Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Seintiau

630

Cefn Digoll

Cadwallon ap Cadfan o Wynedd gyda Phenda o Fersia yn erbyn Edwin o Northumbria

Llun: Cadwallon ap Cadfan mewn Brut y Brenhinedd Cymraeg a ysgrifennwyd yn y 1400au. · Unknown medieval artist, CC0 · Wikimedia Commons

630Oes y SeintiauBuddugoliaeth Gymreig (cronicl cynnar)Ar fap y brwydrau
Pryd630
Pwy a ymladdoddCadwallon ap Cadfan o Wynedd gyda Phenda o Fersia yn erbyn Edwin o Northumbria
Yn erbynSaeson ac Eingl
Sut y daeth i benBuddugoliaeth Gymreig

Yn 630, ar Gefn Digoll uwchben y Trallwng, cyfarfu Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd, yn ôl o alltudiaeth, â byddin Edwin o Northumbria, y gŵr a’i gyrrodd allan. Rhoddodd brwydr Cefn Digoll ben ar reolaeth Northumbria dros Wynedd ac agor y ffordd i ymgyrch fwyaf unrhyw frenin Brythonig wedi dyfodiad y Saeson.

Y gor-arglwydd o’r gogledd#

Edwin o Northumbria oedd y brenin grymusaf ym Mhrydain. Gorchfygodd deyrnas Frythonig Elfed, yn yr hyn sydd heddiw’n orllewin Swydd Efrog, a gyrru ei brenin, Ceredig, allan. Oddi yno cyrhaeddodd ei rym Fôr Iwerddon, a chymerodd ‘Ynysoedd Mevania’, Manaw a Môn.

Dan warchae ar Ynys Lannog#

Dywed Annales Cambriae i Gadwallon gael ei warchae ar ynys Glannauc, Ynys Lannog neu Ynys Seiriol oddi ar benrhyn dwyreiniol Môn, yn 629. Wedi hynny aeth i alltudiaeth yn Iwerddon, gan gasglu ei nerth yno cyn dod yn ôl. Adroddodd Sieffre o Fynwy yn ddiweddarach sut y cadwai Edwin ddewin i’w rybuddio pryd bynnag y ceisiai Cadwallon lanio ym Mhrydain.

Mae Sieffre’n adrodd stori lawnach am y dychwelyd: i Gadwallon hwylio o Iwerddon i Ynys y Garn, yna glanio yn y de-orllewin, gyrru ymaith y Mersiaid a warchaeai ar Gaerwysg, a gwneud Penda o Fersia yn gynghreiriad iddo, gan briodi hanner chwaer Penda. Mae achau brenhinoedd Gwynedd yn gwneud Cadwallon yn fab i Gadfan ap Iago, o linach Maelgwn Gwynedd a Chunedda.

Y frwydr ar y mynydd#

Cefn Digoll yw’r Long Mountain, y gefnen hir ar y ffin rhwng Powys a Swydd Amwythig sy’n codi uwchben Hafren yn y Trallwng. Yma ymladdodd Cadwallon, a Phenda o Fersia wrth ei ochr, â byddin Edwin ac ennill. Mae’r cerddi Cymraeg a Trioedd Ynys Prydain yn cofio Cadwallon yn arwr yn erbyn Edwin, ac yn enwi’r frwydr yn Nigoll. Dyma fuddugoliaeth gyntaf brenin Gwynedd y gallai beirdd diweddarach Cymru ei dangos ar fap Cymru.

I’r gogledd#

Dair blynedd yn ddiweddarach dygodd Cadwallon a Phenda’r rhyfel i wlad Edwin ei hun. Ym Meigen, Hatfield Chase ger Doncaster, ar 12 Hydref 633, lladdwyd Edwin a’i fab Osfrith. Dywed Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid i ‘Gadwallon a Phenda fynd a difetha holl wlad Northumbria’. Pan warchaeodd Osric, brenin newydd Deifr, ar Gadwallon mewn tref gadarn, medd Beda, ‘rhuthrodd allan yn ddisymwth â’i holl luoedd, yn annisgwyl, a’i ddinistrio ef a’i holl fyddin’.

Am flwyddyn rheolodd Cadwallon daleithiau Northumbria, un o’r Brythoniaid olaf i ddal cymaint o ddwyrain yr ynys cyn tŷ Tudur. Syrthiodd yn 634 ger Hexham, wrth Fur Rhufain, yn ymladd ag Oswald o Fryneich. Mae hyd yn oed Beda’n cyfaddef iddo ddod i’r frwydr olaf honno â ‘lluoedd niferus iawn, a ymffrostiai na allai dim eu gwrthsefyll’.

Ei gofio#

Ysgrifennodd Beda, gŵr o Northumbria, amdano â chasineb. Yng Nghymru fe’i cofiwyd yn arwr cenedlaethol. Yn unigryw ymhlith brenhinoedd Cymru’r seithfed ganrif, cysylltir tair cerdd ag ef, a all ddod o’i oes ei hun, ac mae englynion mewn llawysgrif ddiweddarach dan y pennawd ‘Katwallawn vab Katvan ae kant’. Nododd yr hanesydd John Koch fod brenin ar Wessex genhedlaeth yn ddiweddarach, Cædwalla, yn dwyn enw a gymerwyd o enw Cadwallon ei hun, felly anrhydeddwyd ei enw hyd yn oed ymhlith rhai o’r Saeson.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Y bobl

m. 634

Cadwallon ap Cadfan

Brenin Gwynedd (cronicl cynnar:Beda, 731)

Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i ogledd Lloegr a gorchfygu a lladd Edwin o Northumbria yn 633.

Cadwallon ap Cadfan
fl. tua 516

Sant Cadfan

Sylfaenydd Tywyn ac abad cyntaf Enlli (cronicl cynnar)

Daeth o Lydaw gyda mintai o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Ynys Enlli. Mae Carreg Cadfan yn ei eglwys yn dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg.

Sant Cadfan

Darllen mwy ar y wefan hon

Meigen

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan