Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 516

Sant Cadfan

Daeth o Lydaw gyda mintai o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Ynys Enlli. Mae Carreg Cadfan yn ei eglwys yn dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 516 (cronicl cynnar) Sylfaenydd Tywyn ac abad cyntaf Enlli Oes y Seintiau Saint a ffydd
Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, a sefydlodd ef
Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, a sefydlodd ef · Llun: Wikimedia Commons · William Metcalfe, CC BY-SA 2.0

Cadfan oedd sant Tywyn ac abad cyntaf Ynys Enlli, oddi ar flaen Llŷn. Mae traddodiad Cymru’n dal iddo hwylio o Lydaw gyda chwmni o wŷr sanctaidd, llawer ohonynt yn berthnasau iddo, i ddwyn y ffydd i Gymru. Daeth ei eglwys yn Nhywyn yn fam-eglwys holl dde Meirionnydd.

PrydY chweched ganrif; abad Enlli tua 516 hyd 542, yn ôl traddodiad
RhieniEneas Lydewig, Eneas o Lydaw, a Gwen Teirbron
SefydloddTywyn, Llangadfan, a’r fynachlog ar Enlli
Dydd gŵyl1 Tachwedd

Y saint o dros y môr#

Tad Cadfan, medd traddodiad, oedd Eneas o Lydaw a’i fam Gwen Teirbron, ac roedd Sant Derfel yn gefnder iddo. Croesodd i Gymru gyda deuddeg cydymaith; tybia rhai mai o ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr y daethant. Gydag ef, medd yr hen restrau, daeth plant Ithel Hael o Lydaw, Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid, a gyfrifir ymhlith saint Cymru.

Llangadfan#

Ym mryniau gogledd Powys, yn yr hyn a ddaeth yn Sir Drefaldwyn, sefydlodd Cadfan eglwys yn y lle a elwir o hyd yn Llangadfan, cyn mynd ymlaen at yr arfordir a’r môr.

Ynys Enlli#

Oddi ar flaen Llŷn mae Enlli, yr ynys yn y cerrynt. Dywed traddodiad i Einion Frenin, brenin Llŷn, roi’r ynys i Gadfan tua’r flwyddyn 516, a’i fod yn abad ar y fynachlog yno hyd 542. Am ganrifoedd wedyn roedd Enlli’n un o leoedd sancteiddiaf Cymru, nod pererinion a arhosai yng Nghlynnog Fawr ar y ffordd hir i’w chyrraedd.

Clas Tywyn#

Gwaith mwyaf Cadfan oedd y clas, cymuned y clerigwyr, yn Nhywyn ym Meirionnydd, y cyntaf yng Nghymru meddir. Tyfodd yn gyfoethog ac anrhydeddus: roedd ganddo abad o hyd yn 1147 a chorff o glerigwyr yn 1291, a hwn oedd mam-eglwys holl Feirionnydd i’r de o afon Dysynni. Tua 1240 canmolodd y bardd Llywelyn Fardd y sant a’i eglwys yn ei gerdd fawr Canu i Gadfan.

Carreg Cadfan#

Yn Eglwys Sant Cadfan yn Nhywyn saif Carreg Cadfan, wedi’i cherfio â’r ysgrifen gynharaf y gwyddys amdani yn yr iaith Gymraeg, mewn Hen Gymraeg, rhwng y seithfed a’r nawfed ganrif. Er gwaethaf ei henw, nid yw’n sôn am y sant ei hun, ond saif yn ei eglwys, trysor yr iaith wrth gysegrfa’r gŵr a sefydlodd y lle.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf