Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Seintiau

642

Maes Cogwy

Penda o Fersia a gwŷr Powys yn erbyn Oswald o Northumbria

Llun: Cadwallon mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol · Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

642Oes y SeintiauBuddugoliaeth Gymreig (cronicl cynnar)Ar fap y brwydrau
Pryd642
Pwy a ymladdoddPenda o Fersia a gwŷr Powys yn erbyn Oswald o Northumbria
Yn erbynSaeson ac Eingl
Sut y daeth i benBuddugoliaeth Gymreig

Ar 5 Awst 642, mewn lle a alwai’r Cymry yn Gogwy a’r Saeson yn Maserfelth, syrthiodd y brenin grymusaf ym Mhrydain. Roedd Oswald o Northumbria wedi gorymdeithio tua’r gorllewin yn erbyn Penda o Fersia, a safai gwŷr Powys yn y rheng yn ei erbyn.

Rhyfel y gogledd#

Naw mlynedd ynghynt roedd Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Phenda gyda’i gilydd wedi torri grym Northumbria ym Meigen, lle lladdwyd y Brenin Edwin. Syrthiodd Cadwallon ei hun ger Hexham yn 634 i Oswald, nai Edwin, a wnaeth Northumbria yn rym mwyaf yr ynys unwaith eto. Safai Penda, brenin paganaidd Mersia, yn ffordd grym Northumbria i’r de o’r Humber, a theyrnasoedd Brythonig y gorllewin oedd ei gyfeillion naturiol.

Gwŷr Pengwern#

Rheolai tywysogion Powys bryd hynny o Bengwern, yng ngwlad yr hen Gornofiaid o gwmpas Hafren. Mae’r gerdd ‘Marwnad Cynddylan’, y farwnad i Gynddylan fab Cyndrwyn, y credir iddi gael ei llunio’n fuan wedi ei farw, yn dweud amdano ‘pan fynnai mab Pyd, mor barod oedd’. Penda fab Pybba yw mab Pyd yn fwyaf tebyg, ac mae’r llinell yn dangos Cynddylan yn marchogaeth i ryfel wrth ei ochr. Mae pennill a ychwanegwyd at gerddi Heledd mewn hen lawysgrif yn dweud yn blaen mai ‘cynorthwywr oedd Cynddylan’ yng Nghogwy.

Roedd tad Cynddylan, y Brenin Cyndrwyn, a elwid ‘yr Ystyfnig’, wedi rheoli Powys o’i flaen. Roedd un o feibion Cyndrwyn, Gwion, wedi syrthio, yn ôl pob tebyg, ym mrwydr Caer tua 616, pan enillodd brenin Northumbria fuddugoliaeth fawr dros y Brythoniaid, felly roedd gan dŷ Cyndrwyn hen gyfrif i’w setlo â’r gogledd.

Y frwydr#

Am yr ymladd ei hun ni ddywedir bron dim. Dywed Beda, a ysgrifennodd hanes Oswald fel sant, yn unig iddo syrthio’n ymladd dros ei wlad yn Maserfelth, gan weddïo dros eneidiau ei filwyr wrth farw. Penda a’i gynghreiriaid Brythonig biau’r fuddugoliaeth, a chollodd Northumbria ei brenin am yr eildro mewn degawd.

Gosododd Annales Cambriae y frwydr dan y flwyddyn 644, ddwy flynedd yn ddiweddarach na Beda, ond mae’r rhan fwyaf o haneswyr yn dilyn dyddiad Beda.

Cynorthwywr oedd Cynddylan.

Pennill a ychwanegwyd at Ganu Heledd, Llyfrgell Genedlaethol Cymru llsgr. 4973

Ble’r oedd hi#

Cocboy yw enw Annales Cambriae ar y lle, Cogwy yng ngherddi Heledd. Am y rhan fwyaf o’r ganrif ddiwethaf gosodwyd y frwydr yng Nghroesoswallt, y mae ei henw Saesneg yn golygu ‘coeden Oswald’ a’i henw Cymraeg yn golygu ‘croes Oswald’. Yn y seithfed ganrif roedd Croesoswallt yng ngwlad Powys. Yn 2020 dadleuodd Andrew Breeze yn hytrach dros Ffordun ym Mhowys, o enwau lleoedd yng ngherddi Heledd, a darllen Cogwy fel ‘bryn Boia’.

Cofio ym Mhowys#

Ni pharhaodd dyddiau mawr Pengwern. Mae cerddi diweddarach a roddwyd yng ngenau Heledd, chwaer Cynddylan, yn galaru am losgi ei neuadd a cholli’r tir, ac maent ymhlith y pethau gorau a ysgrifennwyd yn yr Hen Gymraeg. Y tu ôl i’w tristwch mae’r cof am adeg pan oedd tywysogion Powys yn ddigon cryf i sefyll yn y rheng a ddymchwelodd frenin Northumbria.

Mae’r farwnad i Gynddylan ei hun ymhlith y cerddi hynaf yn yr iaith Gymraeg. Fe’i copïwyd gan yr ysgolhaig John Davies o Fallwyd tua 1631, a hebddo byddai wedi’i cholli. Drwyddi, gellir clywed gosgordd o Bowys y seithfed ganrif o hyd.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Y bobl

m. 634

Cadwallon ap Cadfan

Brenin Gwynedd (cronicl cynnar:Beda, 731)

Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.

Cadwallon ap Cadfan

Darllen mwy ar y wefan hon

Brenhinoedd a thywysogion Powys

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf