Rhys ap Tewdwr
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap Tewdwr
Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Brenhinoedd
Ebrill 1093 · ger Aberhonddu
Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth yn erbyn Bernard de Neufmarché
Llun: Dinefwr, llys brenhinol Deheubarth, teyrnas Rhys ap Tewdwr · Andrew Bone, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
| Pryd | Ebrill 1093 · ger Aberhonddu |
|---|---|
| Pwy a ymladdodd | Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth yn erbyn Bernard de Neufmarché |
| Yn erbyn | Normaniaid ac arglwyddi’r Mers |
| Sut y daeth i ben | Safiad Cymreig |
Yn wythnos y Pasg 1093, ger castell newydd y Normaniaid yn Aberhonddu, syrthiodd Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, yn ymladd marchogion Bernard de Neufmarché. Dywed Brut y Tywysogion i deyrnas y Brytaniaid syrthio gydag ef.FfynonellauRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth (bu farw 1093), o linach Dinefwr, disgynnydd i Hywel Dda; hawliodd yr orsedd wedi marw Rhys ab Owain yn 1078; gyrrwyd ef i Dyddewi gan Garadog ap Gruffudd yn 1081, yna gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn; daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi a thalodd Rhys £40 y flwyddyn am ei deyrnas; gyrrwyd ef i Iwerddon gan Gadwgan ap Bleddyn yn 1088 ond dychwelodd gyda llynges ac ennill; trechodd wrthryfel yn Llandudoch yn 1091; y Brutiau: fe’i lladdwyd gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a chydag ef syrthiodd teyrnas y Brytaniaid; dywedir i Benrhys gael ei enwi ar ei ôl; ei ferch Nest yn fam i’r FitzGeraldiaid; hynafiad i’r Tuduriaid.Battle of Brecon ↗Wikipedia (Saesneg)Wythnos y Pasg (17–23 Ebrill) 1093, Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth (gyda Bleddyn ap Maenyrch o Frycheiniog, yn ôl hanesion diweddarach Aberhonddu) yn erbyn Bernard de Neufmarché, arglwydd Henffordd, a oedd ers 1088 wedi gorchfygu rhannau o Frycheiniog ac yn codi Castell Aberhonddu â cherrig y gaer Rufeinig; ymladdwyd ar y tir lle saif yr eglwys gadeiriol; y Normaniaid ar y tir uwch a’r marchogion yn trechu rhuthr y Cymry; lladdwyd Rhys, efallai lle codwyd y priordy neu, yn ôl hanes arall, ym Mhenrhys; claddwyd yn Ystrad Fflur.
Roedd Rhys o dŷ Dinefwr, yn ddisgynnydd i Hywel Dda drwy Einion ab Owain a Chadell ab Einion. Hawliodd Ddeheubarth wedi i’w berthynas Rhys ab Owain syrthio yn 1078.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth (bu farw 1093), o linach Dinefwr, disgynnydd i Hywel Dda; hawliodd yr orsedd wedi marw Rhys ab Owain yn 1078; gyrrwyd ef i Dyddewi gan Garadog ap Gruffudd yn 1081, yna gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn; daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi a thalodd Rhys £40 y flwyddyn am ei deyrnas; gyrrwyd ef i Iwerddon gan Gadwgan ap Bleddyn yn 1088 ond dychwelodd gyda llynges ac ennill; trechodd wrthryfel yn Llandudoch yn 1091; y Brutiau: fe’i lladdwyd gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a chydag ef syrthiodd teyrnas y Brytaniaid; dywedir i Benrhys gael ei enwi ar ei ôl; ei ferch Nest yn fam i’r FitzGeraldiaid; hynafiad i’r Tuduriaid. Yn 1081 gyrrodd Caradog ap Gruffudd ef i geisio nodded yn Nhyddewi, ond ymunodd Rhys â Gruffudd ap Cynan, a gyda’i gilydd enillasant frwydr fawr Mynydd Carn, lle syrthiodd Caradog, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth (bu farw 1093), o linach Dinefwr, disgynnydd i Hywel Dda; hawliodd yr orsedd wedi marw Rhys ab Owain yn 1078; gyrrwyd ef i Dyddewi gan Garadog ap Gruffudd yn 1081, yna gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn; daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi a thalodd Rhys £40 y flwyddyn am ei deyrnas; gyrrwyd ef i Iwerddon gan Gadwgan ap Bleddyn yn 1088 ond dychwelodd gyda llynges ac ennill; trechodd wrthryfel yn Llandudoch yn 1091; y Brutiau: fe’i lladdwyd gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a chydag ef syrthiodd teyrnas y Brytaniaid; dywedir i Benrhys gael ei enwi ar ei ôl; ei ferch Nest yn fam i’r FitzGeraldiaid; hynafiad i’r Tuduriaid.
Yr un flwyddyn marchogodd Gwilym Goncwerwr ar draws holl led de Cymru i Dyddewi, fel pererin ond gyda dangosiad mawr o rym, a dod i delerau â Rhys. Talodd Rhys ddeugain punt y flwyddyn iddo a chadw ei deyrnas mewn heddwch tra bu Gwilym byw.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth (bu farw 1093), o linach Dinefwr, disgynnydd i Hywel Dda; hawliodd yr orsedd wedi marw Rhys ab Owain yn 1078; gyrrwyd ef i Dyddewi gan Garadog ap Gruffudd yn 1081, yna gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn; daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi a thalodd Rhys £40 y flwyddyn am ei deyrnas; gyrrwyd ef i Iwerddon gan Gadwgan ap Bleddyn yn 1088 ond dychwelodd gyda llynges ac ennill; trechodd wrthryfel yn Llandudoch yn 1091; y Brutiau: fe’i lladdwyd gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a chydag ef syrthiodd teyrnas y Brytaniaid; dywedir i Benrhys gael ei enwi ar ei ôl; ei ferch Nest yn fam i’r FitzGeraldiaid; hynafiad i’r Tuduriaid.
Bu’n rhaid iddo ymladd i’w chadw. Yn 1088 gyrrodd Cadwgan ap Bleddyn o Bowys ef i alltudiaeth yn Iwerddon, ond daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon a threchu gwŷr Powys mewn brwydr lle syrthiodd dau o frodyr Cadwgan, Madog a Rhiryd. Yn 1091 cododd meibion Cedifor ap Gollwyn, o hen linach brenhinoedd Dyfed, i roi Gruffudd ap Maredudd yn ei le, a threchodd Rhys hwy yn Llandudoch.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth (bu farw 1093), o linach Dinefwr, disgynnydd i Hywel Dda; hawliodd yr orsedd wedi marw Rhys ab Owain yn 1078; gyrrwyd ef i Dyddewi gan Garadog ap Gruffudd yn 1081, yna gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn; daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi a thalodd Rhys £40 y flwyddyn am ei deyrnas; gyrrwyd ef i Iwerddon gan Gadwgan ap Bleddyn yn 1088 ond dychwelodd gyda llynges ac ennill; trechodd wrthryfel yn Llandudoch yn 1091; y Brutiau: fe’i lladdwyd gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a chydag ef syrthiodd teyrnas y Brytaniaid; dywedir i Benrhys gael ei enwi ar ei ôl; ei ferch Nest yn fam i’r FitzGeraldiaid; hynafiad i’r Tuduriaid. Ei wraig olaf oedd Gwladys ferch Rhiwallon, o dŷ Mathrafal ym Mhowys, ac ymhlith eu plant roedd Gruffudd a Nest.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth (bu farw 1093), o linach Dinefwr, disgynnydd i Hywel Dda; hawliodd yr orsedd wedi marw Rhys ab Owain yn 1078; gyrrwyd ef i Dyddewi gan Garadog ap Gruffudd yn 1081, yna gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn; daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi a thalodd Rhys £40 y flwyddyn am ei deyrnas; gyrrwyd ef i Iwerddon gan Gadwgan ap Bleddyn yn 1088 ond dychwelodd gyda llynges ac ennill; trechodd wrthryfel yn Llandudoch yn 1091; y Brutiau: fe’i lladdwyd gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a chydag ef syrthiodd teyrnas y Brytaniaid; dywedir i Benrhys gael ei enwi ar ei ôl; ei ferch Nest yn fam i’r FitzGeraldiaid; hynafiad i’r Tuduriaid.
O 1088 roedd Bernard de Neufmarché, arglwydd Henffordd, yn gwthio i Frycheiniog. Dechreuodd godi castell yn Aberhonddu, gan ei adeiladu, medd yr hanes, â cherrig a gludwyd o gaer Rufeinig Y Gaer, ac aeth Rhys i’w yrru allan tra oedd y muriau’n dal i godi.FfynonellauBattle of Brecon ↗Wikipedia (Saesneg)Wythnos y Pasg (17–23 Ebrill) 1093, Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth (gyda Bleddyn ap Maenyrch o Frycheiniog, yn ôl hanesion diweddarach Aberhonddu) yn erbyn Bernard de Neufmarché, arglwydd Henffordd, a oedd ers 1088 wedi gorchfygu rhannau o Frycheiniog ac yn codi Castell Aberhonddu â cherrig y gaer Rufeinig; ymladdwyd ar y tir lle saif yr eglwys gadeiriol; y Normaniaid ar y tir uwch a’r marchogion yn trechu rhuthr y Cymry; lladdwyd Rhys, efallai lle codwyd y priordy neu, yn ôl hanes arall, ym Mhenrhys; claddwyd yn Ystrad Fflur.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth (bu farw 1093), o linach Dinefwr, disgynnydd i Hywel Dda; hawliodd yr orsedd wedi marw Rhys ab Owain yn 1078; gyrrwyd ef i Dyddewi gan Garadog ap Gruffudd yn 1081, yna gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn; daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi a thalodd Rhys £40 y flwyddyn am ei deyrnas; gyrrwyd ef i Iwerddon gan Gadwgan ap Bleddyn yn 1088 ond dychwelodd gyda llynges ac ennill; trechodd wrthryfel yn Llandudoch yn 1091; y Brutiau: fe’i lladdwyd gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a chydag ef syrthiodd teyrnas y Brytaniaid; dywedir i Benrhys gael ei enwi ar ei ôl; ei ferch Nest yn fam i’r FitzGeraldiaid; hynafiad i’r Tuduriaid.
Daeth y frwydr yn wythnos y Pasg, 17 i 23 Ebrill 1093, ar y tir lle saif Eglwys Gadeiriol Aberhonddu heddiw. Y Normaniaid oedd yn dal y tir uwch. Rhuthrodd y Cymry i fyny’r bryn yn eu herbyn, a’u torri gan y marchogion arfog. Mae awduron diweddarach o Aberhonddu yn enwi Bleddyn ap Maenyrch, arglwydd Brycheiniog, yn ymladd wrth ochr Rhys.FfynhonnellBattle of Brecon ↗Wikipedia (Saesneg)Wythnos y Pasg (17–23 Ebrill) 1093, Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth (gyda Bleddyn ap Maenyrch o Frycheiniog, yn ôl hanesion diweddarach Aberhonddu) yn erbyn Bernard de Neufmarché, arglwydd Henffordd, a oedd ers 1088 wedi gorchfygu rhannau o Frycheiniog ac yn codi Castell Aberhonddu â cherrig y gaer Rufeinig; ymladdwyd ar y tir lle saif yr eglwys gadeiriol; y Normaniaid ar y tir uwch a’r marchogion yn trechu rhuthr y Cymry; lladdwyd Rhys, efallai lle codwyd y priordy neu, yn ôl hanes arall, ym Mhenrhys; claddwyd yn Ystrad Fflur.
Dywed y cronicl yn syml i Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac mae Brut y Tywysogion yn ychwanegu’r llinell a gofiwyd byth oddi ar hynny.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth (bu farw 1093), o linach Dinefwr, disgynnydd i Hywel Dda; hawliodd yr orsedd wedi marw Rhys ab Owain yn 1078; gyrrwyd ef i Dyddewi gan Garadog ap Gruffudd yn 1081, yna gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn; daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi a thalodd Rhys £40 y flwyddyn am ei deyrnas; gyrrwyd ef i Iwerddon gan Gadwgan ap Bleddyn yn 1088 ond dychwelodd gyda llynges ac ennill; trechodd wrthryfel yn Llandudoch yn 1091; y Brutiau: fe’i lladdwyd gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a chydag ef syrthiodd teyrnas y Brytaniaid; dywedir i Benrhys gael ei enwi ar ei ôl; ei ferch Nest yn fam i’r FitzGeraldiaid; hynafiad i’r Tuduriaid.
A chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid.
Brut y Tywysogion, 1093
Dywed rhai iddo syrthio ar y maes lle codwyd y priordy, yr eglwys gadeiriol heddiw. Dywed eraill iddo gael ei ddal a’i ddienyddio ymhell i’r de, ym Mhenrhys yn y Rhondda, a ddarllenwyd fel ‘pen Rhys’.FfynonellauRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth (bu farw 1093), o linach Dinefwr, disgynnydd i Hywel Dda; hawliodd yr orsedd wedi marw Rhys ab Owain yn 1078; gyrrwyd ef i Dyddewi gan Garadog ap Gruffudd yn 1081, yna gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn; daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi a thalodd Rhys £40 y flwyddyn am ei deyrnas; gyrrwyd ef i Iwerddon gan Gadwgan ap Bleddyn yn 1088 ond dychwelodd gyda llynges ac ennill; trechodd wrthryfel yn Llandudoch yn 1091; y Brutiau: fe’i lladdwyd gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a chydag ef syrthiodd teyrnas y Brytaniaid; dywedir i Benrhys gael ei enwi ar ei ôl; ei ferch Nest yn fam i’r FitzGeraldiaid; hynafiad i’r Tuduriaid.Battle of Brecon ↗Wikipedia (Saesneg)Wythnos y Pasg (17–23 Ebrill) 1093, Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth (gyda Bleddyn ap Maenyrch o Frycheiniog, yn ôl hanesion diweddarach Aberhonddu) yn erbyn Bernard de Neufmarché, arglwydd Henffordd, a oedd ers 1088 wedi gorchfygu rhannau o Frycheiniog ac yn codi Castell Aberhonddu â cherrig y gaer Rufeinig; ymladdwyd ar y tir lle saif yr eglwys gadeiriol; y Normaniaid ar y tir uwch a’r marchogion yn trechu rhuthr y Cymry; lladdwyd Rhys, efallai lle codwyd y priordy neu, yn ôl hanes arall, ym Mhenrhys; claddwyd yn Ystrad Fflur.
Llifodd y Normaniaid i’r de, a chododd eu harglwyddi gestyll ar draws Brycheiniog, yn Aberhonddu, Crucywel, Tretŵr a’r Gelli.FfynhonnellBattle of Brecon ↗Wikipedia (Saesneg)Wythnos y Pasg (17–23 Ebrill) 1093, Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth (gyda Bleddyn ap Maenyrch o Frycheiniog, yn ôl hanesion diweddarach Aberhonddu) yn erbyn Bernard de Neufmarché, arglwydd Henffordd, a oedd ers 1088 wedi gorchfygu rhannau o Frycheiniog ac yn codi Castell Aberhonddu â cherrig y gaer Rufeinig; ymladdwyd ar y tir lle saif yr eglwys gadeiriol; y Normaniaid ar y tir uwch a’r marchogion yn trechu rhuthr y Cymry; lladdwyd Rhys, efallai lle codwyd y priordy neu, yn ôl hanes arall, ym Mhenrhys; claddwyd yn Ystrad Fflur. Ond nid geiriau’r Brut oedd y diwedd. O fewn blwyddyn cododd Cymru yn eu herbyn. Enillodd Gruffudd fab Rhys ran o dir ei dad yn ôl, a rheolodd mab Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, holl Ddeheubarth eto. Merch Rhys, Nest, oedd mam y FitzGeraldiaid, a thrwy Ruffudd roedd Rhys ap Tewdwr yn hynafiad i’r Tuduriaid, a gipiodd orsedd Lloegr bedair canrif yn ddiweddarach.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth (bu farw 1093), o linach Dinefwr, disgynnydd i Hywel Dda; hawliodd yr orsedd wedi marw Rhys ab Owain yn 1078; gyrrwyd ef i Dyddewi gan Garadog ap Gruffudd yn 1081, yna gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn; daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi a thalodd Rhys £40 y flwyddyn am ei deyrnas; gyrrwyd ef i Iwerddon gan Gadwgan ap Bleddyn yn 1088 ond dychwelodd gyda llynges ac ennill; trechodd wrthryfel yn Llandudoch yn 1091; y Brutiau: fe’i lladdwyd gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a chydag ef syrthiodd teyrnas y Brytaniaid; dywedir i Benrhys gael ei enwi ar ei ôl; ei ferch Nest yn fam i’r FitzGeraldiaid; hynafiad i’r Tuduriaid.
Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap TewdwrNoddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd RhysMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysGan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan