Cadwallon ap Cadfan
Brenin Gwynedd (cronicl cynnar:Beda, 731)Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.
Cadwallon ap Cadfan

Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Seintiau
642
Penda o Fersia a gwŷr Powys yn erbyn Oswald o Northumbria
Llun: Cadwallon mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol · Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Pryd | 642 |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Penda o Fersia a gwŷr Powys yn erbyn Oswald o Northumbria |
| Yn erbyn | Saeson ac Eingl |
| Sut y daeth i ben | Buddugoliaeth Gymreig |
Ar 5 Awst 642, mewn lle a alwai’r Cymry yn Gogwy a’r Saeson yn Maserfelth, syrthiodd y brenin grymusaf ym Mhrydain. Roedd Oswald o Northumbria wedi gorymdeithio tua’r gorllewin yn erbyn Penda o Fersia, a safai gwŷr Powys yn y rheng yn ei erbyn.FfynhonnellBattle of Maserfield (Cad Maes Cogwy) ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 5 Awst 641 neu 642 rhwng Oswald o Northumbria a Phenda o Fersia, gyda Chymry o Bengwern yn y frwydr; trechwyd a lladdwyd Oswald; dywed Beda iddo farw’n ymladd dros ei wlad ac yn gweddïo dros ei filwyr; Cocboy yw’r enw yn Annales Cambriae, Cogwy yng Nghanu Heledd; yn draddodiadol Croesoswallt, yn nhiriogaeth Powys bryd hynny; awgryma Andrew Breeze (2020) Ffordun, a ‘bryn Boia’; Marwnad Cynddylan: ‘pan fynnai mab Pyd, mor barod oedd’.
Naw mlynedd ynghynt roedd Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Phenda gyda’i gilydd wedi torri grym Northumbria ym Meigen, lle lladdwyd y Brenin Edwin. Syrthiodd Cadwallon ei hun ger Hexham yn 634 i Oswald, nai Edwin, a wnaeth Northumbria yn rym mwyaf yr ynys unwaith eto. Safai Penda, brenin paganaidd Mersia, yn ffordd grym Northumbria i’r de o’r Humber, a theyrnasoedd Brythonig y gorllewin oedd ei gyfeillion naturiol.FfynhonnellBattle of Maserfield (Cad Maes Cogwy) ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 5 Awst 641 neu 642 rhwng Oswald o Northumbria a Phenda o Fersia, gyda Chymry o Bengwern yn y frwydr; trechwyd a lladdwyd Oswald; dywed Beda iddo farw’n ymladd dros ei wlad ac yn gweddïo dros ei filwyr; Cocboy yw’r enw yn Annales Cambriae, Cogwy yng Nghanu Heledd; yn draddodiadol Croesoswallt, yn nhiriogaeth Powys bryd hynny; awgryma Andrew Breeze (2020) Ffordun, a ‘bryn Boia’; Marwnad Cynddylan: ‘pan fynnai mab Pyd, mor barod oedd’.
Rheolai tywysogion Powys bryd hynny o Bengwern, yng ngwlad yr hen Gornofiaid o gwmpas Hafren. Mae’r gerdd ‘Marwnad Cynddylan’, y farwnad i Gynddylan fab Cyndrwyn, y credir iddi gael ei llunio’n fuan wedi ei farw, yn dweud amdano ‘pan fynnai mab Pyd, mor barod oedd’. Penda fab Pybba yw mab Pyd yn fwyaf tebyg, ac mae’r llinell yn dangos Cynddylan yn marchogaeth i ryfel wrth ei ochr.FfynonellauBattle of Maserfield (Cad Maes Cogwy) ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 5 Awst 641 neu 642 rhwng Oswald o Northumbria a Phenda o Fersia, gyda Chymry o Bengwern yn y frwydr; trechwyd a lladdwyd Oswald; dywed Beda iddo farw’n ymladd dros ei wlad ac yn gweddïo dros ei filwyr; Cocboy yw’r enw yn Annales Cambriae, Cogwy yng Nghanu Heledd; yn draddodiadol Croesoswallt, yn nhiriogaeth Powys bryd hynny; awgryma Andrew Breeze (2020) Ffordun, a ‘bryn Boia’; Marwnad Cynddylan: ‘pan fynnai mab Pyd, mor barod oedd’.Marwnad Cynddylan (Cynddylan ap Cyndrwyn) ↗Wikipedia (Saesneg)Tywysog o Bowys yn y seithfed ganrif a gysylltir â Phengwern; mae Marwnad Cynddylan, awdl o 70 llinell y credir ei bod o tua adeg ei farw, yn sôn amdano’n cynorthwyo Penda; mae pennill crwydr a ychwanegwyd at Ganu Heledd yn LlGC 4973 yn dweud mai cynorthwywr oedd Cynddylan ym Maes Cogwy; cadwyd y gerdd yng nghopi Dr John Davies o Fallwyd tua 1631–34; mae Canu Heledd diweddarach yn galaru am ei gwymp. Mae pennill a ychwanegwyd at gerddi Heledd mewn hen lawysgrif yn dweud yn blaen mai ‘cynorthwywr oedd Cynddylan’ yng Nghogwy.FfynhonnellMarwnad Cynddylan (Cynddylan ap Cyndrwyn) ↗Wikipedia (Saesneg)Tywysog o Bowys yn y seithfed ganrif a gysylltir â Phengwern; mae Marwnad Cynddylan, awdl o 70 llinell y credir ei bod o tua adeg ei farw, yn sôn amdano’n cynorthwyo Penda; mae pennill crwydr a ychwanegwyd at Ganu Heledd yn LlGC 4973 yn dweud mai cynorthwywr oedd Cynddylan ym Maes Cogwy; cadwyd y gerdd yng nghopi Dr John Davies o Fallwyd tua 1631–34; mae Canu Heledd diweddarach yn galaru am ei gwymp.
Roedd tad Cynddylan, y Brenin Cyndrwyn, a elwid ‘yr Ystyfnig’, wedi rheoli Powys o’i flaen. Roedd un o feibion Cyndrwyn, Gwion, wedi syrthio, yn ôl pob tebyg, ym mrwydr Caer tua 616, pan enillodd brenin Northumbria fuddugoliaeth fawr dros y Brythoniaid, felly roedd gan dŷ Cyndrwyn hen gyfrif i’w setlo â’r gogledd.FfynhonnellMarwnad Cynddylan (Cynddylan ap Cyndrwyn) ↗Wikipedia (Saesneg)Tywysog o Bowys yn y seithfed ganrif a gysylltir â Phengwern; mae Marwnad Cynddylan, awdl o 70 llinell y credir ei bod o tua adeg ei farw, yn sôn amdano’n cynorthwyo Penda; mae pennill crwydr a ychwanegwyd at Ganu Heledd yn LlGC 4973 yn dweud mai cynorthwywr oedd Cynddylan ym Maes Cogwy; cadwyd y gerdd yng nghopi Dr John Davies o Fallwyd tua 1631–34; mae Canu Heledd diweddarach yn galaru am ei gwymp.
Am yr ymladd ei hun ni ddywedir bron dim. Dywed Beda, a ysgrifennodd hanes Oswald fel sant, yn unig iddo syrthio’n ymladd dros ei wlad yn Maserfelth, gan weddïo dros eneidiau ei filwyr wrth farw. Penda a’i gynghreiriaid Brythonig biau’r fuddugoliaeth, a chollodd Northumbria ei brenin am yr eildro mewn degawd.FfynhonnellBattle of Maserfield (Cad Maes Cogwy) ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 5 Awst 641 neu 642 rhwng Oswald o Northumbria a Phenda o Fersia, gyda Chymry o Bengwern yn y frwydr; trechwyd a lladdwyd Oswald; dywed Beda iddo farw’n ymladd dros ei wlad ac yn gweddïo dros ei filwyr; Cocboy yw’r enw yn Annales Cambriae, Cogwy yng Nghanu Heledd; yn draddodiadol Croesoswallt, yn nhiriogaeth Powys bryd hynny; awgryma Andrew Breeze (2020) Ffordun, a ‘bryn Boia’; Marwnad Cynddylan: ‘pan fynnai mab Pyd, mor barod oedd’.
Gosododd Annales Cambriae y frwydr dan y flwyddyn 644, ddwy flynedd yn ddiweddarach na Beda, ond mae’r rhan fwyaf o haneswyr yn dilyn dyddiad Beda.FfynhonnellBattle of Maserfield (Cad Maes Cogwy) ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 5 Awst 641 neu 642 rhwng Oswald o Northumbria a Phenda o Fersia, gyda Chymry o Bengwern yn y frwydr; trechwyd a lladdwyd Oswald; dywed Beda iddo farw’n ymladd dros ei wlad ac yn gweddïo dros ei filwyr; Cocboy yw’r enw yn Annales Cambriae, Cogwy yng Nghanu Heledd; yn draddodiadol Croesoswallt, yn nhiriogaeth Powys bryd hynny; awgryma Andrew Breeze (2020) Ffordun, a ‘bryn Boia’; Marwnad Cynddylan: ‘pan fynnai mab Pyd, mor barod oedd’.
Cynorthwywr oedd Cynddylan.
Pennill a ychwanegwyd at Ganu Heledd, Llyfrgell Genedlaethol Cymru llsgr. 4973
Cocboy yw enw Annales Cambriae ar y lle, Cogwy yng ngherddi Heledd. Am y rhan fwyaf o’r ganrif ddiwethaf gosodwyd y frwydr yng Nghroesoswallt, y mae ei henw Saesneg yn golygu ‘coeden Oswald’ a’i henw Cymraeg yn golygu ‘croes Oswald’. Yn y seithfed ganrif roedd Croesoswallt yng ngwlad Powys. Yn 2020 dadleuodd Andrew Breeze yn hytrach dros Ffordun ym Mhowys, o enwau lleoedd yng ngherddi Heledd, a darllen Cogwy fel ‘bryn Boia’.FfynhonnellBattle of Maserfield (Cad Maes Cogwy) ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 5 Awst 641 neu 642 rhwng Oswald o Northumbria a Phenda o Fersia, gyda Chymry o Bengwern yn y frwydr; trechwyd a lladdwyd Oswald; dywed Beda iddo farw’n ymladd dros ei wlad ac yn gweddïo dros ei filwyr; Cocboy yw’r enw yn Annales Cambriae, Cogwy yng Nghanu Heledd; yn draddodiadol Croesoswallt, yn nhiriogaeth Powys bryd hynny; awgryma Andrew Breeze (2020) Ffordun, a ‘bryn Boia’; Marwnad Cynddylan: ‘pan fynnai mab Pyd, mor barod oedd’.
Ni pharhaodd dyddiau mawr Pengwern. Mae cerddi diweddarach a roddwyd yng ngenau Heledd, chwaer Cynddylan, yn galaru am losgi ei neuadd a cholli’r tir, ac maent ymhlith y pethau gorau a ysgrifennwyd yn yr Hen Gymraeg. Y tu ôl i’w tristwch mae’r cof am adeg pan oedd tywysogion Powys yn ddigon cryf i sefyll yn y rheng a ddymchwelodd frenin Northumbria.FfynhonnellMarwnad Cynddylan (Cynddylan ap Cyndrwyn) ↗Wikipedia (Saesneg)Tywysog o Bowys yn y seithfed ganrif a gysylltir â Phengwern; mae Marwnad Cynddylan, awdl o 70 llinell y credir ei bod o tua adeg ei farw, yn sôn amdano’n cynorthwyo Penda; mae pennill crwydr a ychwanegwyd at Ganu Heledd yn LlGC 4973 yn dweud mai cynorthwywr oedd Cynddylan ym Maes Cogwy; cadwyd y gerdd yng nghopi Dr John Davies o Fallwyd tua 1631–34; mae Canu Heledd diweddarach yn galaru am ei gwymp.
Mae’r farwnad i Gynddylan ei hun ymhlith y cerddi hynaf yn yr iaith Gymraeg. Fe’i copïwyd gan yr ysgolhaig John Davies o Fallwyd tua 1631, a hebddo byddai wedi’i cholli.FfynhonnellMarwnad Cynddylan (Cynddylan ap Cyndrwyn) ↗Wikipedia (Saesneg)Tywysog o Bowys yn y seithfed ganrif a gysylltir â Phengwern; mae Marwnad Cynddylan, awdl o 70 llinell y credir ei bod o tua adeg ei farw, yn sôn amdano’n cynorthwyo Penda; mae pennill crwydr a ychwanegwyd at Ganu Heledd yn LlGC 4973 yn dweud mai cynorthwywr oedd Cynddylan ym Maes Cogwy; cadwyd y gerdd yng nghopi Dr John Davies o Fallwyd tua 1631–34; mae Canu Heledd diweddarach yn galaru am ei gwymp. Drwyddi, gellir clywed gosgordd o Bowys y seithfed ganrif o hyd.
Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.
Cadwallon ap CadfanGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf