fryneich

Llun: Cadwallon mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol · Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

634 · ger HexhamOes y SeintiauSafiad Cymreig (cronicl cynnar)Ar fap y brwydrau
Pryd634 · ger Hexham
Pwy a ymladdoddCadwallon o Wynedd yn erbyn Oswald o Fryneich
Yn erbynSaeson ac Eingl
Sut y daeth i benSafiad Cymreig

Yn 634, wrth Fur Rhufain i’r gogledd o Hexham, ymladdodd Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd ac am flwyddyn feistr ar Northumbria, ei frwydr olaf. Mae Annales Cambriae yn ei galw’n Gantscaul; mae’r Saeson yn ei chofio fel Heavenfield.

Meistr y gogledd#

Roedd Cadwallon wedi dod adref o alltudiaeth i drechu Edwin o Northumbria ar Gefn Digoll. Yna, gyda Phenda o Fersia, dygodd y rhyfel i wlad Edwin ei hun, ac yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633 lladdwyd Edwin. Holltodd Northumbria yn ei dwy hen deyrnas, Deifr a Bryneich, ac ysgubodd byddin Cadwallon drwy’r wlad.

Cododd dau frenin newydd yn ei erbyn, a syrthiodd y ddau. Gwarchaeodd Osric o Ddeifr ar Gadwallon yn haf 633, a’i ladd pan ruthrodd Cadwallon allan. Daeth Eanfrith o Fryneich ato i drafod heddwch, a’i ladd yntau. Am flwyddyn rheolodd brenin Gwynedd daleithiau Northumbria, un o’r Brythoniaid olaf i ddal cymaint o ddwyrain yr ynys.

Oswald yn dod adref#

Roedd brawd Eanfrith, Oswald, wedi treulio dwy flynedd ar bymtheg yn alltud, rhan ohonynt ymhlith Gwyddyl Dál Riata yn ôl pob tebyg, a daeth yn ôl yn awr i hawlio Bryneich. Ymddengys i fyddin y Cymry ymdeithio tua’r gogledd o Efrog ar hyd Dere Street, yr hen ffordd Rufeinig. Cymerodd Oswald safle cadarn wrth Fur Rhufain, tua phedair milltir i’r gogledd o Hexham.

Trefnodd ei wŷr yn wynebu’r dwyrain, gyda Brady’s Crag yn gwarchod ei ystlys ogleddol a’r Mur ei ystlys ddeheuol. Dywed Beda iddo godi croes a gweddïo gyda’i wŷr cyn y frwydr; dywedodd y Northumbriaid yn ddiweddarach i Sant Columba ddod ato mewn gweledigaeth y noson cynt ac addo buddugoliaeth iddo.

Y frwydr wrth y Mur#

Byddin Cadwallon oedd y fwyaf, ac mae Beda ei hun yn dweud iddo ddod â ‘lluoedd niferus iawn, a ymffrostiai na allai dim eu gwrthsefyll’. Ond roedd y tir yn ei erbyn. Bu’n rhaid i’w wŷr ymosod o’r dwyrain ar hyd y ffrynt gul rhwng y Mur a’r graig, lle na allent fynd o amgylch ystlysau Oswald. Nid yw’n hysbys pa mor hir y parhaodd yr ymladd na faint a syrthiodd, ond yn y diwedd torrodd rheng y Cymry a throi tua’r de.

Daliwyd Cadwallon tua deng milltir i’r de o’r maes, a’i ladd mewn lle a eilw Beda yn Denisesburna, nant Denisus, y credir heddiw mai Rowley Burn ger Whitley Chapel ydyw; mae’r hanesydd Max Adams yn ei gosod ger y Devil’s Water.

Heofenfeld#

Credai’r Northumbriaid fod buddugoliaeth Oswald â’r fyddin leiaf yn wyrth. Daeth y maes yn adnabyddus fel Heavenfield, Heofenfeld, ac yn gyrchfan pererinion, a chredai Beda mai ystyr fawr y frwydr oedd iddi ddod â Christnogaeth yn ôl i Northumbria. Tro rhyfedd oedd hwn, oherwydd roedd Cadwallon ei hun yn frenin Cristnogol, a wnaeth achos cyffredin â’r pagan Penda.

Cantscaul#

Mae Annales Cambriae yn cofnodi’r frwydr fel Bellum Cantscaul, ac yn ei dyddio i 631. Yn Gymraeg gall ‘cant’ olygu cylch neu gae caeedig, ac ‘ysgawl’ ryfelwr neu arwr, felly efallai i’r hen enw Cymraeg olygu rhywbeth fel cylch y rhyfelwyr.

Ei gofio#

Unodd Oswald Northumbria a theyrnasu am wyth mlynedd, nes i Benda, hen gynghreiriad Cadwallon, ei drechu a’i ladd ym Maes Cogwy. Mae croes bren wrth y ffordd i’r dwyrain o Chollerford yn nodi safle’r frwydr heddiw, a saif Eglwys Sant Oswald ar y bryn y tu ôl iddi. Yn y gogledd cofiwyd Cadwallon yn elyn. Yng Nghymru fe’i cofiwyd yn arwr cenedlaethol, ac mae tair cerdd a all ddod o’i oes ei hun yn cadw ei enw.

Y bobl

m. 634

Cadwallon ap Cadfan

Brenin Gwynedd (cronicl cynnar:Beda, 731)

Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.

Cadwallon ap Cadfan

Darllen mwy ar y wefan hon

Meigen

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf