Daeth o Lydaw gyda mintai o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Ynys Enlli. Mae Carreg Cadfan yn ei eglwys yn dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, a sefydlodd ef · Llun: Wikimedia Commons · William Metcalfe, CC BY-SA 2.0
2 munud o ddarllen
Cadfan oedd sant Tywyn ac abad cyntaf Ynys Enlli, oddi ar flaen Llŷn. Mae traddodiad Cymru’n dal iddo hwylio o Lydaw gyda chwmni o wŷr sanctaidd, llawer ohonynt yn berthnasau iddo, i ddwyn y ffydd i Gymru. Daeth ei eglwys yn Nhywyn yn fam-eglwys holl dde Meirionnydd.FfynonellauCadfan (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad mab Eneas Lydewig; croesodd o Lydaw i Gymru gyda mynachod eraill, llawer ohonynt yn berthnasau iddo, ar genhadaeth; nawddsant Llangadfan yn Sir Drefaldwyn; fe’i cydnabyddir â sefydlu’r gymuned fynachaidd ar Enlli; ei brif waith oedd clas Tywyn ym Meirionnydd, a chanddo abad mor ddiweddar â 1147 a chorff o glerigwyr yn 1291, a’i gyfoeth a’i freintiau’n cael eu canmol tua 1240 gan Lywelyn Fardd yng Nghanu i Gadfan; mam-eglwys holl Feirionnydd i’r de o Ddysynni; nid yw ‘Carreg Cadfan’ yn enwi’r sant.Saint Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Abad sefydlu Tywyn ac Enlli; dywedir iddo dderbyn Enlli gan Einion Frenin, brenin Llŷn, tua 516 a bod yn abad arni hyd 542; hwyliodd o Lydaw i Dywyn gyda deuddeg sant arall, er bod rhai yn awgrymu mai o Lanilltud Fawr y daethant; mab Eneas Lydewig a Gwen Teirbron; cefnder i Sant Derfel; gydag ef daeth plant Ithel Hael o Lydaw, Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid; sefydlodd eglwys yn Llangadfan cyn symud ymlaen i Enlli; ei glas yn Nhywyn yn ôl traddodiad y cyntaf yng Nghymru; gŵyl 1 Tachwedd.
Pryd
Y chweched ganrif; abad Enlli tua 516 hyd 542, yn ôl traddodiad
Tad Cadfan, medd traddodiad, oedd Eneas o Lydaw a’i fam Gwen Teirbron, ac roedd Sant Derfel yn gefnder iddo. Croesodd i Gymru gyda deuddeg cydymaith; tybia rhai mai o ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr y daethant. Gydag ef, medd yr hen restrau, daeth plant Ithel Hael o Lydaw, Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid, a gyfrifir ymhlith saint Cymru.FfynonellauSaint Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Abad sefydlu Tywyn ac Enlli; dywedir iddo dderbyn Enlli gan Einion Frenin, brenin Llŷn, tua 516 a bod yn abad arni hyd 542; hwyliodd o Lydaw i Dywyn gyda deuddeg sant arall, er bod rhai yn awgrymu mai o Lanilltud Fawr y daethant; mab Eneas Lydewig a Gwen Teirbron; cefnder i Sant Derfel; gydag ef daeth plant Ithel Hael o Lydaw, Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid; sefydlodd eglwys yn Llangadfan cyn symud ymlaen i Enlli; ei glas yn Nhywyn yn ôl traddodiad y cyntaf yng Nghymru; gŵyl 1 Tachwedd.Cadfan (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad mab Eneas Lydewig; croesodd o Lydaw i Gymru gyda mynachod eraill, llawer ohonynt yn berthnasau iddo, ar genhadaeth; nawddsant Llangadfan yn Sir Drefaldwyn; fe’i cydnabyddir â sefydlu’r gymuned fynachaidd ar Enlli; ei brif waith oedd clas Tywyn ym Meirionnydd, a chanddo abad mor ddiweddar â 1147 a chorff o glerigwyr yn 1291, a’i gyfoeth a’i freintiau’n cael eu canmol tua 1240 gan Lywelyn Fardd yng Nghanu i Gadfan; mam-eglwys holl Feirionnydd i’r de o Ddysynni; nid yw ‘Carreg Cadfan’ yn enwi’r sant.
Ym mryniau gogledd Powys, yn yr hyn a ddaeth yn Sir Drefaldwyn, sefydlodd Cadfan eglwys yn y lle a elwir o hyd yn Llangadfan, cyn mynd ymlaen at yr arfordir a’r môr.FfynonellauCadfan (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad mab Eneas Lydewig; croesodd o Lydaw i Gymru gyda mynachod eraill, llawer ohonynt yn berthnasau iddo, ar genhadaeth; nawddsant Llangadfan yn Sir Drefaldwyn; fe’i cydnabyddir â sefydlu’r gymuned fynachaidd ar Enlli; ei brif waith oedd clas Tywyn ym Meirionnydd, a chanddo abad mor ddiweddar â 1147 a chorff o glerigwyr yn 1291, a’i gyfoeth a’i freintiau’n cael eu canmol tua 1240 gan Lywelyn Fardd yng Nghanu i Gadfan; mam-eglwys holl Feirionnydd i’r de o Ddysynni; nid yw ‘Carreg Cadfan’ yn enwi’r sant.Saint Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Abad sefydlu Tywyn ac Enlli; dywedir iddo dderbyn Enlli gan Einion Frenin, brenin Llŷn, tua 516 a bod yn abad arni hyd 542; hwyliodd o Lydaw i Dywyn gyda deuddeg sant arall, er bod rhai yn awgrymu mai o Lanilltud Fawr y daethant; mab Eneas Lydewig a Gwen Teirbron; cefnder i Sant Derfel; gydag ef daeth plant Ithel Hael o Lydaw, Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid; sefydlodd eglwys yn Llangadfan cyn symud ymlaen i Enlli; ei glas yn Nhywyn yn ôl traddodiad y cyntaf yng Nghymru; gŵyl 1 Tachwedd.
Oddi ar flaen Llŷn mae Enlli, yr ynys yn y cerrynt. Dywed traddodiad i Einion Frenin, brenin Llŷn, roi’r ynys i Gadfan tua’r flwyddyn 516, a’i fod yn abad ar y fynachlog yno hyd 542. Am ganrifoedd wedyn roedd Enlli’n un o leoedd sancteiddiaf Cymru, nod pererinion a arhosai yng Nghlynnog Fawr ar y ffordd hir i’w chyrraedd.FfynonellauSaint Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Abad sefydlu Tywyn ac Enlli; dywedir iddo dderbyn Enlli gan Einion Frenin, brenin Llŷn, tua 516 a bod yn abad arni hyd 542; hwyliodd o Lydaw i Dywyn gyda deuddeg sant arall, er bod rhai yn awgrymu mai o Lanilltud Fawr y daethant; mab Eneas Lydewig a Gwen Teirbron; cefnder i Sant Derfel; gydag ef daeth plant Ithel Hael o Lydaw, Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid; sefydlodd eglwys yn Llangadfan cyn symud ymlaen i Enlli; ei glas yn Nhywyn yn ôl traddodiad y cyntaf yng Nghymru; gŵyl 1 Tachwedd.Cadfan (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad mab Eneas Lydewig; croesodd o Lydaw i Gymru gyda mynachod eraill, llawer ohonynt yn berthnasau iddo, ar genhadaeth; nawddsant Llangadfan yn Sir Drefaldwyn; fe’i cydnabyddir â sefydlu’r gymuned fynachaidd ar Enlli; ei brif waith oedd clas Tywyn ym Meirionnydd, a chanddo abad mor ddiweddar â 1147 a chorff o glerigwyr yn 1291, a’i gyfoeth a’i freintiau’n cael eu canmol tua 1240 gan Lywelyn Fardd yng Nghanu i Gadfan; mam-eglwys holl Feirionnydd i’r de o Ddysynni; nid yw ‘Carreg Cadfan’ yn enwi’r sant.Clynnog Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir mai safle mynachlog a sefydlwyd gan Feuno ar ddechrau’r seithfed ganrif ydyw; man aros pwysig i bererinion ar eu ffordd i Enlli; Cyff Beuno, cist bren hynafol wedi’i naddu o un darn o onnen; deial haul o ddiwedd y ddegfed ganrif i ddechrau’r ddeuddegfed; Ffynnon Beuno ym mhen de-orllewinol y pentref; erbyn diwedd y 15fed ganrif eglwys golegol, un o chwech yn unig yng Nghymru.
Gwaith mwyaf Cadfan oedd y clas, cymuned y clerigwyr, yn Nhywyn ym Meirionnydd, y cyntaf yng Nghymru meddir. Tyfodd yn gyfoethog ac anrhydeddus: roedd ganddo abad o hyd yn 1147 a chorff o glerigwyr yn 1291, a hwn oedd mam-eglwys holl Feirionnydd i’r de o afon Dysynni. Tua 1240 canmolodd y bardd Llywelyn Fardd y sant a’i eglwys yn ei gerdd fawr Canu i Gadfan.FfynonellauCadfan (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad mab Eneas Lydewig; croesodd o Lydaw i Gymru gyda mynachod eraill, llawer ohonynt yn berthnasau iddo, ar genhadaeth; nawddsant Llangadfan yn Sir Drefaldwyn; fe’i cydnabyddir â sefydlu’r gymuned fynachaidd ar Enlli; ei brif waith oedd clas Tywyn ym Meirionnydd, a chanddo abad mor ddiweddar â 1147 a chorff o glerigwyr yn 1291, a’i gyfoeth a’i freintiau’n cael eu canmol tua 1240 gan Lywelyn Fardd yng Nghanu i Gadfan; mam-eglwys holl Feirionnydd i’r de o Ddysynni; nid yw ‘Carreg Cadfan’ yn enwi’r sant.Saint Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Abad sefydlu Tywyn ac Enlli; dywedir iddo dderbyn Enlli gan Einion Frenin, brenin Llŷn, tua 516 a bod yn abad arni hyd 542; hwyliodd o Lydaw i Dywyn gyda deuddeg sant arall, er bod rhai yn awgrymu mai o Lanilltud Fawr y daethant; mab Eneas Lydewig a Gwen Teirbron; cefnder i Sant Derfel; gydag ef daeth plant Ithel Hael o Lydaw, Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid; sefydlodd eglwys yn Llangadfan cyn symud ymlaen i Enlli; ei glas yn Nhywyn yn ôl traddodiad y cyntaf yng Nghymru; gŵyl 1 Tachwedd.
Yn Eglwys Sant Cadfan yn Nhywyn saif Carreg Cadfan, wedi’i cherfio â’r ysgrifen gynharaf y gwyddys amdani yn yr iaith Gymraeg, mewn Hen Gymraeg, rhwng y seithfed a’r nawfed ganrif. Er gwaethaf ei henw, nid yw’n sôn am y sant ei hun, ond saif yn ei eglwys, trysor yr iaith wrth gysegrfa’r gŵr a sefydlodd y lle.FfynonellauCadfan Stone ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, Gwynedd: yr arysgrif gynharaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg, yn Hen Gymraeg, o’r seithfed i’r nawfed ganrif; dros 2.3 m o uchder unwaith, 2.18 m yn awr; dyddiodd Ifor Williams hi i’r wythfed ganrif, Kenneth Jackson i ddiwedd y seithfed neu ddechrau’r wythfed, Nancy Edwards i’r nawfed; ar un wyneb mae “Cun ben Celen // tricet nitanam”, am wraig (neu wraig Celyn) a chlwyf angheuol yn aros; ar un arall “Tengr(um)ui cimalted gu(reic) / Adgan”, Tengrumui, gwraig briod Adgan; tybid unwaith ei bod yn nodi bedd Cadfan Sant, ac felly fe’i dyddid i’r chweched ganrif.Cadfan (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad mab Eneas Lydewig; croesodd o Lydaw i Gymru gyda mynachod eraill, llawer ohonynt yn berthnasau iddo, ar genhadaeth; nawddsant Llangadfan yn Sir Drefaldwyn; fe’i cydnabyddir â sefydlu’r gymuned fynachaidd ar Enlli; ei brif waith oedd clas Tywyn ym Meirionnydd, a chanddo abad mor ddiweddar â 1147 a chorff o glerigwyr yn 1291, a’i gyfoeth a’i freintiau’n cael eu canmol tua 1240 gan Lywelyn Fardd yng Nghanu i Gadfan; mam-eglwys holl Feirionnydd i’r de o Ddysynni; nid yw ‘Carreg Cadfan’ yn enwi’r sant.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.