Cadwallon ap Cadfan
Brenin Gwynedd (cronicl cynnar:Beda, 731)Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.
Cadwallon ap Cadfan

Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Seintiau
630
Cadwallon ap Cadfan o Wynedd gyda Phenda o Fersia yn erbyn Edwin o Northumbria
Llun: Cadwallon ap Cadfan mewn Brut y Brenhinedd Cymraeg a ysgrifennwyd yn y 1400au. · Unknown medieval artist, CC0 · Wikimedia Commons
| Pryd | 630 |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Cadwallon ap Cadfan o Wynedd gyda Phenda o Fersia yn erbyn Edwin o Northumbria |
| Yn erbyn | Saeson ac Eingl |
| Sut y daeth i ben | Buddugoliaeth Gymreig |
Yn 630, ar Gefn Digoll uwchben y Trallwng, cyfarfu Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd, yn ôl o alltudiaeth, â byddin Edwin o Northumbria, y gŵr a’i gyrrodd allan. Rhoddodd brwydr Cefn Digoll ben ar reolaeth Northumbria dros Wynedd ac agor y ffordd i ymgyrch fwyaf unrhyw frenin Brythonig wedi dyfodiad y Saeson.FfynhonnellBattle of Cefn Digoll ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 630 ar Gefn Digoll ger y Trallwng rhwng byddin Edwin o Northumbria a Chadwallon o Wynedd mewn cynghrair â Phenda o Fersia; rhoddodd ben ar oruchafiaeth Northumbria dros Wynedd a rhagflaenu’r ymgyrch i Northumbria a arweiniodd at farw Edwin yn Hatfield Chase.
Edwin o Northumbria oedd y brenin grymusaf ym Mhrydain. Gorchfygodd deyrnas Frythonig Elfed, yn yr hyn sydd heddiw’n orllewin Swydd Efrog, a gyrru ei brenin, Ceredig, allan. Oddi yno cyrhaeddodd ei rym Fôr Iwerddon, a chymerodd ‘Ynysoedd Mevania’, Manaw a Môn.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd 634; gorchfygodd Edwin Elfed, gyrrodd ei brenin Ceredig allan a chymryd Manaw a Môn; Annales Cambriae: gwarchae ar Gadwallon yn Glannauc (Ynys Seiriol) yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei bortreadu’n arweinydd arwrol yn erbyn Edwin ac yn sôn am frwydr yn Nigoll a’i gyfnod yn Iwerddon; gyda Phenda enillodd yn Hatfield Chase, 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: aeth Cadwallon a Phenda a difetha holl wlad Northumbria; Beda: rhuthrodd allan yn ddisymwth a dinistrio Osric; rheolodd Northumbria am flwyddyn; lladdwyd gan Oswald yn Heavenfield, 634; cofiwyd yn arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef; englynion yn Peniarth 21; noda John T. Koch fod enw Cædwalla o Wessex yn tarddu o’i enw ef.
Dywed Annales Cambriae i Gadwallon gael ei warchae ar ynys Glannauc, Ynys Lannog neu Ynys Seiriol oddi ar benrhyn dwyreiniol Môn, yn 629. Wedi hynny aeth i alltudiaeth yn Iwerddon, gan gasglu ei nerth yno cyn dod yn ôl.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd 634; gorchfygodd Edwin Elfed, gyrrodd ei brenin Ceredig allan a chymryd Manaw a Môn; Annales Cambriae: gwarchae ar Gadwallon yn Glannauc (Ynys Seiriol) yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei bortreadu’n arweinydd arwrol yn erbyn Edwin ac yn sôn am frwydr yn Nigoll a’i gyfnod yn Iwerddon; gyda Phenda enillodd yn Hatfield Chase, 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: aeth Cadwallon a Phenda a difetha holl wlad Northumbria; Beda: rhuthrodd allan yn ddisymwth a dinistrio Osric; rheolodd Northumbria am flwyddyn; lladdwyd gan Oswald yn Heavenfield, 634; cofiwyd yn arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef; englynion yn Peniarth 21; noda John T. Koch fod enw Cædwalla o Wessex yn tarddu o’i enw ef. Adroddodd Sieffre o Fynwy yn ddiweddarach sut y cadwai Edwin ddewin i’w rybuddio pryd bynnag y ceisiai Cadwallon lanio ym Mhrydain.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd 634; gorchfygodd Edwin Elfed, gyrrodd ei brenin Ceredig allan a chymryd Manaw a Môn; Annales Cambriae: gwarchae ar Gadwallon yn Glannauc (Ynys Seiriol) yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei bortreadu’n arweinydd arwrol yn erbyn Edwin ac yn sôn am frwydr yn Nigoll a’i gyfnod yn Iwerddon; gyda Phenda enillodd yn Hatfield Chase, 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: aeth Cadwallon a Phenda a difetha holl wlad Northumbria; Beda: rhuthrodd allan yn ddisymwth a dinistrio Osric; rheolodd Northumbria am flwyddyn; lladdwyd gan Oswald yn Heavenfield, 634; cofiwyd yn arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef; englynion yn Peniarth 21; noda John T. Koch fod enw Cædwalla o Wessex yn tarddu o’i enw ef.
Mae Sieffre’n adrodd stori lawnach am y dychwelyd: i Gadwallon hwylio o Iwerddon i Ynys y Garn, yna glanio yn y de-orllewin, gyrru ymaith y Mersiaid a warchaeai ar Gaerwysg, a gwneud Penda o Fersia yn gynghreiriad iddo, gan briodi hanner chwaer Penda. Mae achau brenhinoedd Gwynedd yn gwneud Cadwallon yn fab i Gadfan ap Iago, o linach Maelgwn Gwynedd a Chunedda.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd 634; gorchfygodd Edwin Elfed, gyrrodd ei brenin Ceredig allan a chymryd Manaw a Môn; Annales Cambriae: gwarchae ar Gadwallon yn Glannauc (Ynys Seiriol) yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei bortreadu’n arweinydd arwrol yn erbyn Edwin ac yn sôn am frwydr yn Nigoll a’i gyfnod yn Iwerddon; gyda Phenda enillodd yn Hatfield Chase, 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: aeth Cadwallon a Phenda a difetha holl wlad Northumbria; Beda: rhuthrodd allan yn ddisymwth a dinistrio Osric; rheolodd Northumbria am flwyddyn; lladdwyd gan Oswald yn Heavenfield, 634; cofiwyd yn arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef; englynion yn Peniarth 21; noda John T. Koch fod enw Cædwalla o Wessex yn tarddu o’i enw ef.
Cefn Digoll yw’r Long Mountain, y gefnen hir ar y ffin rhwng Powys a Swydd Amwythig sy’n codi uwchben Hafren yn y Trallwng. Yma ymladdodd Cadwallon, a Phenda o Fersia wrth ei ochr, â byddin Edwin ac ennill. Mae’r cerddi Cymraeg a Trioedd Ynys Prydain yn cofio Cadwallon yn arwr yn erbyn Edwin, ac yn enwi’r frwydr yn Nigoll.FfynonellauBattle of Cefn Digoll ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 630 ar Gefn Digoll ger y Trallwng rhwng byddin Edwin o Northumbria a Chadwallon o Wynedd mewn cynghrair â Phenda o Fersia; rhoddodd ben ar oruchafiaeth Northumbria dros Wynedd a rhagflaenu’r ymgyrch i Northumbria a arweiniodd at farw Edwin yn Hatfield Chase.Cadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd 634; gorchfygodd Edwin Elfed, gyrrodd ei brenin Ceredig allan a chymryd Manaw a Môn; Annales Cambriae: gwarchae ar Gadwallon yn Glannauc (Ynys Seiriol) yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei bortreadu’n arweinydd arwrol yn erbyn Edwin ac yn sôn am frwydr yn Nigoll a’i gyfnod yn Iwerddon; gyda Phenda enillodd yn Hatfield Chase, 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: aeth Cadwallon a Phenda a difetha holl wlad Northumbria; Beda: rhuthrodd allan yn ddisymwth a dinistrio Osric; rheolodd Northumbria am flwyddyn; lladdwyd gan Oswald yn Heavenfield, 634; cofiwyd yn arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef; englynion yn Peniarth 21; noda John T. Koch fod enw Cædwalla o Wessex yn tarddu o’i enw ef. Dyma fuddugoliaeth gyntaf brenin Gwynedd y gallai beirdd diweddarach Cymru ei dangos ar fap Cymru.
Dair blynedd yn ddiweddarach dygodd Cadwallon a Phenda’r rhyfel i wlad Edwin ei hun. Ym Meigen, Hatfield Chase ger Doncaster, ar 12 Hydref 633, lladdwyd Edwin a’i fab Osfrith. Dywed Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid i ‘Gadwallon a Phenda fynd a difetha holl wlad Northumbria’. Pan warchaeodd Osric, brenin newydd Deifr, ar Gadwallon mewn tref gadarn, medd Beda, ‘rhuthrodd allan yn ddisymwth â’i holl luoedd, yn annisgwyl, a’i ddinistrio ef a’i holl fyddin’.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd 634; gorchfygodd Edwin Elfed, gyrrodd ei brenin Ceredig allan a chymryd Manaw a Môn; Annales Cambriae: gwarchae ar Gadwallon yn Glannauc (Ynys Seiriol) yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei bortreadu’n arweinydd arwrol yn erbyn Edwin ac yn sôn am frwydr yn Nigoll a’i gyfnod yn Iwerddon; gyda Phenda enillodd yn Hatfield Chase, 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: aeth Cadwallon a Phenda a difetha holl wlad Northumbria; Beda: rhuthrodd allan yn ddisymwth a dinistrio Osric; rheolodd Northumbria am flwyddyn; lladdwyd gan Oswald yn Heavenfield, 634; cofiwyd yn arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef; englynion yn Peniarth 21; noda John T. Koch fod enw Cædwalla o Wessex yn tarddu o’i enw ef.
Am flwyddyn rheolodd Cadwallon daleithiau Northumbria, un o’r Brythoniaid olaf i ddal cymaint o ddwyrain yr ynys cyn tŷ Tudur. Syrthiodd yn 634 ger Hexham, wrth Fur Rhufain, yn ymladd ag Oswald o Fryneich. Mae hyd yn oed Beda’n cyfaddef iddo ddod i’r frwydr olaf honno â ‘lluoedd niferus iawn, a ymffrostiai na allai dim eu gwrthsefyll’.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd 634; gorchfygodd Edwin Elfed, gyrrodd ei brenin Ceredig allan a chymryd Manaw a Môn; Annales Cambriae: gwarchae ar Gadwallon yn Glannauc (Ynys Seiriol) yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei bortreadu’n arweinydd arwrol yn erbyn Edwin ac yn sôn am frwydr yn Nigoll a’i gyfnod yn Iwerddon; gyda Phenda enillodd yn Hatfield Chase, 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: aeth Cadwallon a Phenda a difetha holl wlad Northumbria; Beda: rhuthrodd allan yn ddisymwth a dinistrio Osric; rheolodd Northumbria am flwyddyn; lladdwyd gan Oswald yn Heavenfield, 634; cofiwyd yn arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef; englynion yn Peniarth 21; noda John T. Koch fod enw Cædwalla o Wessex yn tarddu o’i enw ef.
Ysgrifennodd Beda, gŵr o Northumbria, amdano â chasineb. Yng Nghymru fe’i cofiwyd yn arwr cenedlaethol. Yn unigryw ymhlith brenhinoedd Cymru’r seithfed ganrif, cysylltir tair cerdd ag ef, a all ddod o’i oes ei hun, ac mae englynion mewn llawysgrif ddiweddarach dan y pennawd ‘Katwallawn vab Katvan ae kant’.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd 634; gorchfygodd Edwin Elfed, gyrrodd ei brenin Ceredig allan a chymryd Manaw a Môn; Annales Cambriae: gwarchae ar Gadwallon yn Glannauc (Ynys Seiriol) yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei bortreadu’n arweinydd arwrol yn erbyn Edwin ac yn sôn am frwydr yn Nigoll a’i gyfnod yn Iwerddon; gyda Phenda enillodd yn Hatfield Chase, 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: aeth Cadwallon a Phenda a difetha holl wlad Northumbria; Beda: rhuthrodd allan yn ddisymwth a dinistrio Osric; rheolodd Northumbria am flwyddyn; lladdwyd gan Oswald yn Heavenfield, 634; cofiwyd yn arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef; englynion yn Peniarth 21; noda John T. Koch fod enw Cædwalla o Wessex yn tarddu o’i enw ef. Nododd yr hanesydd John Koch fod brenin ar Wessex genhedlaeth yn ddiweddarach, Cædwalla, yn dwyn enw a gymerwyd o enw Cadwallon ei hun, felly anrhydeddwyd ei enw hyd yn oed ymhlith rhai o’r Saeson.FfynhonnellCadwallon ap Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd o tua 625 hyd 634; gorchfygodd Edwin Elfed, gyrrodd ei brenin Ceredig allan a chymryd Manaw a Môn; Annales Cambriae: gwarchae ar Gadwallon yn Glannauc (Ynys Seiriol) yn 629; mae barddoniaeth Gymraeg a’r Trioedd yn ei bortreadu’n arweinydd arwrol yn erbyn Edwin ac yn sôn am frwydr yn Nigoll a’i gyfnod yn Iwerddon; gyda Phenda enillodd yn Hatfield Chase, 12 Hydref 633; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid: aeth Cadwallon a Phenda a difetha holl wlad Northumbria; Beda: rhuthrodd allan yn ddisymwth a dinistrio Osric; rheolodd Northumbria am flwyddyn; lladdwyd gan Oswald yn Heavenfield, 634; cofiwyd yn arwr cenedlaethol gan y Brythoniaid; cysylltir tair cerdd ag ef; englynion yn Peniarth 21; noda John T. Koch fod enw Cædwalla o Wessex yn tarddu o’i enw ef.
Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.
Cadwallon ap CadfanDaeth o Lydaw gyda mintai o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Ynys Enlli. Mae Carreg Cadfan yn ei eglwys yn dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg.
Sant CadfanGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan