Cadwallon ap Cadfan oedd brenin Gwynedd a ddaeth yn ôl o alltudiaeth i daro i lawr frenin cryfaf Prydain. Gyda Phenda o Fersia gorchfygodd a lladdodd Edwin o Northumbria yn 633, ac am flwyddyn daliodd Northumbria gyfan, y brenin olaf o’r Brythoniaid i reoli mor bell i ddwyrain yr ynys hyd at y Tuduriaid. Cofiai’r Cymry ef byth wedyn fel arwr cenedlaethol.FfynonellauCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw yn 634; mae’r Annales Cambriae yn cofnodi gwarchae arno yn Glannog yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei wneud yn arwr yn erbyn Edwin o Northumbria; gyda Penda o Mersia trechodd a lladdodd Edwin yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; yna lladdodd Osric o Deifr ac Eanfrith o Frynaich a dal Northumbria am tua blwyddyn; mae Beda’n elyniaethus, a dadleua John T. Koch na ddylid ei gymryd ar ei air; trechwyd ef gan Oswallt yn Heavenfield yn 634; cofir ef fel arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef, rhai efallai’n gyfoes.Cadwallon (died 633), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadfan, a’i dilynodd yn frenin tua 625; oherwydd y rhan a chwaraeodd ym materion y Saeson, a adroddir gan Beda, mae ei le mewn hanes y tu hwnt i amheuaeth; ef oedd gwrthwynebydd Edwin o Deifr, y gyrrodd ei ymgyrch ar hyd arfordir gogledd Cymru a’i oresgyniad o Fôn ef i alltudiaeth, yn Iwerddon yn ôl pob tebyg, fel y dywed traddodiad, gyda mintai ffyddlon o ddilynwyr; mae hanes yn cofnodi iddo ddianc o drwch blewyn rhag cael ei ddal yn 631 ar Ynys Seiriol; y flwyddyn ganlynol trodd y rhod: gyda chymorth Penda o Fersia, goresgynnodd Cadwallon a’i luoedd Ddeifr yn 632 ac ar 12 Hydref gorchfygu a lladd Edwin ym mrwydr Heathfield, Hatfield ger Doncaster, a adwaenir yn nhraddodiad Cymru fel Meigen; rhoddodd y fuddugoliaeth Northumbria wrth ei draed ac roedd mor fawr fel yr ymddangosai fod yr awr wedi dod i adfer rheolaeth y Brythoniaid dros yr ynys; ei fab oedd Cadwaladr.
Roedd Cadwallon yn fab i Gadfan ap Iago, o linach Maelgwn Gwynedd a Chunedda, a dilynodd ei dad yn frenin tua 625. Mae carreg fedd Cadfan, a gedwir o hyd yn eglwys Llangadwaladr ym Môn, yn ei alw yn Lladin ‘Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum’, Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd. Fe’i codwyd tua chyfnod teyrnasiad Cadwallon ei hun.FfynonellauCadfan ap Iago ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 616 i tua 625; ychydig a wyddys am hanes Gwynedd yn y cyfnod hwn; mab Iago ap Beli a thad Cadwallon; ei garreg fedd yn Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr: “Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum”, “Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd”, a ddyddir i tua 634; gall sapientisimus olygu iddo ymddeol i fywyd crefyddol; nid oes sail hanesyddol i stori Sieffre o Fynwy am fagu Edwin yn ei lys.Cadwallon ap Cadfan ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw; etifeddodd Wynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago; ymosododd Edwin o Deifr ar Wynedd hyd at Ynys Môn, gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon, yn 629 yn ôl yr Annales Cambriae; mae’r Trioedd yn galw Edwin yn un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys; daeth Cadwallon i gytundeb â Phenda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria; lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen, Hatfield Chase yn swydd Efrog, y cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn; am gyfnod roedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria; ei olynydd oedd ei fab, Cadwaladr Fendigaid; credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w gyfnod ef, gan Afan Ferddig efallai, ac yn ôl y gerdd ymestynnai ei awdurdod o Fôn i Borth Sgiwed yng Ngwent; mae Triawd yn enwi ‘Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan’; mae Brut y Tywysogion yn enwi ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’.Cadwallon (died 633), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadfan, a’i dilynodd yn frenin tua 625; oherwydd y rhan a chwaraeodd ym materion y Saeson, a adroddir gan Beda, mae ei le mewn hanes y tu hwnt i amheuaeth; ef oedd gwrthwynebydd Edwin o Deifr, y gyrrodd ei ymgyrch ar hyd arfordir gogledd Cymru a’i oresgyniad o Fôn ef i alltudiaeth, yn Iwerddon yn ôl pob tebyg, fel y dywed traddodiad, gyda mintai ffyddlon o ddilynwyr; mae hanes yn cofnodi iddo ddianc o drwch blewyn rhag cael ei ddal yn 631 ar Ynys Seiriol; y flwyddyn ganlynol trodd y rhod: gyda chymorth Penda o Fersia, goresgynnodd Cadwallon a’i luoedd Ddeifr yn 632 ac ar 12 Hydref gorchfygu a lladd Edwin ym mrwydr Heathfield, Hatfield ger Doncaster, a adwaenir yn nhraddodiad Cymru fel Meigen; rhoddodd y fuddugoliaeth Northumbria wrth ei draed ac roedd mor fawr fel yr ymddangosai fod yr awr wedi dod i adfer rheolaeth y Brythoniaid dros yr ynys; ei fab oedd Cadwaladr.
Gelyn mawr Cadwallon oedd Edwin, brenin Northumbria, rheolwr cryfaf Prydain y pryd hwnnw. Roedd Edwin eisoes wedi cymryd teyrnas Elfed oddi ar ei brenin Brythonig, a gwthiodd ar hyd arfordir gogledd Cymru a chipio Môn. Bu gwarchae ar Gadwallon ar Ynys Lannog, Ynys Seiriol, yn 629 a dihangodd o drwch blewyn rhag cael ei ddal yno. Croesodd i Iwerddon gyda mintai ffyddlon o ddilynwyr a chasglu ei nerth.FfynonellauCadwallon ap Cadfan ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw; etifeddodd Wynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago; ymosododd Edwin o Deifr ar Wynedd hyd at Ynys Môn, gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon, yn 629 yn ôl yr Annales Cambriae; mae’r Trioedd yn galw Edwin yn un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys; daeth Cadwallon i gytundeb â Phenda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria; lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen, Hatfield Chase yn swydd Efrog, y cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn; am gyfnod roedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria; ei olynydd oedd ei fab, Cadwaladr Fendigaid; credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w gyfnod ef, gan Afan Ferddig efallai, ac yn ôl y gerdd ymestynnai ei awdurdod o Fôn i Borth Sgiwed yng Ngwent; mae Triawd yn enwi ‘Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan’; mae Brut y Tywysogion yn enwi ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’.Cadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw yn 634; mae’r Annales Cambriae yn cofnodi gwarchae arno yn Glannog yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei wneud yn arwr yn erbyn Edwin o Northumbria; gyda Penda o Mersia trechodd a lladdodd Edwin yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; yna lladdodd Osric o Deifr ac Eanfrith o Frynaich a dal Northumbria am tua blwyddyn; mae Beda’n elyniaethus, a dadleua John T. Koch na ddylid ei gymryd ar ei air; trechwyd ef gan Oswallt yn Heavenfield yn 634; cofir ef fel arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef, rhai efallai’n gyfoes.Cadwallon (died 633), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadfan, a’i dilynodd yn frenin tua 625; oherwydd y rhan a chwaraeodd ym materion y Saeson, a adroddir gan Beda, mae ei le mewn hanes y tu hwnt i amheuaeth; ef oedd gwrthwynebydd Edwin o Deifr, y gyrrodd ei ymgyrch ar hyd arfordir gogledd Cymru a’i oresgyniad o Fôn ef i alltudiaeth, yn Iwerddon yn ôl pob tebyg, fel y dywed traddodiad, gyda mintai ffyddlon o ddilynwyr; mae hanes yn cofnodi iddo ddianc o drwch blewyn rhag cael ei ddal yn 631 ar Ynys Seiriol; y flwyddyn ganlynol trodd y rhod: gyda chymorth Penda o Fersia, goresgynnodd Cadwallon a’i luoedd Ddeifr yn 632 ac ar 12 Hydref gorchfygu a lladd Edwin ym mrwydr Heathfield, Hatfield ger Doncaster, a adwaenir yn nhraddodiad Cymru fel Meigen; rhoddodd y fuddugoliaeth Northumbria wrth ei draed ac roedd mor fawr fel yr ymddangosai fod yr awr wedi dod i adfer rheolaeth y Brythoniaid dros yr ynys; ei fab oedd Cadwaladr.
Yna trodd y rhod. Gwnaeth Cadwallon gynghrair â Phenda, brenin Mersia, y tro cyntaf y cofnodir i’r Cymry a theyrnas Seisnig ymuno mewn cynghrair. Gyda’i gilydd goresgynasant Ddeifr, ac ar 12 Hydref 633, ym mrwydr Hatfield Chase, a eilw traddodiad Cymru yn Feigen, gorchfygasant a lladd Edwin a’i fab. Aeth Cadwallon ymlaen i orchfygu Osric, brenin newydd Deifr, a fu’n gwarchae arno mewn tref gadarn, drwy ruthro allan arno â’i holl luoedd, a lladdodd Eanfrith o Frynaich hefyd. Am flwyddyn gorweddai Northumbria gyfan wrth ei draed, ac ymddangosai fod yr awr wedi dod i ennill yr ynys yn ôl i’r Brythoniaid.FfynonellauCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw yn 634; mae’r Annales Cambriae yn cofnodi gwarchae arno yn Glannog yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei wneud yn arwr yn erbyn Edwin o Northumbria; gyda Penda o Mersia trechodd a lladdodd Edwin yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; yna lladdodd Osric o Deifr ac Eanfrith o Frynaich a dal Northumbria am tua blwyddyn; mae Beda’n elyniaethus, a dadleua John T. Koch na ddylid ei gymryd ar ei air; trechwyd ef gan Oswallt yn Heavenfield yn 634; cofir ef fel arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef, rhai efallai’n gyfoes.Cadwallon (died 633), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadfan, a’i dilynodd yn frenin tua 625; oherwydd y rhan a chwaraeodd ym materion y Saeson, a adroddir gan Beda, mae ei le mewn hanes y tu hwnt i amheuaeth; ef oedd gwrthwynebydd Edwin o Deifr, y gyrrodd ei ymgyrch ar hyd arfordir gogledd Cymru a’i oresgyniad o Fôn ef i alltudiaeth, yn Iwerddon yn ôl pob tebyg, fel y dywed traddodiad, gyda mintai ffyddlon o ddilynwyr; mae hanes yn cofnodi iddo ddianc o drwch blewyn rhag cael ei ddal yn 631 ar Ynys Seiriol; y flwyddyn ganlynol trodd y rhod: gyda chymorth Penda o Fersia, goresgynnodd Cadwallon a’i luoedd Ddeifr yn 632 ac ar 12 Hydref gorchfygu a lladd Edwin ym mrwydr Heathfield, Hatfield ger Doncaster, a adwaenir yn nhraddodiad Cymru fel Meigen; rhoddodd y fuddugoliaeth Northumbria wrth ei draed ac roedd mor fawr fel yr ymddangosai fod yr awr wedi dod i adfer rheolaeth y Brythoniaid dros yr ynys; ei fab oedd Cadwaladr.Cadwallon ap Cadfan ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw; etifeddodd Wynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago; ymosododd Edwin o Deifr ar Wynedd hyd at Ynys Môn, gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon, yn 629 yn ôl yr Annales Cambriae; mae’r Trioedd yn galw Edwin yn un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys; daeth Cadwallon i gytundeb â Phenda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria; lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen, Hatfield Chase yn swydd Efrog, y cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn; am gyfnod roedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria; ei olynydd oedd ei fab, Cadwaladr Fendigaid; credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w gyfnod ef, gan Afan Ferddig efallai, ac yn ôl y gerdd ymestynnai ei awdurdod o Fôn i Borth Sgiwed yng Ngwent; mae Triawd yn enwi ‘Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan’; mae Brut y Tywysogion yn enwi ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’.
Credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w gyfnod ef ei hun, gan ei fardd Afan Ferddig efallai, a enwir mewn Triawd fel ‘bardd Cadwallon mab Cadfan’. Dywed fod ei deyrnasiad yn ymestyn o Fôn i Borth Sgiwed ar lan Hafren yng Ngwent. Mae cerddi Cymraeg eraill a’r Trioedd yn ei ganmol fel pencampwr arwrol y Brythoniaid yn erbyn Edwin, ac maent yn cofio brwydr yn Nigoll, ar Gefn Digoll.FfynonellauCadwallon ap Cadfan ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw; etifeddodd Wynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago; ymosododd Edwin o Deifr ar Wynedd hyd at Ynys Môn, gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon, yn 629 yn ôl yr Annales Cambriae; mae’r Trioedd yn galw Edwin yn un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys; daeth Cadwallon i gytundeb â Phenda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria; lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen, Hatfield Chase yn swydd Efrog, y cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn; am gyfnod roedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria; ei olynydd oedd ei fab, Cadwaladr Fendigaid; credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w gyfnod ef, gan Afan Ferddig efallai, ac yn ôl y gerdd ymestynnai ei awdurdod o Fôn i Borth Sgiwed yng Ngwent; mae Triawd yn enwi ‘Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan’; mae Brut y Tywysogion yn enwi ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’.Cadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw yn 634; mae’r Annales Cambriae yn cofnodi gwarchae arno yn Glannog yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei wneud yn arwr yn erbyn Edwin o Northumbria; gyda Penda o Mersia trechodd a lladdodd Edwin yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; yna lladdodd Osric o Deifr ac Eanfrith o Frynaich a dal Northumbria am tua blwyddyn; mae Beda’n elyniaethus, a dadleua John T. Koch na ddylid ei gymryd ar ei air; trechwyd ef gan Oswallt yn Heavenfield yn 634; cofir ef fel arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef, rhai efallai’n gyfoes.
Yn 634 casglodd Oswald o Frynaich, brawd Eanfrith, fyddin yn ei erbyn, a syrthiodd Cadwallon mewn brwydr yn Heavenfield ger Hexham, wrth nant a alwai’r Saeson yn nant Denis. Mae Beda, a ysgrifennodd amdano ganrif yn ddiweddarach o ochr ei elynion, yn elyniaethus iddo, ond dadleua’r hanesydd John T. Koch na ddylid derbyn darlun Beda fel y mae.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw yn 634; mae’r Annales Cambriae yn cofnodi gwarchae arno yn Glannog yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei wneud yn arwr yn erbyn Edwin o Northumbria; gyda Penda o Mersia trechodd a lladdodd Edwin yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; yna lladdodd Osric o Deifr ac Eanfrith o Frynaich a dal Northumbria am tua blwyddyn; mae Beda’n elyniaethus, a dadleua John T. Koch na ddylid ei gymryd ar ei air; trechwyd ef gan Oswallt yn Heavenfield yn 634; cofir ef fel arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef, rhai efallai’n gyfoes.
I’r Brythoniaid Cadwallon oedd y brenin a dorrodd y cryfaf o frenhinoedd y Saeson. Lluniwyd cerddi er ei anrhydedd a hyd yn oed benillion y dywedir mai ef a’u canodd, a gedwir mewn llawysgrif dan y geiriau ‘Katwallawn vab Katvan ae kant’, Cadwallon fab Cadfan a’u canodd. Dilynwyd ef gan ei fab Cadwaladr Fendigaid, ac mae Brut y Tywysogion yn cofio’r llinach fel ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’.FfynonellauCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw yn 634; mae’r Annales Cambriae yn cofnodi gwarchae arno yn Glannog yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei wneud yn arwr yn erbyn Edwin o Northumbria; gyda Penda o Mersia trechodd a lladdodd Edwin yn Hatfield Chase ar 12 Hydref 633; yna lladdodd Osric o Deifr ac Eanfrith o Frynaich a dal Northumbria am tua blwyddyn; mae Beda’n elyniaethus, a dadleua John T. Koch na ddylid ei gymryd ar ei air; trechwyd ef gan Oswallt yn Heavenfield yn 634; cofir ef fel arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef, rhai efallai’n gyfoes.Cadwallon ap Cadfan ↗Wicipedia CymraegCadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw; etifeddodd Wynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago; ymosododd Edwin o Deifr ar Wynedd hyd at Ynys Môn, gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon, yn 629 yn ôl yr Annales Cambriae; mae’r Trioedd yn galw Edwin yn un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys; daeth Cadwallon i gytundeb â Phenda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria; lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen, Hatfield Chase yn swydd Efrog, y cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn; am gyfnod roedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria; ei olynydd oedd ei fab, Cadwaladr Fendigaid; credir bod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i’w gyfnod ef, gan Afan Ferddig efallai, ac yn ôl y gerdd ymestynnai ei awdurdod o Fôn i Borth Sgiwed yng Ngwent; mae Triawd yn enwi ‘Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan’; mae Brut y Tywysogion yn enwi ‘Cadwalader Fendigaid, mab Cadwallon, mab Cadfan, brenin y Brythoniaid’.
Cadwallon yn trechu Northumbria (cronicl cynnar:· Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)
Mae Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a Phenda o Fersia yn lladd y Brenin Edwin yn Hatfield Chase, y fuddugoliaeth Frythonig fawr olaf dros y Saeson am ganrifoedd.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.