Cadwallon ap Cadfan
Brenin Gwynedd (cronicl cynnar:Beda, 731)Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.
Cadwallon ap Cadfan

Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Seintiau
634 · ger Hexham
Cadwallon o Wynedd yn erbyn Oswald o Fryneich
Llun: Cadwallon mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol · Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Pryd | 634 · ger Hexham |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Cadwallon o Wynedd yn erbyn Oswald o Fryneich |
| Yn erbyn | Saeson ac Eingl |
| Sut y daeth i ben | Safiad Cymreig |
Yn 634, wrth Fur Rhufain i’r gogledd o Hexham, ymladdodd Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd ac am flwyddyn feistr ar Northumbria, ei frwydr olaf. Mae Annales Cambriae yn ei galw’n Gantscaul; mae’r Saeson yn ei chofio fel Heavenfield.FfynhonnellBattle of Heavenfield ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 633 neu 634 rhwng Oswald o Fryneich a Chadwallon ap Cadfan; mae Annales Cambriae yn ei chofnodi fel Bellum Cantscaul yn 631; Beda: Deniseburna ger Hefenfelth; wedi Hatfield Chase lladdodd Cadwallon Osric ac Eanfrith; dychwelodd Oswald o alltudiaeth; daeth byddin y Cymry o Efrog ar hyd Dere Street; safle Oswald wrth Fur Rhufain i’r gogledd o Hexham, rhwng Brady’s Crag a’r Mur; roedd y Cymry’n fwy niferus ond fe’u caethiwyd; daliwyd Cadwallon tua deng milltir i’r de a’i ladd yn Denisesburna; croes bren ac Eglwys Sant Oswald sy’n nodi’r safle; GPC: cant ‘cylch, cae caeedig’, ysgawl ‘rhyfelwr, arwr’.
Roedd Cadwallon wedi dod adref o alltudiaeth i drechu Edwin o Northumbria ar Gefn Digoll. Yna, gyda Phenda o Fersia, dygodd y rhyfel i wlad Edwin ei hun, ac yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633 lladdwyd Edwin. Holltodd Northumbria yn ei dwy hen deyrnas, Deifr a Bryneich, ac ysgubodd byddin Cadwallon drwy’r wlad.FfynonellauBattle of Heavenfield ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 633 neu 634 rhwng Oswald o Fryneich a Chadwallon ap Cadfan; mae Annales Cambriae yn ei chofnodi fel Bellum Cantscaul yn 631; Beda: Deniseburna ger Hefenfelth; wedi Hatfield Chase lladdodd Cadwallon Osric ac Eanfrith; dychwelodd Oswald o alltudiaeth; daeth byddin y Cymry o Efrog ar hyd Dere Street; safle Oswald wrth Fur Rhufain i’r gogledd o Hexham, rhwng Brady’s Crag a’r Mur; roedd y Cymry’n fwy niferus ond fe’u caethiwyd; daliwyd Cadwallon tua deng milltir i’r de a’i ladd yn Denisesburna; croes bren ac Eglwys Sant Oswald sy’n nodi’r safle; GPC: cant ‘cylch, cae caeedig’, ysgawl ‘rhyfelwr, arwr’.Cadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd 634; gorchfygodd Edwin Elfed, gyrrodd ei brenin Ceredig allan a chymryd Manaw a Môn; Annales Cambriae: gwarchae ar Gadwallon yn Glannauc (Ynys Seiriol) yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei bortreadu’n arweinydd arwrol yn erbyn Edwin ac yn sôn am frwydr yn Nigoll a’i gyfnod yn Iwerddon; gyda Phenda enillodd yn Hatfield Chase, 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: aeth Cadwallon a Phenda a difetha holl wlad Northumbria; Beda: rhuthrodd allan yn ddisymwth a dinistrio Osric; rheolodd Northumbria am flwyddyn; lladdwyd gan Oswald yn Heavenfield, 634; cofiwyd yn arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef; englynion yn Peniarth 21; noda John T. Koch fod enw Cædwalla o Wessex yn tarddu o’i enw ef.
Cododd dau frenin newydd yn ei erbyn, a syrthiodd y ddau. Gwarchaeodd Osric o Ddeifr ar Gadwallon yn haf 633, a’i ladd pan ruthrodd Cadwallon allan. Daeth Eanfrith o Fryneich ato i drafod heddwch, a’i ladd yntau. Am flwyddyn rheolodd brenin Gwynedd daleithiau Northumbria, un o’r Brythoniaid olaf i ddal cymaint o ddwyrain yr ynys.FfynonellauBattle of Heavenfield ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 633 neu 634 rhwng Oswald o Fryneich a Chadwallon ap Cadfan; mae Annales Cambriae yn ei chofnodi fel Bellum Cantscaul yn 631; Beda: Deniseburna ger Hefenfelth; wedi Hatfield Chase lladdodd Cadwallon Osric ac Eanfrith; dychwelodd Oswald o alltudiaeth; daeth byddin y Cymry o Efrog ar hyd Dere Street; safle Oswald wrth Fur Rhufain i’r gogledd o Hexham, rhwng Brady’s Crag a’r Mur; roedd y Cymry’n fwy niferus ond fe’u caethiwyd; daliwyd Cadwallon tua deng milltir i’r de a’i ladd yn Denisesburna; croes bren ac Eglwys Sant Oswald sy’n nodi’r safle; GPC: cant ‘cylch, cae caeedig’, ysgawl ‘rhyfelwr, arwr’.Cadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd 634; gorchfygodd Edwin Elfed, gyrrodd ei brenin Ceredig allan a chymryd Manaw a Môn; Annales Cambriae: gwarchae ar Gadwallon yn Glannauc (Ynys Seiriol) yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei bortreadu’n arweinydd arwrol yn erbyn Edwin ac yn sôn am frwydr yn Nigoll a’i gyfnod yn Iwerddon; gyda Phenda enillodd yn Hatfield Chase, 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: aeth Cadwallon a Phenda a difetha holl wlad Northumbria; Beda: rhuthrodd allan yn ddisymwth a dinistrio Osric; rheolodd Northumbria am flwyddyn; lladdwyd gan Oswald yn Heavenfield, 634; cofiwyd yn arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef; englynion yn Peniarth 21; noda John T. Koch fod enw Cædwalla o Wessex yn tarddu o’i enw ef.
Roedd brawd Eanfrith, Oswald, wedi treulio dwy flynedd ar bymtheg yn alltud, rhan ohonynt ymhlith Gwyddyl Dál Riata yn ôl pob tebyg, a daeth yn ôl yn awr i hawlio Bryneich. Ymddengys i fyddin y Cymry ymdeithio tua’r gogledd o Efrog ar hyd Dere Street, yr hen ffordd Rufeinig. Cymerodd Oswald safle cadarn wrth Fur Rhufain, tua phedair milltir i’r gogledd o Hexham.FfynhonnellBattle of Heavenfield ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 633 neu 634 rhwng Oswald o Fryneich a Chadwallon ap Cadfan; mae Annales Cambriae yn ei chofnodi fel Bellum Cantscaul yn 631; Beda: Deniseburna ger Hefenfelth; wedi Hatfield Chase lladdodd Cadwallon Osric ac Eanfrith; dychwelodd Oswald o alltudiaeth; daeth byddin y Cymry o Efrog ar hyd Dere Street; safle Oswald wrth Fur Rhufain i’r gogledd o Hexham, rhwng Brady’s Crag a’r Mur; roedd y Cymry’n fwy niferus ond fe’u caethiwyd; daliwyd Cadwallon tua deng milltir i’r de a’i ladd yn Denisesburna; croes bren ac Eglwys Sant Oswald sy’n nodi’r safle; GPC: cant ‘cylch, cae caeedig’, ysgawl ‘rhyfelwr, arwr’.
Trefnodd ei wŷr yn wynebu’r dwyrain, gyda Brady’s Crag yn gwarchod ei ystlys ogleddol a’r Mur ei ystlys ddeheuol. Dywed Beda iddo godi croes a gweddïo gyda’i wŷr cyn y frwydr; dywedodd y Northumbriaid yn ddiweddarach i Sant Columba ddod ato mewn gweledigaeth y noson cynt ac addo buddugoliaeth iddo.FfynhonnellBattle of Heavenfield ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 633 neu 634 rhwng Oswald o Fryneich a Chadwallon ap Cadfan; mae Annales Cambriae yn ei chofnodi fel Bellum Cantscaul yn 631; Beda: Deniseburna ger Hefenfelth; wedi Hatfield Chase lladdodd Cadwallon Osric ac Eanfrith; dychwelodd Oswald o alltudiaeth; daeth byddin y Cymry o Efrog ar hyd Dere Street; safle Oswald wrth Fur Rhufain i’r gogledd o Hexham, rhwng Brady’s Crag a’r Mur; roedd y Cymry’n fwy niferus ond fe’u caethiwyd; daliwyd Cadwallon tua deng milltir i’r de a’i ladd yn Denisesburna; croes bren ac Eglwys Sant Oswald sy’n nodi’r safle; GPC: cant ‘cylch, cae caeedig’, ysgawl ‘rhyfelwr, arwr’.
Byddin Cadwallon oedd y fwyaf, ac mae Beda ei hun yn dweud iddo ddod â ‘lluoedd niferus iawn, a ymffrostiai na allai dim eu gwrthsefyll’. Ond roedd y tir yn ei erbyn. Bu’n rhaid i’w wŷr ymosod o’r dwyrain ar hyd y ffrynt gul rhwng y Mur a’r graig, lle na allent fynd o amgylch ystlysau Oswald. Nid yw’n hysbys pa mor hir y parhaodd yr ymladd na faint a syrthiodd, ond yn y diwedd torrodd rheng y Cymry a throi tua’r de.FfynonellauBattle of Heavenfield ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 633 neu 634 rhwng Oswald o Fryneich a Chadwallon ap Cadfan; mae Annales Cambriae yn ei chofnodi fel Bellum Cantscaul yn 631; Beda: Deniseburna ger Hefenfelth; wedi Hatfield Chase lladdodd Cadwallon Osric ac Eanfrith; dychwelodd Oswald o alltudiaeth; daeth byddin y Cymry o Efrog ar hyd Dere Street; safle Oswald wrth Fur Rhufain i’r gogledd o Hexham, rhwng Brady’s Crag a’r Mur; roedd y Cymry’n fwy niferus ond fe’u caethiwyd; daliwyd Cadwallon tua deng milltir i’r de a’i ladd yn Denisesburna; croes bren ac Eglwys Sant Oswald sy’n nodi’r safle; GPC: cant ‘cylch, cae caeedig’, ysgawl ‘rhyfelwr, arwr’.Cadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd 634; gorchfygodd Edwin Elfed, gyrrodd ei brenin Ceredig allan a chymryd Manaw a Môn; Annales Cambriae: gwarchae ar Gadwallon yn Glannauc (Ynys Seiriol) yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei bortreadu’n arweinydd arwrol yn erbyn Edwin ac yn sôn am frwydr yn Nigoll a’i gyfnod yn Iwerddon; gyda Phenda enillodd yn Hatfield Chase, 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: aeth Cadwallon a Phenda a difetha holl wlad Northumbria; Beda: rhuthrodd allan yn ddisymwth a dinistrio Osric; rheolodd Northumbria am flwyddyn; lladdwyd gan Oswald yn Heavenfield, 634; cofiwyd yn arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef; englynion yn Peniarth 21; noda John T. Koch fod enw Cædwalla o Wessex yn tarddu o’i enw ef.
Daliwyd Cadwallon tua deng milltir i’r de o’r maes, a’i ladd mewn lle a eilw Beda yn Denisesburna, nant Denisus, y credir heddiw mai Rowley Burn ger Whitley Chapel ydyw; mae’r hanesydd Max Adams yn ei gosod ger y Devil’s Water.FfynhonnellBattle of Heavenfield ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 633 neu 634 rhwng Oswald o Fryneich a Chadwallon ap Cadfan; mae Annales Cambriae yn ei chofnodi fel Bellum Cantscaul yn 631; Beda: Deniseburna ger Hefenfelth; wedi Hatfield Chase lladdodd Cadwallon Osric ac Eanfrith; dychwelodd Oswald o alltudiaeth; daeth byddin y Cymry o Efrog ar hyd Dere Street; safle Oswald wrth Fur Rhufain i’r gogledd o Hexham, rhwng Brady’s Crag a’r Mur; roedd y Cymry’n fwy niferus ond fe’u caethiwyd; daliwyd Cadwallon tua deng milltir i’r de a’i ladd yn Denisesburna; croes bren ac Eglwys Sant Oswald sy’n nodi’r safle; GPC: cant ‘cylch, cae caeedig’, ysgawl ‘rhyfelwr, arwr’.
Credai’r Northumbriaid fod buddugoliaeth Oswald â’r fyddin leiaf yn wyrth. Daeth y maes yn adnabyddus fel Heavenfield, Heofenfeld, ac yn gyrchfan pererinion, a chredai Beda mai ystyr fawr y frwydr oedd iddi ddod â Christnogaeth yn ôl i Northumbria. Tro rhyfedd oedd hwn, oherwydd roedd Cadwallon ei hun yn frenin Cristnogol, a wnaeth achos cyffredin â’r pagan Penda.FfynhonnellBattle of Heavenfield ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 633 neu 634 rhwng Oswald o Fryneich a Chadwallon ap Cadfan; mae Annales Cambriae yn ei chofnodi fel Bellum Cantscaul yn 631; Beda: Deniseburna ger Hefenfelth; wedi Hatfield Chase lladdodd Cadwallon Osric ac Eanfrith; dychwelodd Oswald o alltudiaeth; daeth byddin y Cymry o Efrog ar hyd Dere Street; safle Oswald wrth Fur Rhufain i’r gogledd o Hexham, rhwng Brady’s Crag a’r Mur; roedd y Cymry’n fwy niferus ond fe’u caethiwyd; daliwyd Cadwallon tua deng milltir i’r de a’i ladd yn Denisesburna; croes bren ac Eglwys Sant Oswald sy’n nodi’r safle; GPC: cant ‘cylch, cae caeedig’, ysgawl ‘rhyfelwr, arwr’.
Mae Annales Cambriae yn cofnodi’r frwydr fel Bellum Cantscaul, ac yn ei dyddio i 631. Yn Gymraeg gall ‘cant’ olygu cylch neu gae caeedig, ac ‘ysgawl’ ryfelwr neu arwr, felly efallai i’r hen enw Cymraeg olygu rhywbeth fel cylch y rhyfelwyr.FfynhonnellBattle of Heavenfield ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 633 neu 634 rhwng Oswald o Fryneich a Chadwallon ap Cadfan; mae Annales Cambriae yn ei chofnodi fel Bellum Cantscaul yn 631; Beda: Deniseburna ger Hefenfelth; wedi Hatfield Chase lladdodd Cadwallon Osric ac Eanfrith; dychwelodd Oswald o alltudiaeth; daeth byddin y Cymry o Efrog ar hyd Dere Street; safle Oswald wrth Fur Rhufain i’r gogledd o Hexham, rhwng Brady’s Crag a’r Mur; roedd y Cymry’n fwy niferus ond fe’u caethiwyd; daliwyd Cadwallon tua deng milltir i’r de a’i ladd yn Denisesburna; croes bren ac Eglwys Sant Oswald sy’n nodi’r safle; GPC: cant ‘cylch, cae caeedig’, ysgawl ‘rhyfelwr, arwr’.
Unodd Oswald Northumbria a theyrnasu am wyth mlynedd, nes i Benda, hen gynghreiriad Cadwallon, ei drechu a’i ladd ym Maes Cogwy. Mae croes bren wrth y ffordd i’r dwyrain o Chollerford yn nodi safle’r frwydr heddiw, a saif Eglwys Sant Oswald ar y bryn y tu ôl iddi.FfynhonnellBattle of Heavenfield ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 633 neu 634 rhwng Oswald o Fryneich a Chadwallon ap Cadfan; mae Annales Cambriae yn ei chofnodi fel Bellum Cantscaul yn 631; Beda: Deniseburna ger Hefenfelth; wedi Hatfield Chase lladdodd Cadwallon Osric ac Eanfrith; dychwelodd Oswald o alltudiaeth; daeth byddin y Cymry o Efrog ar hyd Dere Street; safle Oswald wrth Fur Rhufain i’r gogledd o Hexham, rhwng Brady’s Crag a’r Mur; roedd y Cymry’n fwy niferus ond fe’u caethiwyd; daliwyd Cadwallon tua deng milltir i’r de a’i ladd yn Denisesburna; croes bren ac Eglwys Sant Oswald sy’n nodi’r safle; GPC: cant ‘cylch, cae caeedig’, ysgawl ‘rhyfelwr, arwr’. Yn y gogledd cofiwyd Cadwallon yn elyn. Yng Nghymru fe’i cofiwyd yn arwr cenedlaethol, ac mae tair cerdd a all ddod o’i oes ei hun yn cadw ei enw.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd 634; gorchfygodd Edwin Elfed, gyrrodd ei brenin Ceredig allan a chymryd Manaw a Môn; Annales Cambriae: gwarchae ar Gadwallon yn Glannauc (Ynys Seiriol) yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei bortreadu’n arweinydd arwrol yn erbyn Edwin ac yn sôn am frwydr yn Nigoll a’i gyfnod yn Iwerddon; gyda Phenda enillodd yn Hatfield Chase, 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: aeth Cadwallon a Phenda a difetha holl wlad Northumbria; Beda: rhuthrodd allan yn ddisymwth a dinistrio Osric; rheolodd Northumbria am flwyddyn; lladdwyd gan Oswald yn Heavenfield, 634; cofiwyd yn arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef; englynion yn Peniarth 21; noda John T. Koch fod enw Cædwalla o Wessex yn tarddu o’i enw ef.
Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.
Cadwallon ap CadfanGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf