Hanes Cymru / Brwydrau Cymru / Oes y Brenhinoedd

Ebrill 1093 · ger Aberhonddu

Brwydr olaf Rhys ap Tewdwr

Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth yn erbyn Bernard de Neufmarché

Llun: Dinefwr, llys brenhinol Deheubarth, teyrnas Rhys ap Tewdwr · Andrew Bone, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ebrill 1093 · ger AberhondduOes y BrenhinoeddSafiad Cymreig (cronicl cynnar)Ar fap y brwydrau
PrydEbrill 1093 · ger Aberhonddu
Pwy a ymladdoddRhys ap Tewdwr o Ddeheubarth yn erbyn Bernard de Neufmarché
Yn erbynNormaniaid ac arglwyddi’r Mers
Sut y daeth i benSafiad Cymreig

Yn wythnos y Pasg 1093, ger castell newydd y Normaniaid yn Aberhonddu, syrthiodd Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, yn ymladd marchogion Bernard de Neufmarché. Dywed Brut y Tywysogion i deyrnas y Brytaniaid syrthio gydag ef.

Brenin Deheubarth#

Roedd Rhys o dŷ Dinefwr, yn ddisgynnydd i Hywel Dda drwy Einion ab Owain a Chadell ab Einion. Hawliodd Ddeheubarth wedi i’w berthynas Rhys ab Owain syrthio yn 1078. Yn 1081 gyrrodd Caradog ap Gruffudd ef i geisio nodded yn Nhyddewi, ond ymunodd Rhys â Gruffudd ap Cynan, a gyda’i gilydd enillasant frwydr fawr Mynydd Carn, lle syrthiodd Caradog, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon.

Yr un flwyddyn marchogodd Gwilym Goncwerwr ar draws holl led de Cymru i Dyddewi, fel pererin ond gyda dangosiad mawr o rym, a dod i delerau â Rhys. Talodd Rhys ddeugain punt y flwyddyn iddo a chadw ei deyrnas mewn heddwch tra bu Gwilym byw.

Dal y de#

Bu’n rhaid iddo ymladd i’w chadw. Yn 1088 gyrrodd Cadwgan ap Bleddyn o Bowys ef i alltudiaeth yn Iwerddon, ond daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon a threchu gwŷr Powys mewn brwydr lle syrthiodd dau o frodyr Cadwgan, Madog a Rhiryd. Yn 1091 cododd meibion Cedifor ap Gollwyn, o hen linach brenhinoedd Dyfed, i roi Gruffudd ap Maredudd yn ei le, a threchodd Rhys hwy yn Llandudoch. Ei wraig olaf oedd Gwladys ferch Rhiwallon, o dŷ Mathrafal ym Mhowys, ac ymhlith eu plant roedd Gruffudd a Nest.

Y Normaniaid ym Mrycheiniog#

O 1088 roedd Bernard de Neufmarché, arglwydd Henffordd, yn gwthio i Frycheiniog. Dechreuodd godi castell yn Aberhonddu, gan ei adeiladu, medd yr hanes, â cherrig a gludwyd o gaer Rufeinig Y Gaer, ac aeth Rhys i’w yrru allan tra oedd y muriau’n dal i godi.

Pasg 1093#

Daeth y frwydr yn wythnos y Pasg, 17 i 23 Ebrill 1093, ar y tir lle saif Eglwys Gadeiriol Aberhonddu heddiw. Y Normaniaid oedd yn dal y tir uwch. Rhuthrodd y Cymry i fyny’r bryn yn eu herbyn, a’u torri gan y marchogion arfog. Mae awduron diweddarach o Aberhonddu yn enwi Bleddyn ap Maenyrch, arglwydd Brycheiniog, yn ymladd wrth ochr Rhys.

Dywed y cronicl yn syml i Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac mae Brut y Tywysogion yn ychwanegu’r llinell a gofiwyd byth oddi ar hynny.

A chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid.

Brut y Tywysogion, 1093

Dywed rhai iddo syrthio ar y maes lle codwyd y priordy, yr eglwys gadeiriol heddiw. Dywed eraill iddo gael ei ddal a’i ddienyddio ymhell i’r de, ym Mhenrhys yn y Rhondda, a ddarllenwyd fel ‘pen Rhys’.

Ni fu farw’r deyrnas#

Llifodd y Normaniaid i’r de, a chododd eu harglwyddi gestyll ar draws Brycheiniog, yn Aberhonddu, Crucywel, Tretŵr a’r Gelli. Ond nid geiriau’r Brut oedd y diwedd. O fewn blwyddyn cododd Cymru yn eu herbyn. Enillodd Gruffudd fab Rhys ran o dir ei dad yn ôl, a rheolodd mab Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, holl Ddeheubarth eto. Merch Rhys, Nest, oedd mam y FitzGeraldiaid, a thrwy Ruffudd roedd Rhys ap Tewdwr yn hynafiad i’r Tuduriaid, a gipiodd orsedd Lloegr bedair canrif yn ddiweddarach.

Lle’r ymladdwyd hi · Yr holl frwydrau ar y map →

Y bobl

m. 1093

Rhys ap Tewdwr

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.

Rhys ap Tewdwr
1132–1197

Yr Arglwydd Rhys

Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (wedi’i gofnodi)

Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.

Yr Arglwydd Rhys
tua 1085–tua 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan